افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی (AHRDO) گزارشی
2024-ییل 12-سپتامبر کونی، توشدن کېین ساعت تخمیناً بیرلرده، دایکندی ولایتی نینگ سنگ-تخت و بندر حدودیده جایلشگن کیچیک قریودال قیشلاغیده یشاوچی 17 نفر هزاره کربلادن زیارت سفریدن اۉشه کونی قَیتهیاتگن چمن اسملی شخص و اونینگ خاتینینی کوتیب آلیش اوچون یۉلگه چیققن اېدی. اولر غور ولایتیگه کیریش نینگ اېنگ یقین نقطهسی بۉلگن پالوسنگ حدودیده تۉرت نفر قوراللنگن شخصگه دوچ کېلیشدی. هجومچیلر اۉزلرینی خوفسیزلیک کوچلری دېب تنیشتیریب، شوندهی دېییشدی: «خاطرجمع بۉلینگلر، بیز فقط بیرته شبههلی آدمنی قیدیریهپمیز.» بو تۉرت قوراللنگن شخص کوتیب آلووچیلرنینگ برچهسینی صفگه تیزیب، عادي آهنگده اولرگه صورتگه توشیشگه تیارلنیشلرینی ایتیشدی.
بیر نېچه دقیقه اۉتیب، هجومچیلردن بیری صورتگه آلهیاتگن، ایکّینچیسی ویدیوگه توشیرهیاتگن پیتده، قالگن ایکّی نفری تاماندن آدملر گروهیگه اۉت آچدی. تۉرت نفر شخص شو زهاتی یاق قاچیشگه موفق بۉلدی، لېکن قالگنلری کَلاشنیکوفدن اۉق اوزیش و یقین مصافهدن اۉق اوزیش نتیجهسیده قان-تۉکیلیب یاتدی. داعش خراسان گروهی تامانیدن نشر قیلینگن تصویرلر حیرتلنرلی منظرهنی کۉرستهدی: بیر تصویرده، هجومچیلردن بیری یقین مصافهدن یېرگه یاتگن آدملرگه یکوني اۉت اوزماقده.
بیر نېچه ساعت اۉتمسدن، «داعش خراسان» گروهی اوشبو هجوم نینگ مسوولیتینی اۉز ذمّهسیگه آلدی؛ اوّل اۉز طرفدارلری بۉلگن تېلگرام کاناللریده، کېین رسمي «اعماق» اخبارات آژانسی آرقهلی و « النبأ» ژونالی نینگ 461-سانیده اعلان قیلیندی.
بیاناتده شوندهی دېییلهدی: «هجوم شونده صادر بۉلدیکی، بیر گروه رافضیلر کربلا زیارتیدن قَیتهیاتگن و شیرک عمللرینی ادا اېتهیاتگن شخصلرنی کوتیب آلیش اوچون کېتهیاتگن اېدی.» شو کونی، داعش گه یقین کاناللر یازیشدی: «افغانستانده هجوم کربلادن قَیتهیاتگن رافضیلر کاروانلرینی نشانگه آلدی.» کېینگی ینگیلنیشده اېسه قۉشیمچه قیلیندی: «رافضیلر آرهسیدهگی تلفاتلر آرتدی.»
