میرویس خیراندیش، تعلیم و بالهلر حقوقلرینی حمایه قیلووچی
2017-ییلدن باشلب بیلیم یورتگه کیریب، تعلیم و تربیه یۉنهلیشیده لیسانس باسقیچینی باشلهگنیمده، «تعلیم» سۉزی مېن اوچون جوده عمومي بیر توشونچه اېدی و مېن اونی چوقور همده انیق انگلهمس اېدیم. اما قریب ایکّی سمستر اۉتگچ، استه-سېکین شونی انگلهدیمکی، تعلیم حقیده گپیریش آسان بۉلسه-ده، اونی تۉغری و ستندردلرگه ماس طرزده عملگه آشیریش یعنی حقیقي تعلیم نینگ تۉرت اساسي اوستونی بۉلگن تېنگلیک، کیریش امکانیتی، عمرباد اۉرگنیش و صفتنی اۉز ایچیگه آلگن حالده تطبیق اېتیش – نهایتده مرکّب ایش بۉلیب، یوکسک اراده و کتّه سعی-حرکتنی طلب اېتهدی. افسوسکی، اۉشه پیت نینگ اۉزیدهیاق بو تمایللر افغانستان تعلیم تیزیمیده یېترلیچه اجرهلیب تورمهگنینی و مستحکم سینگدیریلمهگنینی انگلهدیم. مېن مکتبلرگه بارر، 20 ییلدن آرتیق تجربهگه اېگه بۉلگن اۉقیتووچیلرنی کۉرهردیم، اما بو تجربه کۉپراق فقط ییللر سانی بیلن چېکلنیب قالگندېک تویولردی. گۉیا شو وقت مابینیده اۉقیتووچیلر کۉپراق شۉخ اۉقووچیلرنی درسدن قندهی چېتگه سوریشنی، استعدادلی اۉقووچیلرگه اېسه قندهی قیلیب ساخته اۉزیگه ایشانچ بېریشنی و اولرگه کوچ حسسینی اویغاتهدیگن مسوولیتلرنی تاپشیریش آرقهلی اولرنی حقیقي، نتیجهگه یۉنهلتیریلگن اۉرگنیشدن اوزاقلشتیریشنی اۉرگنیب کېلگندېک اېدی.
هه، افسوسکی، افغانستاندهگی اۉقیتووچیلرنینگ سېزیلرلی قِسمی حتا اَیریملری 12-صنفنی هم توگهتمهگن بۉلسه-ده اۉز تعلیمی و اۉرگنیشیگه ایشانمهیدی و اۉزینی «همه نرسهنی بیلووچی» صفتیده مطلق حکمران آهنگده کۉرسهتیشگه اورینهدی. حتا لیسانس درجهسیگه اېگه بۉلگن اۉقیتووچیلر هم خدمت دوامیده اۉرگنیش (ملَکه آشیریش) توشونچهسی بیلن تنیش اېمسلر و اَیریملری نینگ ایتیشیچه: «اۉقیتووچیلیک نیمهسی بار، اېندی وقتیمیزنی ینه بېهوده صرفلهیمیزمی؟» افغانستان جمعیتیده تعلیم و اونینگ اجراچیلری حقیده نهایتده خوفلی قرهشلر شکللنگن، اینیقسه دولت قولهگنیدن کېین. گۉیا اۉقیتووچی اۉزی نینگ رمزي مقامینی یۉقاتگندېک، تعلیم اېسه بېش مینگ ییللیک تاریخگه دعوا قیلهدیگن بیر مملکتده رنگسیز و بېگانه بیر سۉزگه ایلنیب قالگندېک. ایشانینگ، اَیریم مجلسلرده اۉقیتووچی حتا «مېن اۉقیتووچیمن» دېب ایتیشدن هم اویهلر اېکن؛ بونی مېن اۉز کۉزیم بیلن کۉرگنمن و گواه بۉلگنمن.
