مهدی فروتن
غوثالدین، بادغیس ولایتیدن بۉلگن بیر کېکسه اېرکک، پیغمبرلیک دعواسینی قیلگنیدن اتیگی بیر نېچه ساعت اۉتیب، طالبان تامانیدن حبسگه آلینیب، «شرعي جزا» آلیش اوچون محکمه ارگانلریگه تاپشیریلدی. خبرلرگه کۉره، غوث الدین عادي بیر قرییه بۉلیب، روحي بېزاوتهلیکدن هم اذیت چېکهدی. بوندن اوّل اېسه طالبان نینگ اېنگ قدرتلی شخصلریدن بیری بۉلگن سِراجرالدین حقّاني نینگ اسلام پیغمبریگه بیر جانیگه قصد هجومیگه رهبرلیک قیلگنینی نسبت بېرووچی دعواسی اوشبو گروه تامانیدن هېچ قندهی عکس العمل یاکه تېکشیرووسیز قالگن اېدی. سِراج الدین حقّاني، گۉیاکه، پیغمبر شخصن بوندهی هجومگه رهبرلیک قیلگنینی و حتا هجومچیلرگه «جنت حجتی» بېرگنینی عدّها قیلگن. بو کبی عکس العمللردهگی فرق، طالبان حکمرانلیگیده شریعتنی قۉللشدهگی ایکّی خیل ستندردلر و جوابگرلیک مسألهلری یوزهسیدن جدّي سواللرنی یوزهگه کېلتیرماقده.
طالبان نینگ «امر به معروف و نهی از منکر» ادارهسی محتسبلری غوث الدین نی بادغیس ولایتی نینگ قادیس اولسواللیگیده حبسگه آلدی. او حقده نشر قیلینگن صورهتده اونینگ قۉللری مېتال کیشن بیلن باغلنگنی و او خانه نینگ اۉرتهسیده اۉتیرگنی کۉرینهدی. طالبان نینگ امر به معروف و نهی از منکر وزیرلیگی بو شخص اوچون «شرعي جزا» بېلگیلنیشینی معلوم قیلگن. اوشبو وزیرلیک مطبوعات کاتبی سیف السلام خیبر اۉزی نینگ ایکس اجتماعی صحیفهسیده یازیشیچه، پیغمبرلیک دعواسینی قیلگن شخص قادیس تومنیده اولر تامانیدن حبسگه آلینگن. او شوندهی یازگن: «تأکیدلش جایزکی، حبسگه آلینگن شخص نینگ روحي حالتی نارمل بۉلیب، او شرعي جزا اوچون عدلی و قضایی ارگانلریگه تاپشیریلدی.» وزیرلیک بیاناتیده هم قید اېتیلیشیچه، حبسگه آلینگن شخص «الهام و غعیبي آواز» آلگنینی دعوا قیلیب، شو اساسده پیغمبرلیک دعوا قیلگن. شو بیاناتده ینه تأکیدلنگن: «مسووللر اونینگ ساغلیگی و روحي حالتی طبيعي اېکنینی، اونده هېچ قندهی روحي کسللیک یۉقلیگینی ایتیشدی.»
طالبان نینگ امر به معروف وزیرلیگی غوث الدین نینگ روحي حالتی ساغلام اېکنینی تأکیدلهیاتگن بیر پیتده، بادغیس ولایتی نینگ اَیریم اهالیسی اطلاعات روز گزېتهسیگه اونینگ روحي کسللیکدن اذیت چېکهیاتگنینی ایتگن و او حبسگه آلینیب جزالنیش اۉرنیگه دوالنیشگه محتاج اېکنینی بیلدیرگن. شونگه قرهمهی، اوشبو وزیرلیک نینگ بو شخص نینگ «روحي حالتی نارمل» اېکنی حقیدهگی رسمي موضعسی عملده اونینگ جزالنیشی اوچون زمین یرهتماقده.
