یازووچی : عادله سنگلاخی
اپریل 2026 آییده، بیرلشگن عرب امیرلیکلریدن اۉنلب افغانستانلیک ایشچیلر نینگ کوتیلمهگن طرزده چیقریب یوباریلیشی مهاجر ایشچیلر آرهسیده جدّي تشویشلردن بیریگه ایلندی. منبعلرگه کۉره، اوشبو شخصلر نینگ مهم قِسمی هزاره ملتیگه منسوب بۉلیب، شیعه مذهبیگه اعتقاد قیلووچیلر بۉلگن.
اوشبو حادثه شوندهی بیر وقتده یوز بېردیکی، چیقریب یوباریلگنلر نینگ کۉپچیلیگی بیرلشگن عرب امیرلیکلریده بیر نېچه ییللیک ایش تجربهسی و قانوني یشش حقوقیگه اېگه بۉلیب، تخنیکي، قوریلیش و خدمت کۉرسهتیش ساحهلریده فعالیت یوریتگن. اوشبو شخصلر نینگ اَیریملری بیلن اۉتکزیلگن صحبتلردن آلینگن معلوماتلر شونی کۉرسهتهدیکی، حبسگه آلیش و دېپورت جریانی کوتیلمهگنده، رسمي یاکه یازمه ایضاح بېریلمسدن همده حقوقي ترتیبده مراجعت قیلیش امکانیتیسیز عملگه آشیریلگن. بو حالت اېسه شفّافلیک و مهاجرلر حقوقلریگه رعایه اېتیلیشی بارهسیده جدّي سواللرنی یوزهگه کېلتیرماقده.
موجود معلوماتلرگه کۉره، اوشبو ایشچیلر نینگ حبسگه آلینیشی جریانی اپرېل آیی نینگ دستلبکی کونلریده باشلنگن. اَیریم شخصلر تېلفون آرقهلی قۉنغیراق قیلیش یاکه خبر آلیش یۉلی بیلن پولیس مرکزلری یاکه مهاجرت بیلن باغلیق ادارهلرگه چقیریلگن، باشقهلری اېسه اداری ایشلرینی بجریش، جملهدن ویزهنی اوزهیتیریش اوچون مراجعت قیلگن پیتده حبسگه آلینگن.
مراجعت قیلگنلریدن سۉنگ، اولر نینگ شخصي حجتلری و بویوملری مصادره قیلینگن همده انیق ایضاح بېریلمسدن سقلش مرکزلریگه اۉتکزیلگن. اوشبو شخصلر نینگ ایتیشیچه، حبسده بۉلگن وقت دوامیده هېچ بیر رسمي شخص اولر نینگ حبسگه آلینیشی سببینی توشونتیرمهگن و بو بارهده هېچ قندهی یازمه حجت تقدیم اېتیلمهگن.
چیقریب یوباریلگن شخصلر نینگ حبسده سقلنیش مدتی تورلیچه بۉلگنی خبر قیلینگن. بعضیلری اتیگی بیر سوتکه دوامیده حبسده قالگن بۉلسه، باشقهلری اېسه بیر نېچه کون دوامیده سقلش مرکزلریده اوشلب توریلگن. اوشبو باسقیچدن سۉنگ، شخصلر باسقیچمه-باسقیچ قۉنالغه لرگه آلیب باریلیب، مملکتدن چیقریب یوباریلگن. اوشبو برچه حالتلرده عمومي جهت دېپورت جریانی نینگ جوده تېز عملگه آشیریلگنی همده حقوقي مراجعت قیلیش یاکه اعتراض بیلدیریش اوچون امکانیت بېریلمهگنی دیر.
افغان ایشچیلری نینگ بیرلشگن عرب امیرلیکلریدهگی موجودلیگی تاریخی
اوشبو واقعهده مهم جهتلردن بیری، ایشچیلر نینگ حبسدن آلدینگی حقوقي مقامی دیر. اولر نینگ ایتیشیچه، کۉپچیلیگی عملدهگی یشش حجتلریگه اېگه بۉلگن، حتا اَیریملری ویزهلرینی اوزهیتیریش جریانیده بۉلگن.