تعلیم و اونینگ اجراچیلریگه نسبتاً جمعیتده موجود بۉلگن شوندهی آغیر محیطده اۉقیتووچی ینهده کۉپراق خدمت دوامیده اۉرگنیش اوچون هېچ قندهی قدم تشلهمسلیککه کۉنهدی، کسبي رواجلنیش توشونچهسینی بیر چېتگه سورهدی و اونینگ اۉرنیگه حیات نینگ باشقه تشویشلریگه بېریلیب کېتهدی. بو تشویشلر نینگ اېنگ مهملریدن بیری، اینیقسه اۉقیتووچیلر اوچون، اقتصادي معمالردیر. هه، افسوسکی، اۉقیتووچیلر آرهسیده عمرباد اۉرگنیشگه قرشی جوده کوچلی قرشیلیک موجود؛ حالبوکه، بو توردهگی اۉرگنیش کسبي رواجلنیش کورسلریده اشتراک اېتیش، منتظم مطالعه، علمي اوچرهشوو و مناظرهلر، علمي سفرلر، تجربهگه اساسلنگن محیطلر همده شونگه اۉخشهش اصوللر آرقهلی عملگه آشیریلیشی ممکن. اما عملده بو صادر بۉلمهیپتی. اساسي سوال شوندن عبارت: نېگه؟ بو سوالگه انیقراق و علميراق جواب بېریش اوچون اونی شوندهی قۉییش مقصدگه موافق: نېگه اۉقیتووچیلر آرهسیده و عموماً افغانستان تعلیم تیزیمی نینگ انسان منبعلری دایرهسیده کسبي رواجلنیش رۉی بېرمهیپتی؟
بو حالت نینگ سببلری هم فردی، تیزیمي دیر. ایندیویدول درجهده مهم عامللردن بیری ساخته اۉز-اۉزیگه یېترلیلیک یاکه علميراق اتَمه بیلن ایتگنده، حددن تشقری مستقللیک دیر. بو حالت شخصنی برچه احتیاجلرینی یالغیز اۉزی قاندیریشگه مجبور قیلهدی و هر قندهی یاردم، قۉللب-قوّتلش یاکه باشقهلرگه تهیهنیشدن قاچیشگه اوندهیدی. تشقی تاماندن بو حالت کوچ بېلگیسی صفتیده کۉریلهدی، اما اصلیده او هر قندهی اۉزگریشدن اۉزینی حمایه قیلیشگه قرهتیلگن مدافعه میکانیزمیدیر. اۉن ییل یاکه اوندن آرتیق تجربهگه اېگه بۉلیب، اۉرگنیش اوچون هېچ قندهی قدم تشلهمهیدیگن کۉپلب اۉقیتووچیلر عیناً شو معما بیلن یوزمه-یوزدیرلر: اولر اۉزلرینی همه نرسهنی بیلووچی اۉقیتووچی دېب حسابلهیدیلر و کمراق تجربهگه اېگه بۉلگن همکسبلری آلدیده کوچ نمایش اېتیش اوچون «تېمیرچی نینگ بیرته بالغهسی، زرگر نینگ یوزته بالغهسیگه تېنگ» کبی مقاللرگه مراجعت قیلهدیلر.
ینه بیر ایندیویدول عامل اۉزگریشدن قۉرقوودیر؛ تکنالوژي بیلن ملاقات قیلیش و اونی درس جریانیده یاکه باشقه تعلیمي جریانلرده قۉللشدن چۉچیش دیر. ایشا نینگ، اَیریم اۉقیتووچیلر حتا اۉزلریدن یاشراق همکسبلریدن اۉرگنیشدن هم قۉرقهدیلر و بو قۉرقوو بیلن یوزلشیشگه اۉزلرینی هېچ قچان کۉندیره آلمهیدیلر. ینه بیر عامل – یېترلی ماتیواتسيه نینگ یۉقلیگیدیر؛ بو حالت پست معاش، عدالتلی رغبتلنتیریش تیزیمی نینگ موجود اېمسلیگی و قیلینهیاتگن سعی-حرکتلر نینگ اعتباردن چېتده قالهیاتگنی حسسی بیلن چنبرچس باغلیق. اۉقیتووچی اۉزیگه شوندهی سوال بېرهدی: «هېچ نرسه اۉزگرمهیاتگن بۉلسه، نېگه اۉرگنیشیم کېرهک؟» نتیجهده، اۉرگنیش بېفایده فعالیتگه ایلنهدی و کسبي رواجلنیش اۉرنینی بېفرقلیک اېگهلهیدی.
تیزیمي درجهده هم چوقور ترکیبي ایلدیزلر موجود. اېنگ مهم عامللردن بیری کسبي رواجلنیش نینگ مجبوري تیزیمی یۉقلیگیدیر. منطقه نینگ کۉپلب مملکتلریده اۉقیتووچی بېلگیلنگن کورسلر و معلوم مقداردهگی اۉقوو ساعتلرینی اۉتهمسدن توریب درس بېریش حقوقیگه اېگه اېمس؛ او هر ییلی، حتا شخصي مبلغی حسابیدن بۉلسه هم، معین تعلیملرنی اۉتهشی و رسمي سېرتیفیکت تقدیم اېتیشی شرط. اما افغانستانده بوندهی حقیقي مجبوريت موجود اېمس. ینه بیر عامل معارف وزیرلیگی نینگ ترکیبي ضعیفلیگیدیر؛ بو ضعیفلیک تعلیم محیطلری نینگ اکثریتیده یقّال کۉزگه تشلنهدی.
اۉقیتووچیلر فعالیتینی بهالش اوچون یگانه و ستندردلشتیریلگن تیزیم موجود اېمس، اۉقیتووچی نینگ قالیشی اېسه کۉپراق ایش ستجی، مناسبتلر یاکه سیاسي و اعتقادي ملاحظهلرگه باغلیق بۉلهدی، کسبي امکانیتگه اېمس. صلاحیت اعتراف اېتیلمهگنده، فعال و پسیف اۉقیتووچیلر بیر خیل قبول قیلینهدی و امکانیتلرده هېچ قندهی فرق بۉلمهیدی؛ بوندهی شرایطده اۉقیتووچی اۉرگنیش نینگ قدری یۉق دېگن خلاصهگه کېلهدی. ینه بیر عامل عمرباد اۉرگنیش مدنیتی نینگ یۉقلیگیدیر؛ بو مدنیت هر بیر تعلیم تیزیمی تامانیدن سینگدیریلیشی لازم، اما او افغانستان تعلیم تیزیمیدن دېیرلی بوتونلهی یۉقالگندېک و کۉپلب اۉقیتووچیلر همده خادملر اۉرگنیش فقط اۉقووچیلر اوچون، اۉزلری اوچون اېمس، دېب حسابلهیدیلر.