عمومي تروریزم یاکه نسلکشلیک کمپاینی؟
افغانستانده هزارهلر دایمي روشده اېکسترېمیستیک گروهلر نینگ قانلی هجوملریگه نشان بۉلیب کېلگن. کۉپچیلیک حاللرده بو هجوملر «تروریستیک» دېب توصیفلنگن و عمومي تصور (خصوصاً، هزاره بۉلمهگن اهالی آرهسیده) شوندهی بۉلگن: تروریزم افغانستان نینگ برچه اهالیسی قرشیسیده تېنگ ایشلهیدی، و داعش کبی اېکسترېمیستیک گروهلر نینگ هزارهلرگه قرهتیلگن هجوملرینی بوتون افغانستان اهالیسی گه قرهتیلگن باشقه هجوملردن اجرهتیش کېرهکسیز و ناتۉغری دېب حسابلنگن. بیراق سۉنگگی ییللرده بو سوال جدّي طرزده کۉتریلگن: هزارهلر باشیدن کېچیرگن و هنوز باشدن کېچیرهیاتگن واقعهلر فقط بېقرار مملکتدهگی عمومي تروریزم نشانی بۉلیشیمی، یاکه بو نسل کشلیک دېب اتلهدیگن حادثه بیلن یوزمه-یوز کېلیشمی؟
افغانستان انسان حقوقلری و دېموکراسی تشکیلاتی (AHRDO) «2016–2024 ییللرده افغانستانده داعش خراسان نینگ خلقارا جنایتلری» ناملی باتفصیل حساباتیده اوشبو سوالگه جواب بېرهدی. اوشبو گزارش میدان تدقیقاتلری (ضررلنگنلر، گواهلر و ایچکی منبعلر بیلن اینتېرویولر) اساسیده، داعش و داعش خراسا بیلن باغلیق بیاناتلر و عامهوي اخبارات واسطهلرینی چوقور اۉرگنیش، کتبخانه تدقیقاتلری و آچیق منبعلرنی تحلیل قیلیش آرقهلی تیارلنگن. نتیجهلر شونی کۉرسهتهدیکی، هزارهلر / شیعه هزارهلری نهفقط عمومي تروریزم نشانی بۉلیب قالمهی، بلکه مقصدلی نسل کشلیک کمپانیگه دوچ کېلگن و کېلماقده.
اوشبو گزارشگه کۉره، 2016–2024 ییللرده «اسلامي دولت – خراسان ولایتی» (داعش خراسان) افغانستاندهگی شیعه هزاره اهالیسیگه قرشی اوزلوکسیز، تیزیملی و مقصدلی زۉرآورلیک کمپاینی آلیب بارگن. اوشبو کمپاین مکتبلر، دیني مدرسهلر، مسجدلر، آموزشی مرکزلر و ساغلیقنی سقلش مرکزلری همده تینچ اهالی اجتماعلریگه کېنگ قمراولی و تکرارلنووچی هجوملرنی اۉز ایچیگه آلگن. بو تصادفي و ترقهلگن تروریستیک حرکتلر مجموعی اېمس، بلکه انیق بیر گروهنی یۉق قیلیشگه قرهتیلگن تیزیملی و حسابلنگن اورینیش بۉلیب، چوقور مذهبي اېکسترېمیستیک ایدیولوژیگه اساسلنگن. افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی گزارشیده داعش خراسان جنایتلری نینگ ایدیولوژیک ماتیولری، عملیات اسلوبلری و حقوقي اۉرنی باتفصیل اۉرگنیلگن. حسابات، شونینگدېک، نسل کشلیک قیلگن شخصلر (داعش خراسان اعضالری) نینگ فکري قرهشلرینی تحلیل قیلیب، کېنگ کۉلملی دلیللرنی جمعلهگن. اوشبو دلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، داعش خراسان حرکتلری خلقارا حقوق مېزانلریگه موافق نسلیک کشلیک جنایتینی تشکیل اېتووچی مادّي و معنوي عنصرلرگه اېگه.
افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی نینگ هزارهلرگه قرشی داعش خراسان جنایتلری حقیدهگی حساباتینی سینچیکلب اۉقیش شونی کۉرسهتهدیکی، هزارهلرگه قرشی تشکیل اېتیلگن زۉرآورلیک کمپاینی «نسلکشلیک» (فقط تروریزم اېمس) دېب ناملش شونچهکه سۉز یاکه سیاسي بحث اېمس. بو، اوشبو وحشي و غیرِ انساني جنایتلرنی حقوقي-اخلاقي جهتدن تحلیل قیلیش و خلقارا مسوولیت دایرهسیده اولرگه قرشی کورهشیش اوچون مهم باشلنغیچ نقطهدیر. «نسل کشلیک» توشونچهسی معلوم بیر ملي، اېتنیک، عرقي یاکه دیني گروهنی تۉلیق یاکه قسماً یۉق قیلیش نیتی موجودلیگیگه اورغو بېرهدی. حالبوکه، «تروریزم» اتَمهسی اساسن زۉرآورلیکنی عملگه آشیریش اصولی و قۉرقوو اویغتیشگه اشاره قیلهدی، و او هر دایم هم انیق بیر اجتماعي گروهنی یۉق قیلیش کبی یکوني مقصدنی انگلهتهوېرمهیدی. فقطگینه «تروریزم» اتَمهسیدن فایدهلنیش خوفی شوندهکی، نسل کشلیک درجهسیدهگی تیزیملی و یۉق قیلیشگه قرهتیلگن کمپاین قۉرقیتیشگه قرهتیلگن ترقاق هجوملر مجموعهسیگه کمهیتیریب کۉرسهتیلیشی ممکن. نسل کشلیک، معلوم بیر گروهنی بېواسطه یۉق قیلیشنی نشانگه آلگن کمپنی صفتیده، کتّه حقوقي عاقبتلرگه اېگه بۉلگن توشونچه بۉلیب، آلدینی آلیش، جزالش و خلقارا مقیاسده چاره کۉریش بۉییچه انیق مجبوريتلرنی یوزهگه کېلتیرهدی.
اوشبو حساباتگه کۉره، دیکندی ولایتیده تینچ اهالیگه قرشی قیلینگن قیرغیندن سۉنگ کونلر و هفتهلرده داعش خراسان بیاناتلری شونی کۉرسهتدیکی، بو هجوم (یوزلب باشقه حجتلشتیریلگن حالتلر بیلن بیرگه) نسل کشلیک کمپاینی نینگ انیق نمونهسی دیر، و بو کمپاین شو هجومدن آلدین و کېین هم تکرارن و آشکارا طرزده داعش خراسان تامانیدن اعلان قیلینگن. داعش خراسان نینگ ترغیبات ژونالی دایکندی اهالیسی قیرغینیدن بیر آی اۉتیب نهفقط اوشبو هجوم نینگ صادر بۉلگنینی تصدیقلهدی و مسوولیتنی اۉز ذمّهسیگه آلدی، بلکه غرور بیلن شوندهی یازدی: «بو واقعه مومنلر نینگ قلبینی قووانتیردی و منافق و مُرتدلرنینگ یورهگینی خفه قیلدی.» شو متنده هجوم نینگ سببی آشکارا بیان قیلینگن: جنایتچیلرنینگ شیعهلرگه (اولرنی «رافضیلر، مُرتدلر و دین دشمنلری» دېب اتشگن) بۉلگن نفرتی فقط بیر مرتهلیک حرکت یاکه عکس العمل اېمس، بلکه اوزاق تاریخگه اېگه بۉلگن اعتقادي قرهش اېکنلیگی تأکیدلنگن.
داعش خراسان قندهی بیر گروه؟
افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی (AHRDO) گزارشیگه کۉره، اسلامي دولت نینگ خراسان بۉلیمی (داعش خراسان) 2015-ییل جنوری آییده رسمي روشده اعلان قیلیندی. بو حرکت عراق و سوريه اسلامي دولتی (اصل داعش)نینگ جیوگرافیک کېنگهییشی بۉلیب، «خراسان» دېب اتلهدیگن حدودنی قمرهب آلدی یعنی افغانستان و پاکستان. اوشبو گروه پاکستان طالبانی نینگ (تیتیپی)، القاعده و افغانستان طالبلریدن تجربهلی اجرهلیب چیققنلر نینگ استه-سېکین اویغونلشووی نتیجهسیده پیدا بۉلدی. اولر تجربهلی جنگریلر ترماغینی تشکیل اېتیب، تکراري اوچرهشوولر و ملاقاتلر آرقهلی آخر-عاقبت داعشگه بیعت قیلدیلر و شو طریقه داعش خراسان نینگ اساسي هستهسی شکللندی.