بو حالت بوندهی قرار قبول قیلیش مېزانلری حقیده سواللرنی یوزهگه کېلتیرهدی. چونکه عادتي شرایطده، قانوني یشش حجتلریگه اېگه بۉلیش شخصلرنی زودلیک بیلن حبسگه آلیش و دېپورتدن حمایه قیلیشی کېرهک اگر انیق بیر قانونبوزرلیک صادر اېتیلمهگن بۉلسه.
فیصف (حقیقي اسمی آشکار اېتیلیشینی ایستهمهیدی) غزنی ولایتیدن بۉلیب، 2021 ییلده ایشچی ویزهسی بیلن بیرلشگن عرب امیرلیکلریگه کیرگن. او شوندهی دېیدی: اونگه حکومت تامانیدن هېچ قندهی سبب توشونتیریلمهگن حالده، جاري ییل نینگ 14-اپرېل سنهسیده حبسگه آلینگن و اوچ کونلیک حبسدن سۉنگ افغانستانگه دېپورت قیلینگن. او ینه شونی تأکیدلهیدیکی، بو چارهگه سبب بۉییچه هېچ قندهی رسمي حجت آلمهگن، حالبوکه اونینگ قانوني یشش مدتی ینه بیر ییل دوام اېتیشی کېرهک اېدی.
سۉنگگی اۉن ییللیکلر دوامیده بیرلشگن عرب امیرلیکلری افغانستان فقرالری اوچون مهم ایش منزللریدن بیریگه ایلنگن. افغان ایشچیلری اساسن قوریلیش، شهری خدمتلر، ترانسپورت و تخنیکي ساحهلرده فعالیت یوریتیب کېلماقده. اولر نینگ برچهسی اوشبو مملکتگه قانوني طرزده کیریب کېلگن و ییللر دوامیده اۉز یشش حقوقلرینی اوزهیتیریب کېلگن. اوشبو ایشچیلر، بیرلشگن عرب امیرلیکلری اقتصادی نینگ رسمي و نارهسمي سکتورلریده مهم رۉل اۉینشلریگه قرهمهی، کۉپینچه تۉلیق محنت حقوقلری و حقوقي حمایهگه کیریشیشده تورلی چېکلاولرگه دوچ کېلیب کېلگنلر.
اوشبو تاریخي جریان بیلن بیرگه، انسان حقوقلری تشکیلاتلری تامانیدن بیرلشگن عرب امیرلیکلریده شیعه مذهبیگه منسوب مهاجرلرگه نسبتاً معامله یوزهسیدن کۉپلب گزارشلر اعلان قیلینگن. بو گزاشلرده کوتیلمهگن حبسگه آلیشلر، مجبوري یۉقالیش حالتلری، اداری مرکزلرگه اۉتکزیش، تېزکار دېپورت همده حقوقي مصلحتگه کیریش امکانیتی نینگ چېکلنیشی کبی حالتلر قید اېتیلگن. شونینگدېک، اَیریم حاللرده هر بیر شخص نینگ ایشی علیحده و تۉلیق کۉریب چیقیلمسدن توریب، گروهي دېپورت عملگه آشیریلگنی حقیده هم معلوماتلر موجود. بو مسأله انسان حقوقلری تشکیلاتلری تامانیدن مهاجرت تیزیملریدهگی مهم معمالردن بیری صفتیده کۉریلهدی، اینیقسه خار جي ایشچی کوچی کۉپ بۉلگن مملکتلرده.