حقانی ادعاسی برابریدهگی سکوت
طالبان نینگ غوث الدین گه نسبتاً تېزکار چارهلر کۉریشی شوندهی بیر وضعیتده یوز بېرماقدهکی، تۉرت ییل اوّل طالبان ایچکی ایشلر وزیری و حقّاني ترماغی رهبری سِراج الدین حقّاني اسلام پیغمبرینی کابلدهگی انترکانتیننتال مهمانخانهسیگه قیلینگن خودکوش هجومگه رهبرلیک قیلگنینی دعوا قیلگن اېدی. حقّاني نینگ ایتیشیچه، او توشیده اوشبو هجومده هلاک بۉلگن خودکوشلردن بیری پیغمبردن جنت حجتینی آلهیاتگنینی کۉرگن. شونگه قرهمهی، طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی اعضالریدن بیری تامانیدن بیلدیریلگن بوندهی دعوا یوزهسیدن نهفقط هېچ قندهی چارهلر یاکه سلبي مناسبت بیلدیریلمهدی، بلکه بو گپلر طالبان تامانیدن معقوللنگن هم اېدی.
بوندن تشقری، اۉز توشینی بیان قیلیش بیلن بیرگه، حقّاني اۉشه پیتده ینه شونی هم ایتگن اېدیکی، کابلدهگی انترکانتیننتال مهمانخانهسیگه قیلینگن هجومده اشتراک اېتگن خودکوشلردن بیری تېلفون آرقهلی اونگه بو هجومگه اسلام پیغمبری رهبرلیک قیلهیاتگنینی و خودکوشلرگه جنت «حجتی» بېرهیاتگنینی ایتگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره: «حافظ کریم الله (خودکوش کوچ) و باشقهلر (انترکانتیننتال مهمانخانه) هجومینی باشلهدیلر. حافظ بدرالدین (سِراج الدین حقّاني نینگ اکهسی) اولر (خودکوش کوچلر) بیلن گپلشیب، خلیفه صاحب، سیزدن آخرگی بیر التماسیمیز بار، دېدی. بو آخرگی باسقیچ اېدی؛ استشهاديلر (خودکوشلر) نینگ التماسی شوکی، خلیفه صاحب بیز بیلن تلفونده گپلشسین. مېن اۉشه پیتده تېلفونده گپلشمس اېدیم. مولوي بدرالدین مېنینگ یانیمده اۉتیرگن اېدی، اولر مېنگه ایتیشدیکی، بېش یاکه یېتّی دقیقهدن کېین شهید بۉلیشهدی. خوف بۉلسه هم، مېن تېلفونده گپلشهمن دېدیم. حافظ کریم الله گه سلام بېرگنیمده، او دېدی: خلیفه صاحب، الله گه قَسمکی، بیز نینگ اۉپراسیونمیزگه محمد (ص) رهبرلیک قیلماقده. او (پیغمبر) اۉنگ دروازه آلدیده توریبدی.» کابلدهگی انترکانتیننتال مهمانخانهسیگه 1390-ییلده (حقّاني ترماغی رهبرلیگیده) عملگه آشیریلگن خودکوش هجومده 20 دن آرتیق کیشی، جملهدن بیر نېچه خارجي فقرالر هلاک بۉلگن.