باشلنغیچ پیتدن باشلب، داعش خراسان اۉزی نینگ بیرینچی پایگاهلرینی افغانستان شرقیده جایلشتیردی خصوصاً، کنر و نورستان کبی سۉنگگی پیتلرده سَلفي عنعنهلر موجود بۉلگن ولایتلرده. اوشبو حدودلر، موجود ایدیولوژیک شرایطلر طفیلی، گروه نینگ اېکسترېمیستیک غایهلرینی کېنگهیتیریش و اۉز تأثیرینی اۉرنهتیش اوچون قولهی میدان بۉلدی. گرچه داعش خراسان اۉزینی رسمي روشده «سَلهفيلیک» دېب اتَمهسه-ده، عملي حیات شونی کۉرسهتهدیکی، اونینگ اۉسیشی اساسا شو سَلفي عنعنهلرگه اېگه مرکزلرده، جملهدن کنر، نورستان و بدخشان نینگ اَیریم حدودلریده یوز بېردی.
گزارشگه کۉره، داعش خراسان تشکیل اېتیلگنیدن باشلب، مذهبي زۉرآورلیک اونینگ اساسي سترهتېگیک فعالیت یۉنهلیشلریدن بیری بۉلگن و هزاره -شیعهلرگه نسبتاً مقصدلی هجوملر اونینگ اېنگ دقّتگه سزاوار خصوصیتلریدن بیری حسابلنهدی. بو یاندشوو داعش نینگ سَلفي-جهادي رادیکال ایدیولوژیسیگه اساسلنهدی؛ اوشبو ایدیولوژی باشقه اسلامي مذهبلرنی و تورلی دینلرگه اېرگشووچیلرنی «بوزیلگن» یاکه «کافر» دېب حسابلهیدی. افغانستانده بو قرهش اینیقسه شیعهلرگه، اولرنینگ کۉپچیلیگی هزاره بۉلگن گروهلرگه قرهتیلگن. داعش خراسان اۉز لایحهسینی «اسلامي خلیفهلیکنی قَیته تیکلش» صفتیده تقدیم قیلهدی و او (اولر نینگ تعریفیچه) «بوزیلگنلر، مُرتدلر و رافضیلر»نی یۉق قیلیش آرقهلی عملگه آشیریلیشی کېرهک دېب حسابلهیدی. شو قرهش طفیلی، هزاره خلق قه نسبتاً تیزیملی و نسل کشلیک کرکتریدهگی زۉرآورلیک اوشبو گروه نینگ شخصیتی و فعالیتی نینگ اجرهلمس قِسمی صفتیده شکللنگن.
افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی گزارشیگه کۉره، داعش خراسان دستلب عراق و سوريهدهگی اسلامي دولت نینگ (اصل داعش) بیر ولایتی صفتیده شکللنگن و مرکزي داعش نینگ ایدیولوژیک و الهیاتی اساسلریگه تهیهنگن. اوشبو گروه هم «حقیقي مسلمانلر» و«غیر مومنلر، مُرتدلر یاکه کافرلر»گه نسبتاً ایکّی تامانلهمه قرهشنی قبول قیلگن و دنیا خلیفهلیگینی یرهتیش بۉییچه کېنگهییش مقصدلریده دستلبکی داعش یۉلیدن الهاملنگن. بیراق، وقت اۉتیشی بیلن و بو بۉلیم نینگ انساني و حدودي منبعلری کېنگهیگنی سیین، مرکزي داعش نینگ داعش خراسان اوستیدن تۉغریدن-تۉغری نظارتی کمهیدی، و گروه نینگ توزیلمهسی استه-سېکین مرکزلشتیریلمهگن شکلگه اۉتدی. شو بیلن بیرگه، مرکزي شتب بیلن علاقهلر «الصدق» منطقوي ادارهسی آرقهلی سهقلنیب قالدی.