چیقریب یوباریلگنلرنینگ حکایهلری اوشبو واقعاًنینگ حقوقي جهتلرینی ینه-ده یقّالراق کۉرسهتهدی. اکرم (مستعار)، دېپورت قیلینگن شخصلردن بیری، او یېتّی ییل اوّل 2019 ییلده ایشچی ویزهسی بیلن بیرلشگن عرب امیرلیکلریگه کۉچیب کېلگنینی ایتهدی. او راسالخور حدودیده یشب، تخنیکي ساحهده ایشلهگن. اکرم نینگ سۉزلریگه کۉره، حبسگه آلیش جریانی پولیس قۉنغیراغی بیلن باشلنگن. او چقیرووگه جوابن بارگنیدن سۉنگ، هېچ قندهی انیق ایضاحسیز حبسگه آلینگن و بیر کېچه حبسده قالگنیدن کېین، 2026 ییل 12-اپریل سنهسیده افغانستانگه دېپورت قیلینگن.
حیدر (مستعار)، ینه بیر شخص نینگ ایتیشیچه، او ویزهسینی اوزهیتیریش جریانینی کوزهتهیاتگن پیتده حبسگه آلینگن و آلتی کون دوامیده حبسده بۉلگن. او شوندهی دېیدی: «ویزهنی اوزهیتیریب، کېین افغانستانگه باریشنی رېجهلهگندیم. ایش بېرووچیمگه خبر کېلیب، مېنی مهاجرت ادارهسیگه چقیریشگن. بارگنیمده «ایچکریگه کیر» دېییشدی، کېین اېسه مېنی حبسگه آلیشدی. نېگه اېکنینی توشونتیریشمهدی. 6-اپریلدن 12-اپریلگچه، جمعی 6 کون قماقده بۉلدیم. سۉنگ تۉغریدن-تۉغری افغانستانگه دېپورت قیلیشدی». اونینگ سۉزلریگه کۉره، حبسگه آلینگنلر آرهسیده اوزاق ییللیک تجربهگه اېگه و عملدهگی حجتلری بۉلگن ایشچیلر هم بۉلگن. بوندهی حکایهلر شونی کۉرسهتهدیکی، حبسگه آلیش و دېپورت جریانی نهفقط حقوقي، بلکه انساني نقطهی نظردن هم مرکّب و معمالی بۉلگن.
شبههلر و دېپورت سببلری حقیدهگی تخمینلر
ینه بیر مهم جهت سقلش مرکزلریده حبسگه آلینگن شخصلر نینگ ترکیبی دیر. صحبتداشلر نینگ ایتیشیچه، اوشبو مرکزلرده تورلی دولتلردن کېلگن مهاجرلر، جملهدن پاکستان، هندستان، بنگلهدېش، اېران و نېپال فقرالری هم بۉلگن. بو شخصلر نینگ کۉپچیلیگی هم قانوني حجتلرگه اېگه بۉلیب، تورلی ساحهلرده ایشلهگن. بو حالت حبسگه آلیشلر فقط بیرته ملت بیلن چېکلنمهگنینی کۉرسهتهدی.
بیراق اطلاعات روز بیلن صحبتلشگن شخصلرنینگ تأکیدلشیچه، آخر-عاقبت افغانستانگه دېپورت قیلینگنلر اساسن معلوم بیر اېتنیک و دیني کېلیب چیقیشگه اېگه بۉلگنلر بۉلگن. بو اېسه جریانده دیني عامللر نینگ احتمالي رۉلی حقیده تورلی تخمینلرنی کوچهیتیرگن.
شو دایرهده، اَیریم دېپورت قیلینگنلر اوشبو جریانده شیعه مذهبیگه منسوبلیک هم رۉل اۉینهگن بۉلیشی ممکنلیگینی تخمین قیلیشهدی. اولر دیني مراسملر اوستیدن کوزهتوو آلیب باریلگنی یاکه مخصوص دیني مناسبتلر دوریده شخصلر حقیده معلوماتلر قید اېتیلگنیگه اشاره قیلیب، اوشبو معلوماتلر کېینگی قرارلرده فایدهلنیلگن بۉلیشی ممکن، دېب حسابلشهدی.
