یازووچی: احسانالله قووانچ
تهینچ سۉزلر: اوشبو مقاله، امیر علیشیرنوایی قبرینینگ قوریلیش تاریخي جریانی حقیده یازیلگن، شو اوچون نوایینینگ وفاتی واقعهسی، دفن قیلیش مراسمی، سلطان حسیننینگ اوشبو عالِم اوچون قیلگن تعذيهدارلیگی، نوایی قبرینینگ 77 ییل آلدین افغانستان اۉزبېک تدبیرکارلری آرقهلی قوریلیشی، اوشو قبر قندهی بۉلیب ویران بۉلگنی، سۉنگگی ییللرده قَیته تیکلنگنی موردیده بۉلگندیر. همده، نوایی قبرینینگ اېسکی صورتی، ینگی صورتی و اۉزبېکستان اۉرنهتیب قۉیگن مرمر تاشنینگ شکللری هم مقاله ایچیده کۉرسهتیلگن.
کلیت سۉزلر: هرات، نوایی قبری، سلطان حسین دوری، تاریخي واقعهلر، قبرنینگ قَیته تیکلنینشی
بویوک سېر محصول متفکر و اۉزبېک ادبيتیلینینگ یېتکچیسی نوایی و فاني بوگوندن مقّدم 582- ییل آلدین 1441- ییلی خراسانگه تېگیشلی تېموريلر پایتختی بۉلگن هرات شهرینینگ دولتخانه قیشلاغیده تۉغیلیب، 1501- ییلی، منه شو اۉزی توغیلگن شهرده وفات اېتهدی. لېکن نوایی بوتون حیاتینینگ سۉنگگیگچه اېل- اولوسی، اینیقسه آنه تیلی و ادبیاتی اوچون اولکن خدمت قیلیب اۉتگن. اوشبو بویوک عالِمنینگ اۉزیدن قالدیرگن بهالی معنوی میراثلری اۉزبېک خلقی، تیلی و ادبیاتینی کۉککه کۉترگن. بو مقالهده علیشیرنوایینینگ مقبرهسی حقیده گپ کېتهدی. چونکه، تاریخ بۉییچه ، اېسکی خراسان و حاضرگی افغانستانده جوده یامان اوریشلر بۉلیب اۉتگن، اوشبو اوریشلر جریانیده کۉپینچه فاضللر و عالِملر قبرلری همده یوزلرچه تاریخي بنالر اۉرتهدن کېتگن. منه شونگه کۉره علیشیرنوایینینگ قبری هم عصرلر دوامیده نېچه مرته بوزیلیب و توزیلگن، بیرین- کېین اوشبو موضوعنی ایضاحلب اۉتمیز.
علیشیرنوایینینگ وفاتی واقعهسی:
استرابادده قۉزغلان کۉتریلگچ، سلطان حسین میرزا استرآبادنی تینچلنتیریش اوچون کېتیب، اوشبو منطقهنی تینچلنتیریب، هراتگه قَیتهیاتگنیده بیر قنچه عالي مرتبهلی دولت عملدارلری اونی کوتیب آلیشگه یۉلگه باردیلر، اۉشه گروه بیلن امیر علیشېر نوایی هم بارگن اېدی، اولر سلطاننی کوتیب آلدیلر و سلطانگه سلام بېریش چاغیده سلطاننی قوچاقلهدیلر، اما امیر علیشیرنوایی سلاملشیش پیتیده احوالی اۉزگردی و ساغلیگی یامانلشیب، کسل بۉلیب قالدی. سلطان حسین میرزا نوایینینگ ساغلیغیگه غمخۉرلیک قیلیشنی خواجه شهابالدین عبدالله ذمّهسیگه تاپشیرهدی. طبیبلر قنچه اورینهدیلر، لېکن نوایینینگ سلامتلیگی یخشیلنمهی فاني دنیا بیلن خیرلشدی.[فکری سَلجوقي، 1324:54[
دفن قیلیش مراسمی،