گزارشده ایتیلیشیچه، دستلبکی رهبرلر اۉلدیریلگندن سۉنگ، ینگی امیرلر و قوماندانلر، جملهدن ثناولله غفاری(شهاب المهاجر)، مالوی رجب، عصمت الله خالوزی و سلطان عزیز عظیم، گروهنی باشقریشنی اۉز ذمّهلریگه آلیشگن و حربي، مالی، مدیا و ایدیولوژیک رۉللرنی اۉز ارا تقسیملشگن. شونینگدېک، ابو فاتح شیخ و مالوی عبدالقاهر خراسانی کبی دیني شخصلر سَلفي-تکفیري ایدیولوژینی مستحکملش و گروه نینگ شیعهلرگه قرشی سیاستینی شکللنتیریشگه یاردم بېرگن. اوشبو اېکسترېمیستیک شخصلرنینگ فکرلری و یاندشوولری حاضرگچه داعش خراسان نینگ توزیلمهسی و استراتیژيسیگه سېزیلرلی تأثیر کۉرستماقده.
خلق ارا حقوق قاعدهلری دایرهسیده نسلکشلیکنی حجتلشتیریش
1. حمایه آستیدهگی گروهنی نشانگه آلیش: اوشبو مېزانگه کۉره، هزارهلر مدنیتی، تیلی و دینی سببلی اېتنیک و دیني گروه صفتیده حمایه آستیدهگی گروه (Protected Group) دېب تن آلینهدی.
افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی (AHRDO) اۉز گزارشیده بیر تاماندن داعش خراسان نینگ هزاره و شیعهلرگه قرشی مذهبي الهیاتی ایدیولوژیسینی حجتلشتیرگن، باشقه تاماندن اېسه هزاره خلقیگه قرشی نسل کشلیک کمپاینی نینگ انیق مثاللرینی انیقلب، باتفصیل تحلیل قیلگن. اوشبو کېنگ قمراولی گزارش نینگ مقصدی شوکی، داعش خراسان نینگ هزاره و شیعهلرگه قرشی تیزیملی و فلاکتلی زۉرآورلیکلرینی حجتلشتیریلگن، تېکشیرووگه یراقلی شکلده ملي و خلقارا نهادلر اوچون کۉرستیش دیر.
- نسلکشلیک نینگ حقوقي عنصرلری
افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی گزارشیده رم اساسنامهسی نینگ آلتینچی مادّهسی خلقارا جنایت محکمهسی تشکیل اېتیلیشیگه اساس بۉلگن نظام اساسیده نسلکشلیک ملي، اېتنیک، عرقي یاکه دیني گروهنی تۉلیق یاکه قسماً یۉق قیلیش نیتیده صادر اېتیلگن حرکتلر مجموعی صفتیده تعریفلنهدی. مذکور حساباتگه کۉره، گروه اعضالرینی اۉلدیریش، جدّي جسماني یاکه روحي ضرر یېتکزیش، گروهنی جسماناً یۉق قیلیشگه قرهتیلگن حالده یشش اوچون اتهیلب یراقسیز شرایطلر یرهتیش، گروه ایچیده توغیلیش نینگ آلدینی آلیش همده بیر گروه بالهلرینی مجبورن باشقه گروهگه کۉچیریش کبی حرکتلر هزارهلرگه نسبتاً عملگه آشیریلگن. کانوانسیون حجتلریگه بناءً، نسل کشلیک جنایتینی انیقلش اوچون اوچته اساسي عنصر اثباتلنیشی لازم:
2. مادّي حرکت / مادّي عنصر (actus reus) یوقاریده قید اېتیلگن تعقیقلنگن حرکتلردن کمیده بیرتهسی نینگ صادر اېتیلیشی.
3. قصد ذهنی / معنوي عنصر (mens rea): گروهنی تۉلیق یاکه قسماً یۉق قیلیشگه قرهتیلگن مخصوص نیت (dolus specialis).
مذکور حسابات کېنگ قمراولی دلیللر اساسیده شونی کۉرسهتهدیکی، هزارهلرگه قرشی صادر اېتیلگن زۉرآور هجوملر نسل کشلیک نینگ برچه مادّي و ذهنی (یعنی معنوي و روحي) عنصرلرینی اۉز ایچیگه آلهدی، دېگن ایشانچ اوچون یېترلی اساس موجود.