حیدر «اطلاعات روز»گه بېرگن صحبتیده اېسه اولرنی عیناً شیعه مذهبیگه اعتقاد قیلگنلیکلری سببلی دېپورت قیلینگنینی تأکیدلهیدی:
«بیز عاشورا کونلریده ماتم مراسملری اوچون مسجدگه بارردیک. هر بیر مسجد دروازهسی آلدیده کمیده اوچ نفر خوفسیزلیک خادیمی تورر اېدی و همه نینگ شخصي گواهنامسینی سکنېرلردی. مېنیمچه، چیقریب یوباریلگن شخصلر حقیدهگی معلوماتلر عیناً اولرنی کېینچهلیک دېپورت قیلیش مقصدیده شو یۉل بیلن قید اېتیلگن بۉلیشی ممکن.»
حیدر دوام اېتیب، حبسده بۉلگن وقتیده چیقریب یوباریلگنلر نینگ کتّه قِسمی اینیقسه پاکستانلیک شیعه مهاجرلر اېکنینی سېزگنینی ایتهدی: «مېن اولر نینگ کۉپچیلیگی بیلن گپلشدیم، اولر آرهسیده هېچ کیم ناقانوني اېمس اېدی. اولر نینگ اکثریتی نینگ اسملری حسن، حسین، علی، قاسم کبی، یعنی کۉپراق شیعه مذهبی وکیللری آرهسیده کېنگ ترقهلگن اسملر اېدی. اولر شیعه اسمیگه اېگه بۉلیشی اولرنی دېپورت خوفیگه توشیرگن بۉلیشی ممکن، دېب اۉیلشردی.»
بوندن تشقری، اَیریملر منطقهدهگی سیاسي اۉزگریشلر، جملهدن ایران بیلن باغلیق کېسکینلیکلرگه هم اشاره قیلیب، مهاجرلر نینگ اجتماعي ترماقلردهگی اَیریم آنلاین فعالیتی یاکه سیاسي موضع بیلدیریشلری هم اوشبو جریانگه تأثیر قیلگن بۉلیشی ممکنلیگینی تخمین قیلیشهدی.
فیصل اېسه، شیعه مذهبیگه منسوبلیک اولر نینگ دېپورتیده رۉل اۉینهگن دېب حسابلش بیلن بیرگه، اېران و امریکا قۉشمه شتاتلری اۉرتهسیدهگی ماجرا دوریده بیرلشگن عرب امیرلیکلریدهگی اَیریم مهاجرلر اجتماعي ترماقلرده اېراننی قۉللب قوّتلاوچی صورت و ویدیولرنی اولشگنینی ایتهدی. اونینگ فکریچه، عیناً شو کبی آنلاین فعاللیک هم شیعه مذهبیگه منسوب مهاجرلر نینگ کېنگ کۉلملی دېپورت قیلینیشیگه سبب بۉلگن بۉلیشی ممکن.
ناانیقلیک بو چیقریب یوباریشلر نینگ سببلری و میکانیزمی بارهسیده اېنگ مهم خصوصیتلردن بیریدیر. حاضرگچه بیرلشگن عرب امیرلیکلری رسميلری تامانیدن بو حالتلر یوزهسیدن هېچ قندهی رسمي توشونتیریش بېریلمهگن و بو چیقریب یوباریشلر عمومي سیاست نینگ بیر قِسمی یاکه علیحده، ترقاق قرارلر اېکنلیگی انیق اېمس. مستقل معلوماتلرگه اېریشیش نینگ یۉقلیگی و عامهوي اخبارات واسطهلریده یاریتیش نینگ چېکلنگنلیگی هم بو وضعیت نینگ مرکّبلیگینی آشیریب یوبارگن. بوندهی شرایطده اوشبو حادثه نینگ حقوقي، سیاسي و اجتماعي جهتلرینی انیق بهالش جدّي قیینچیلیکلرگه دوچ کېلهدی. «اطلاعات روز» بیلن صحبتلشگن برچه شخصلر هم بیرلشگن عرب امیرلیکلری حکومتی هېچ قندهی انیق سبب کۉرسهتمسدن اولر نینگ قالگن یشش رخصتلرینی بېکار قیلگنینی ایتیشماقده.