سلطان حسین بایقرا بویروغی بیلن جنازه نمازینی اۉقیش اوچون نوایینینگ جسدینی هرات جامع مسجدیگه آلیب باریب بو کتّه تاریخی مسجدده اۉقیدیلر. کېین او یېردن مصلی منارهلری و گوهرشاد بېگیم قبری یانیدهگی جایده دفن اېتیلهدی. البته، سلطان حسین بایقرا اۉز حیاتی دوامیده اۉتّیز هکتار یېردن عبارت امیر علیشیرنوایی گه بېرگن اېدی. نوایی اېسه اۉشه یېرده اۉز پولیگه مکتب، مسجد، گنبذ قوردیرگن اېدی.[بارتولد،1346:42] بوگونده انهشو کتّه منطقه اېسه هرات شهریده واقع بۉلیب، گوهرشاد بېگیم باغی دېب ناملنهدی. اساسن سلطان حسین بایقرا، اۉز حکومتی دوریده عزیز دۉستی و دانا وزیري علیشیرنوایینی شان-شرف بیلن اعزازلب معیین بۉلگن جایده دفن قیلدیرهدی و نوایی اوچون قتّيق ماتم توتهدی. حاضر اېسه سلطاننینگ قبری هم نوایی قبرینینگ 100 مترلیگیده قرار تاپگن. سلطان حسیننینگ جسدی، اۉز وصیت اساسیده اوشبو محلهده دفن اېتیلگن بۉلیشی ممکن، چونکه بو منطقهده، شاهرخ میرزانینگ عیالی گوهرشاد بېگیم بیلن فرزندلری، علیشیرنوایی و سلطان حسین بایقرا قبرلریدن باشقه قبر یۉق. اگر بۉلسه هم جوده اوزاقده بۉلیشی ممکن. مېن زیارتگه بارگن پیتیمده بو منطقهده بېگانه قبرلرنی کۉرمهدیم.
نوایی قبرینینگ سلطان حسین دوریده قوریلگن شکلی
امیر علیشیرنوایی قبری هراتنینگ تېموريلر دوریگه عاید بۉلیب، گوهرشاد بېگیم قبرینینگ شرقي تامانیده جایلشگن، اوشبو قبر تۉرتبورچک شکلده خشت، قوم، آهک و گیپسدن قوریلگن. بنانینگ تشقی بورچکلری دُمهلاق اساسلر بیلن بېزهتیلیب، شکللنگن اېکن، قبرنینگ تۉرت تامانیدهگی دېوارلری هر بیری چناق کبی اوچته ایوانلی و بیر-بیریگه باغلنگن اېکن. دېرېزه کتّه یۉلکلرینینگ اۉرته قِسمیده، یاروغلیک یۉنهلیشی و هوا آقیمی جایلشتیریلیشی اوچون قۉییلگن اېکن. شونینگدېک، تامنینگ تشقی بورچکلری منارهلر بیلن بېزهتیلگن بۉلگن. قبر تېپهسیگه تاش بېشیک و قاره سیقللنگن تاش لوحه قۉییلگن بۉلیب، اونده امیر علیشیرنوایینینگ قیسقهچه ترجمهی حالی خطاطلیک بیلن اۉییب یازیلگن اېکن.
وقت اۉتیشی بیلن ذکر اېتیلگن بنا تورلی سبب و عامللر تأثیریده ویران بۉلیب، اېشیکلری یۉقالیب، نهایت خرابهگه ایلنگنیدن [فاییز،2015:86]. نوایی قبرینینگ 250 ییللیک آلدینگی شکلی موجود اېمس، شو اوچون صورتنی کېلتیرهالمهگنمیز.
منارلر بیلن نوایی قبرینینگ ویران بۉلیش واقعهسی:
منارلرنی اۉرتهدن اېلتیش اوچون 1885 ییلده هراتنینگ انبارلری قوریلهدی. تاریخي معلوماتلرگه کۉره، قوریلیشیدن بیر نېچه ییل اوّل هراتنینگ تاریخي منارلری عبدالرحمنخان دوریده انگلیس قۉشینلرینینگ بویروغی بیلن، بعضی معلوماتلرده اېسه عبدالرحمن خان بویروغی بیلن اتهیلب ویران قیلینگن. منارهلرنینگ ویران بۉلیشیدن قالگن خشتلری افغانستاننینگ اۉشه پیتدهگی پادشاهسی عبدالرحمنخان دوریده بیرلشتیریلیب، انبارخانهلر تۉپلمی قوریلگن.