حساباتده تأکیدلنیشیچه، یوقاریده سنهب اۉتیلگن بېش حرکت نینگ هر بیری، اگر حمایه آستیدهگی گروهنی تۉلیق یاکه قسماً یۉق قیلیش نیتیده عملگه آشیریلسه، نسل کشلیک جنایتی حسابلنهدی. شونینگدېک، نسل کشلیکنی صادر اېتگن شخصلر نینگ مخصوص نیتی اولر نینگ اوزاق مدتلی رېجهلشتیریش آلیب بارگنینی طلب اېتمهیدی.
2024-ییل 6-جنوریده داعش خراسان هزارهلر یۉلاوچی اتوبوسینی نشانگه آلیب هجوم قیلگن و اونینگ مسوولیتینی اۉز ذمّهسیگه آلگنیدن سۉنگ، «اولرنی (کافرلرنی/هزارهلرنی) قهیېرده تاپسنگیز، اۉلدیرینگ» شعارینی هزارهلرگه قرشی قیرغین کمپانی نینگ بیر قِسمی صفتیده ایلگری سوردی.
اوشبو گزارشگه کۉره، نسل کشلیک نیتی (mens rea) یاکه هزارهلرنی نشانگه آلیشگه اوندهشنی عکس اېتتیرووچی رسمي حجتلر، سیاسي بیاناتلر، یېتکرمه خبرلری و باشقه دلیلي ماتریاللر جدّي اعتبارگه آلینیشی لازم. حسابات خلاصهلریگه کۉره، هزارهلرنی یۉق قیلیشگه قرهتیلگن مخصوص نیت بیر قطار دلیللر مجموعهسیدن کېلیب چیقیب انیقلنیشی ممکن. جملهدن، داعش خراسان نینگ رسمي بیاناتلری 2024-ییل جنورییدهگی پارتلش کبی هجوملر اوچون مسوولیتنی اۉز ذمّهسیگه آلگنی و اۉز طرفدارلرینی هزاره خلقیگه قرشی عامهوي قاتللیککه آچیقچهسیگه دعوت اېتگنی بونگه مثالدیر. بو چقیریقلر دایمي روشده تحقیرلاوچی و تهدیدلی تیل بیلن، خصوصاً هزارهلرنی «کافر»، «رافضی» و «مُرتد» دېب اتش، اوشبو جماعه نینگ عبادت مسکنلری، تعلیم مؤسسهلری و مدني رمزلرینی تیزیملی روشده نشانگه آلیش، شونینگدېک اولر نینگ یشش محیطی و تیریکچیلیک منبعلرینی ویران قیلیش بیلن بیرگه کېچگن. مذکور برچه اندازهلر زۉرآورلیکنی صادر اېتگن شخصلر آنگیده و عملیاتیده هزاره جمعیتینی تۉلیق یاکه هېچ بۉلمهگنده قسماً یۉق قیلیش نیتی موجودلیگینی کۉرسهتهدی.
هزارهلرنینگ یۉق قیلینیشیگه قرهتیلگن مخصوص نیت
نسل کشلیک جنایتینی اثباتلشدهگی اېنگ مهم اساسي عنصر بو «گروهنی گروه صفتیده یۉق قیلیشگه قرهتیلگن مخصوص نیت (dolus specialis) نینگ موجودلیگینی انیقلش دیر. بوندهی نیتگه عاید تۉغریدن-تۉغری اعتراف کۉپینچه موجود بۉلمهیدی. بیراق خلقارا جنایت حقوقی بو نیتنی منتظم خلق-اطوار اندازهلری و کانتېکستوال دلیللر مجموعهسیدن کېلیب چیقیب انیقلش ممکنلیگینی تن آلهدی. «اسلامي دولت» نینگ خراسان بۉلیمیگه عاید ایش عیناً شوندهی اویغونلیککه اساسلنهدی: انیق و یازمه طرزده افادهلنگن مفکوروي موضعلرگه تهیهنگن حالده عملگه آشیریلگن اویوشگن زۉرآورلیک حرکتلری.