عدالتگه اېریشه آلمهسلیک
انسان حقوقلری نقطهٔ نظریدن بوندهی جریانلر عدالتلی محکمهلر تمایللریگه رعایه قیلینیشی، اخباراتگه کیریش حقوقی و اۉزینی حمایه قیلیش امکانیتی کبی مسألهلرنی سوال آستیگه قۉیهدی. اگر شخصلر حبسگه آلیش سببی حقیده خبردار قیلینمسدن و اعتراض بیلدیریش یاکه حقوقي مصلحت آلیش اوچون یېترلی امکانیتگه اېگه بۉلمسدن دېپورت قیلینسه، بو حالت محنت میگرهنتلری نینگ سوءاستعمال قیلینیش خوفینی هم آشیرهدی. اَیریم حاللرده دېپورت قیلینگن شخصلر اۉز ایش حقی و ملکلرینی آلیش امکانیتیدن هم محروم بۉلهدیلر. حیدرنینگ ایتیشیچه، امکانیت یۉقلیگی سببلی او اۉز ملکلرینی آلیب کېتالمهگن. او ینه قۉشیمچه قیلیب، اگر اونینگ مال-ملکینی تشیشده یاردم بېرهدیگن ایشانچلی و مهربان بیر شخص بۉلمهگنیده، احتمال او اۉز بایلیکلرینی بوتونلهی یۉقاتیب قۉییشی ممکنلیگینی ایتهدی.
عدالتلی جریانگه کیریش امکانی نینگ یۉقلیگی خلقارا انسان حقوقلری ستندردلری بیلن ضدیتگه کیریشی ممکن. البته، دولتلر ایچکی قانونلری دایرهسیده مهاجرت سیاستینی ترتیبگه سالیش وکالتیگه اېگه اېکنینی هم حسابگه آلیش کېرهک، بیراق بو سیاستلر خلقارا مجبوريتلر و انسان حقوقلری نینگ اساسي تمایللریگه هم ماس بۉلیشی لازم. مثلاً، بیرلشگن عرب امیرلیکلری خوفسیزلیک تیزیمی قانونی خادملرگه حبسگه آلینگن شخصلرنی اوزاق مدت دوامیده هېچ قندهی محکمه جریانیسیز اوشلب توریشگه رخصت بېرهدی؛ اَیریم حالتلرده بو مدت حتا 106 کونگچه چۉزیلیشی ممکن.
اوشبو روایتلرده کۉرینیب تورگن نرسه فقط مهاجرت بیلن باغلیق یکّه حادثه اېمس، بلکه بیر اجتماعي گروه نینگ بیر نېچه جیوگرافیک حدودلرده بیر وقت نینگ اۉزیده باسیم آستیده بۉلیب تورگن نازک و ضعیف حالتی نینگ بېلگیسی هم دیر. افغانستان نینگ هزاره و شیعه جماعهلری مملکت ایچیده کېنگ کۉلملی چېکلاولرگه دوچ کېلهیاتگن بۉلسه، قۉشنی اېران و پاکستان کبی دولتلرده هم اولر تورلی کۉرینیشدهگی زۉرآورلیک و حقوقي بېقرارلیک بیلن قیته-قیته یوزمه-یوز کېلیب کېلگن. اېندیلیکده اېسه اولر منطقوي ییریک اۉزگریشلر چارراههسیده تورگندېک کۉرینهدی، بو یېرده ژئوپولیتیک کېسکینلیکلر، خوفسیزلیک رقابتلری و دیني سېزگیرلیکلر اولر نینگ کوندهلیک حیاتیگه جوده آسان تأثیر کۉرسهتیشی ممکن، گرچه بو مرکّب موازنتلرنی شکللنتیریشده اۉزلری بېواسطه رۉل اۉینهمهگن بۉلسهلر هم.