اېندی سوال شوندن عبارتکی، تعلیم تیزیمیده اشتراک اېتهیاتگن شخص صفتیده هېچ بۉلمهگنده کسبي یۉلیمیزده کیچیک بیر قدم تشلش و بلکه افغانستان تعلیم تیزیمی نینگ اَیریم آغریقلرینی دوالش اوچون نیمه قیلیش ممکن؟ بیرینچی قدم بیلمسلیک طبيعي حالت اېکنینی قبول قیلیشدیر؛ انسان 20 یاشدهمی یاکه 100 یاشدهمی، ینگی باشلاوچیمی یاکه 30 ییللیک تجربهگه اېگهمی بو نینگ فرقی یۉق. بیلمسلیک عیب اېمس، اما بیلیش اوچون هېچ قندهی حرکت قیلمسلیک، البته، عیب دیر. بو قبولدن سۉنگ، اۉقیتووچی اۉز کسبیگه عاید کتابلرنی، بالهلر پسیکولوژيسی و باشقه تېگیشلی ساحهلردهگی منبعلرنی مطالعه قیلیشگه یوز توتیشی لازم.
منتظم اۉقیش انساننی هوشیار قیلهدی و یۉل نینگ مرکّبلیکلرینی انیقراق کۉرسهتهدی. کېینگی قدم آفلاین و آنلاین کورسلرده اشتراک اېتیشدیر. «افغانستان اۉقیتووچیلری نینگ کسبي رواجلنیش ترماغی»ده بیرینچی آنلاین کورسنی اۉتکزگنیمیزده، 500 دن آرتیق اشتراکچینی کوتگن اېدیک، اما افسوسکی، 100 دن کم کیشی قتنهشدی؛ بو تجربه بیز اوچون اوشبو یازوودهگی کۉپلب اچّیق حقیقتلرنی تصدیقلهدی. ینه بیر یېچیم اۉقووچیلردن فکر-ملاحظه سۉرهشدیر؛ کۉپلب اۉقیتووچیلر بونی ضعیفلیک بېلگیسی دېب بیلیشهدی، اصلیده اېسه بو کسبي رواجلنیش نینگ اېنگ ثمرهلی واسطهلریدن بیریدیر. اۉقیتووچیلرنی ترماق آرقهلی بیرلشتیریش، آفلاین یاکه آنلاین پلاتفورملر آرقهلی بۉلسه هم، تجربه المشیش و اۉرگنیشده مهم رۉل اۉیناشی ممکن.
تیزیم درجهسیده کۉپلب چاره-تدبیرلر عملگه آشیریلیشی ممکن، اما اېنگ مهملریدن بیری اۉقیتووچیلر و تعلیم خادملری اوچون مجبوري کسبي رواجلنیش تیزیمینی ایشلب چیقیش دیر. اگر بو مجبوري قیلینمسه، بحرانلر کوندن-کونگه چوقورلشهدی. اۉقیتووچیلرگه حقیقي اینوېستیتسيه هم حیاتي اهمیتگه اېگه؛ افسوسکی، رسمي ادارهلر تامانیدن بو جوده چېکلنگن و نادولت تشکیلاتلرنینگ ترقهتیلگن دستورلری هم تورلی سببلر بیلن برقرار ثمرهگه اېریشه آلمهدی. شونینگدېک، اۉقیتووچیلرنینگ حقیقي فعالیتینی بهالش تیزیمینی ایشلب چیقیش و عملگه آشیریش هم انکار اېتیب بۉلمس ضرورتدیر؛ چونکه بهالشسیز اېنگ یخشی تعلیم کورسلری هم ثمرهسیز قالهدی. آخر-عاقبت، افغانستان تعلیم تیزیمیدهگی بحران نینگ اېنگ مهم عامللریدن بیری منبعلرنینگ یېتیشمسلیگی اېمس، بلکه «بیلهمیز» دېب اۉیلهیدیگن، اصلیده اېسه ییللر دوامیده شو خَیالگه محکم یاپیشیب قالگن اۉقیتووچیلردیر. آخر-عاقبت، افغانستان تعلیم تیزیمیدهگی بحران نینگ اېنگ مهم عامللریدن بیری منبعلرنینگ یېتیشمسلیگی اېمس، بلکه «بیلهمیز» دېب اۉیلهیدیگن، اصلیده اېسه ییللر دوامیده شو خَیالگه محکم یاپیشیب قالگن اۉقیتووچیلردیر.