در چارچوب حقوق بینالملل کیفری، آنچه از عملکرد شاخهی خراسان داعش (داعش خراسان) برمیآید، فراتر از خشونت پراکنده یا تبلیغات ایدئولوژیک است و به مجموعهای از جرایم سنگین و سازمانیافته میانجامد. دستگاه رسانهای این گروه -از رادیو و مجلهها گرفته تا شبکههای اجتماعی- نقش محوری در فراخوان علنی و مستقیم به خشونت ایفا کرده و بهطور مشخص پیروان خود را به کشتار هزارههای شیعه تشویق کرده است. این به قول خود داعش «جهاد رسانهای» نه تفسیر وقایع، بلکه ابزار عملیاتی برای تحریک به جنایت بوده است؛ چنان که در برخی نشریهها، حملات مرگبار به زائران شیعه بهعنوان «اقدامی قهرمانانه» و «وظیفهی دینی» ستایش شدهاند. چنین محتواهایی خود بخشی از چرخهی خشونت اند و بهطور مستقیم به تداوم کشتار دامن زدهاند.
خلقارا جنایت حقوقی دایرهسیده قرهلگنده، داعش نینگ خراسان بۉلیمی (داعش خوراسان) فعالیتیدن کۉرینیب توریبدیکی، بو حالت ترقاق زۉرآورلیک یاکه مفکوروي ترغیبات بیلنگینه چېکلنمهیدی، بلکه آغیر و اویوشگن جنایتلر مجموعهسینی تشکیل اېتهدی.
اوشبو گروه نینگ مدیا اپاراتی رادیو و ژوناللردن تارتیب اجتماعي ترماقلرگچه زۉرآورلیککه آچیق و بېواسطه دعوت قیلیشده مرکزي رۉل اۉینهگن همده انیق روشده اۉز طرفدارلرینی شیعه هزارهلرنی قیرغین قیلیشگه اوندهگن. داعش نینگ اۉز تعبیری بیلن ایتگنده، بو «مېدیا جهادی» واقعهلرنی شرحلش اېمس، بلکه جنایتگه اونداوچی عملي واسطه بۉلگن. جملهدن، اَیریم نشرلرده شیعه زیارتچیلریگه قرشی عملگه آشیریلگن هلاکتلی هجوملر «قهرمانانه عمل» و «دیني بورچ» صفتیده اولوغلنگن. بوندهی مضموندهگی ماتریاللر زۉرآورلیک ایلنهسی نینگ اۉزیگه خاص بیر قِسمی بۉلیب، قیرغینلر نینگ دوام اېتیشیگه بېواسطه تورتکی بېرگن.
داعش خراسان نینگ هزاره-شیعه جمعیتیگه قرشی آچیقچه چقیریقلر بیلن بیر قطارده آلیب بارهیاتگن کمپاینی تینچ اهالیگه قرشی کېنگ قمراولی و اویوشگن هجوم نینگ برچه بېلگیلرینی اۉزیده مجسملشتیرگن. اوشبو هجوملر نینگ جیوگرافیک دایرهسی غربي افغانستاندن تارتیب، مملکت نینگ شمالي و مرکزي حدودلریگچه یېتهدی، همده دېیرلی بیر اۉن ییللیک دوامیده یوزلب قربانلر سانی بو زۉرآورلیک نینگ کېنگلیگینی کۉرسهتهدی. شونینگدېک، مسجدلر، مکتبلر و تعلیم مرکزلری کبی اۉخشهش مقصدلرگه قرشی هجوملر نینگ تکرارلنیشی، همده گروه نینگ هزاره-شیعهلرنی نشانگه آلیشگه دایر آچیق پراپگندهوي سیاستی بو کمپنی نینگ رېجهلشتیریلگن و تیزیملی کرکترگه اېگه اېکنینی کۉرسهتهدی. هجوملر بیلن باغلیق حجتلشتیریلگن قاتللیکلر بو واقعهلر نینگ فقط بیر قِسمیدیر؛ چونکه اوشبو جمعیتنی اساسي حقوقلردن، جملهدن دینی اېرکینلیک و تعلیم آلیش حقوقیدن مقصدلی روشده محروم قیلیش، قربانلر نینگ مذهبی و اېتنیک هویت بیلن بېواسطه باغلیق بۉلگن اویوشگن تعقیب و عذاب شکلینی یرهتگن.