منارلرنی ویران قیلیشدن مقصد انگلیس قۉشینلری تۉپچیلیگینینگ اۉت آتیشینی آلدینی آلیش و روس قۉشینلرینینگ انگلیسلرگه قرشی فایدهلنیشیگه یۉل قۉیمسلیک دېب اتهلگن. همده انبارلر قوریشدن مقصد آدملر و عسکرلر اوچون آزیق- طعام سقلش و اولرنینگ چاروا ماللری و یېم-خاشَاکلرینی سقلش بۉلگن. اما امیرعبدالرحمنخان نینگ اساسي مقصدی تېموريلر دوری تاریخي عابدهلرینی ویران قیلیش دېب سنهلهدی. چونکه، هرات شهرینینگ بلند منارلری ویران قیلینگنده امیر علیشیرنوایی مقبرهسی و گنبذلی گوهرشاد بېگیم قبری هم ویران قیلینگن. لېکن گوهرشاد بېکیم مقبرسینینگ کۉپینچه قسمتلری موجود اېدی [نېکخواه،2019]. منهشو حادثهنینگ اۉزی منارلرنینگ ویران بۉلیشی بیلن بیرگه تاریخي عابدهلرنینگ ویران بۉلیشینی و حضرت نوایی بیلن گوهرشاد بېگیم مقبرهلرینینگ اتهیلب ویران بۉلیشینی افادهلهیدی.
نوایی قبرینینگ 77 ییل آلدینگی شکلی و تیکلنیشی
امیر عبدالرحمنخان افغانستانده (1880-1901) ییللرده حکمرانلیک قیلگن. تاریخگه کۉره، بوندن 138 ییل اوّل عبدالرحمنخان بویروغی بیلن بو تاریخي بنالر ویران قیلینگن. افسوسکی عبدالرحمنخاننینگ جهالتی طفیلی اولوغ عالِمنینگ قبری 61 ییل دوامیده خرابه حالتده قالدی. اما بوندن 77 ییل اوّل هرات ولایتیدهگی اۉزبېک سوداگرلری نینگ تشبثی بیلن امیر علیشیرنوایی قبریده تېموريلرمعمارچیلیگیده کیچیک گنبذلی مقبره قوریلهدی. منه شو خیرلی فعالیتنی بجرگن کیشی عبداللهخان وکیل بیلن هرات حاکمی اوشبو تاریخي میراثلرنی سقلب قالیشگه قرار قیلیشگن اېدیلر. هرات حکومتی حاکمی و ملي بانک باشلیغینینگ کفیلی رحمتلی اۉزی و بیر قنچه هراتلیک اۉزبېک سوداگرلر غایهسی و اعتباریگه تهیهنگن حالده 1945-ییلده اوشبو شخصي مبلغلری عوضیگه مدني-معرفی خدمت کۉرسهتیش مقصدیده علیشیرنوایینینگ قبری اوستیده گنبذلی بنا قوردیردی.[فاییز،2015:86[
همده افغانستانلیک بویوک تدقیقچی شرعی جوزجانینینگ ایتیشیچه، «اۉتگن دورلرده، فقطگینه، هرات ولایتینینگ ایکّی حاکمی اوشبو ولایتنینگ تاریخي عابدهلرینی سقلش اوچون آزگینه حرکت قیلگن. اولردن بیری غزنیلیک عبداللهخان ملکیار بۉلگن، بو کیشینینگ سعی حرکتی بیلن هرات شهری انچه آبادانلشتیریلدی. بو حاکم نینگ حاکمیت پیتیده بویوک سوداگر غلام حیدرخان مختارزاده و اۉزبېک سوداگرلر تشبثی بیلن علیشیرنوایینینگ قبری جوده چیرایلی تیکلندی، ایکّینچی هرات حاکمی اېسه تېموريلر اوروغیدن بۉلگن فضالحق خالقیار بۉلگن بو آدم نوایی دوریدن قالگن تاریخي بنالرنی قَیته قوریشگه حرکت قیلگن. بو ایکّی کیشینینگ هم معنویتلیکلری تقدیرگه سزاوار»[شرعی جوزجانی،2012]. قوییدهگی شکل اېسه علیشیرنوایینینگ بوگوندن مقّدم 77ییل بیر خیل معنویت سېورلر تشبثی بیلن بنا بۉلگن قبر شکلیدیر
نوایی قبرینینگ ینگی شکلی و تیکلنگنی