شریعتنی قۉللشده ایکّی خیل معیار
سِراج الدین حقّاني تامانیدن بیلدیریلگن بوندهی بیاناتلر کۉپراق دیني اعتقاد افادهسی صفتیده اېمس، بلکه اونینگ قۉل آستیدهگی کوچلر- اینیقسه خودکوش هجومچیلر و باشقه اۉپراتیف بۉلینمهلر، روحیتینی کۉتریش و پسیکولوژیگ سفربرلیکنی کوچهیتیریش دایرهسیده توشونیلیشی ممکن. خودکوش کوچلر طالبان نینگ حربي استراتیژيسینی عملگه آشیریشده، قوراللی هجوملردن تارتیب پارتلاوچی عملیاتلرگچه، مرکزي رۉل اۉینهگن و هنوز بو رۉلنی سهقلب کېلماقده. اوشبو گروه رهبرلری، خصوصاً حقّاني، «جهاد» و «اوروش» توشونچهلرینی قیته-قیته تیلگه آلیب، اولرنی اۉز تعلیماتلری مرکزیده اوشلب توریش آرقهلی بو کوچلر نینگ جنگاور تیارگرلیگی یوقاری درجهده سقلشگه بیر نېچه بار اورینگن. هر قنچه پیغمبرلیک دعواسی بیلن پیغمبرنی خودکوش هجومگه رهبر صفتیده کۉرسهتیش بیر خیل نرسه بۉلمهسه-ده، شرعي نقطهی نظردن بوندهی نسبت هم محاکمه و جوابگرلیککه سبب بۉلیشی ممکن. شونگه قرهمهی، طالبان اۉزینی «شریعتگه اساسلنگن باشقروو» دېب اتهیدیگن تیزیمده، بو کبی بیاناتلر اینیقسه اوشبو گروه نینگ قدرتلی شخصلری تامانیدن ایلگری سوریلگنده، عملده هر قندهی تعقیب و جوابگرلیکدن خالی بۉلیب قالماقده.
اسلام نینگ اساسي مذهبلریده؛ هم اهل سنت فقه، هم شیعه فقه ده پیغمبرلیک نینگ خاتملیگی (یکونلنگنلیگی) دین نینگ قطعي اساسلریدن بیری حسابلنهدی. شو باعث، اسلام پیغمبریدن کېین هر قندهی پیغمبرلیک دعواسی انساننی مُرتدلیک عیبلاویگه دچار قیلیشی و دعواگر اوچون آغیر شرعي همده حقوقي عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. بیراق عینِ شو فقه دایرهلرده «عقل»، «قصد» و «اختیار» کبی شرطلرگه هم علیحده اورغو بېریلهدی. یعنی اگر شخص روحي بوزیلیشدن اذیت چېکهیاتگن بۉلسه یاکه تۉلیق ادراک و ارادهگه اېگه اېمس دېب تاپیلسه، اونینگ شرعي و جنایي جوابگرلیگی مسألهسی باشقهچه کۉریب چیقیلهدی. کۉپلب فقه قرهشلرگه کۉره، اگر بیرار کیشی روحي معمالر یاکه ادراک بوزیلیشی حالتیده بۉلیب، شو سببلی عرف یاکه شریعت معیارلریگه ضد گپلرنی ایتسه، او جزالنیش اۉرنیگه معذور (عذرلی) دېب حسابلنهدی.
بو ایکّی واقعهده کۉزگه تشلنهدیگن جهت فقط دعوالر توریدهگی فرق اېمس، بلکه اولرنی بیلدیرگن شخصلرنینگ موقعی و اولر نینگ حاکمیت بیلن مناسبتی هم دیر. بیر تامانده، گواهلر ایتیشیچه دوالنیشگه محتاج بۉلگن ناچار بیر قرییه تېزده سۉراق قیلینیب، «شرعي جزا» اوچون جزالنیش جریانیگه تارتیلهدی. باشقه تامانده اېسه، یوقاری مرتبهلی عملدار تامانیدن بیلدیریلگن، دیني نقطهی نظردن بحثلی و کېسکین بیاناتلر هېچ قندهی جوابگرلیککه تارتیلمهیدی. بو تفاوت شریعت تلقینیدهگی فرقدن کۉره کۉپراق طالبان توزیلمهسیدهگی حاکمیت منتوغی بیلن باغلیق. بو تیزیمده حکملر نینگ اجراسی برقرار حقوقي و فقه معیارلرگه (همه اوچون تېنگ قۉللنهدیگن قاعدهلرگه) اېمس، بلکه شخصلرنینگ موقعی و تأثیریگه قرهب بېلگیلنهدی.