بویوک سوداگر غلام حیدرخان مختارزاده و اۉزبېک سوداگرلر تشبثی بیلن قوریلگن 30-35 ییل آلدین، 1992-2000 ییللر ارهسیده افغانستان ایچکی اوروشلری اینیقسه طالبان سابق حکومتی درویده راکت آتیشلری بیلن بوتونلهی ویران بۉلدی. هر حالده، اوزاق ییللر دوامیده منهشو عامللر نتیجهسیده امیر علیشیرنوایینینگ قبری ویران بۉلیب قالدی. بیراق، 2003-ییلده اۉزبېکستان بیلن افغانستان حکومتلری اۉرتهسیدهگی کېلیشوو اساسیده بو مقبره قَیته تیکلنماقده باشلندی. اۉزبېکستانگه تېگیشلی بابر مدنیت جمغرمهسی حقوقي ترتیب- تعامللردن سۉنگ لایحهسینی افغانستان حکومتیگه تاپشیردی، افغانستان اخبارات و مدنیت وزیرلیگی اېسه بابر خلقارا جمغرمهسی بیلن امیر علیشیرنوایی قبرینی قَیته قوریش بۉییچه کېلیشیب آلدی. مقبره پایدېواری اۉلچهنمهگن و رېجهلشتیریلمهگن چوقورلیکده بېتونلشتیریلیب، ایش ینگی و زمانهوي دستگاهلر بیلن دوام اېتتیریلدی. بیراق بیر نېچه کوندن سۉنگ نامعلوم سببلرگه کۉره مقبره بناسی قوریلیشی تۉختهتیلدی و انچه مدت ویرانه حالتده قالدی و لایحه عملگه آشیریلمهدی.» [شرعی جوزجانی،2012]. اۉتمیشدهگی واقعهلرده کۉره، حامد کرزی و یاردمچیلری تامانیدن اتهیلب اوشبو ایش تۉختهتیلدی.
علیشیرنوایینینگ مقبرهسی 9 ییلدن سۉنگ 2013- ییلی، افغانستان اخبارات و مدنیت وزیرلیگینینگ رواجلنیش بودجهسی حسابیدن اوچ میلیوندن آرتیق افغانی مبلغ عوضیگه امیر علیشیرنوایی قبری ترمیم لنیب، آچیلدی. بو بنانینگ پایدېواری 50 کوادرات متر، بلندلیگی 9 متر بۉلگن امیر علیشیرنوایی قبری بناسی سکّیز آیده اېسکی معمارچیلیک اسلوبیده قوریلدی. اوشبو بنانی قوریشده، اینیقسه، تاریخي سردابهلرنی قیته تیکلش اوچون ایشلهتیلهدیگن موادلردن فایدهلنیلگن. [هاشیمی،2013]. قویدهگی صورت اېسه ینگی بنا نینگ شکلی
خلاصه:
اوشبو مقاله ایشانچلی منبع لردن فایدهلنیب، «امیر علیشیرنوایی قبرینینگ قوریلیش تاریخي » حقیده تیارلنگن.، عالِمنینگ وفاتیدن شوگونگه قدَر قیسقه ایضاحلنیب اوشبو اثرده کیریتیب یازیلگن. اساسن، نوایی قبری اوچون تاریخ بۉییچه بۉلگن واقعهلر و حادثهلر، قبرنینگ عبدالرحمنخان دوریده ویران بۉلیشینینگ سببی، افغانستانلیک اۉزبېک سوداگر تامانیدن قبر تیکلنیشی، اۉزبېکستان چیرایلی توزهتیشیگه اتهیلب قیلگن تۉسیقلر همده نوایی قبرینینگ ینگی قوریلگنی و قبرنینگ اېسکی و ینگی بنالرینینگ صورتلری مقالهگه کیریتیلیب یازیلگن.
ادبیاتلر رویخطی
1۔فکري سَلجوقي، آريانا گزېتهسی، 4-جلدی،2-سانی، دولتی مطبعه، کابل، ت. 1324ه، ب.54.
2۔ بارتۉلد، میر حسین ترجمهسی، «علیشیرنوایی حیاتی حقیده». تاریخ انجمنی، کابل، ت.1346، ب.42.
3۔فاییز، محمد انور. مقالهلر تۉپلمی» سرگذشت آرامگاه امیر علیشیرنوایی» کابل. ت.2015، ب.86.
4۔ نېکخواه، محمد حسین، ت.2019. https://8am.media.com
5۔ شرعی جوزجانی، سید عبدالحکیم، «درمور آرامگاه علیشیرنوایی»، http://bayanifoundation.blogfa.com
6۔ بهره ،ولی شاه،»هرات نگین خراسان» احرار نشرلری، 2-نشر، ت.1391، ب.61. 7۔ هاشمي، هوشنگ،«امیر علیشېر نوایی قبری قَیته تیکلندی» هتتپس://www.دw.cامhttps://www.dw.com