بوندن تشقری، افغانستاندهگی دوام اېتهیاتگن زۉرآورلیک ایچکی قوراللی تۉقنهشوو یانیده صادر بۉلگن و شو دایرهده داعش خراسان نینگ حرکتلری اوروش قاعدهلری نینگ آچیق بوزیلیشی حسابلنهدی. هېچ قندهی رۉلی بۉلمهگن یوزلب تینچ اهالینی اۉلدیریش، مذهبی و تعلیم مسکنلریگه قصداً هجوم قیلیش، شونینگدېک دشت برچی توغروق شفاخانهسی کبی طبي مرکزلرگه باستیریب کیریش بولر نینگ برچهسی حربي و تینچ اهالی اۉبژېکتلرینی اجرهتیش نینگ اساسي تمایللریگه مطلقا اعتبارسیزلیکنی کۉرسهتهدی. عموماً آلگنده، اوشبو دلیللر زۉرآورلیک، مقصد و مفکورهگه اساسلنگن کمپاین نینگ انیق تصویرینی بېرهدی؛ او نهفقط مینگلب تینچ اهالی نینگ حیاتیگه زیان یېتکزگن، بلکه افغانستانده تینچ-تاتوو یشش و انساني خوفسیزلیک اساسلرینی جدّي بوزگن.
گزارشده حجتلشتیریلگن هجوملردن بعضیلری:
• دایکندی، کربلا زیارتچیلریگه هجوم: 12 سپتامبر 2024، 14 اۉلدیریلگن، 3 یرهلنگن؛
• غربي کابلده مینیبسگه هجوم: 6 جنوری 2024، 5 اۉلدیریلگن، 20 یرهلنگن؛
• دشت برچیدهگی عبدالرحیم شهید مکتبیگه هجوم: 19 اپرېل 2022، 17 اۉلدیریلگن، 62 یرهلنگن؛
• مزار شریفدهگی سهدکان مسجدیگه هجوم: 21 اپرېل 2022، کمیده 26 اۉلدیریلگن، 41 یرهلنگن؛
• کابلدهگی دشت برچی توغروق شفاخانهسیگه هجوم: 12 می 2021؛
• دشت برچیدهگی کوثر دانش تعلیم مرکزیگه هجوم: 24 آکتبر 2020؛
• هراتدهگی جوادیه مسجدیگه هجوم: 1 اگوست 2017، کمیده 31 اۉلدیریلگن، 65 یرهلنگن؛
• بغلان، پلخمر شیعه مسجدیگه هجوم: 13 آکتبر 2023، کمیده 7 اۉلدیریلگن و اۉنلب یرهلنگن؛
• قندهار، فاطمیه مسجدیگه هجوم: 15 آکتبر 2021، کمیده 41 اۉلدیریلگن، 70 یرهلنگن؛
• قندوز، سعید آباد مسجدیگه هجوم: 8 آکتبر 2021، کمیده 80 اۉلدیریلگن، 150 یرهلنگن؛
• پکتيا، گردیز شیعه مسجدیگه هجوم: 3 اگوست 2018، 33 اۉلدیریلگن، 94 یرهلنگن؛
• کابل، کارته سخی شیعه زیارتگاهیگه هجوم (نوروز): 21 مارچ 2018، 33 اۉلدیریلگن، 65 یرهلنگن؛
• هرات، نبی اکرم مسجدیگه هجوم: 18 مارچ 2018، 1 اۉلدیریلگن، 9 یرهلنگن؛
• کابلگه هجوم: 20 آکتبر 2017، 69 اۉلدیریلگن، 60 یرهلنگن؛
• کابل، الزَهرا مسجدیگه هجوم: 15 جون 2017، 17 اۉلدیریلگن، اۉنلب یرهلنگن؛
• کابل، باقرالعلوم مسجدیگه هجوم: 21 نوامبر 2016، کمیده 32 اۉلدیریلگن، اۉنلب یرهلنگن؛
• کابل، دهمزنگ حدودیگه هجوم: 23 جولای 2016، کمیده 85 اۉلدیریلگن، 413 یرهلنگن؛
• کابل، قلعه فتح الله یقینیدهگی مسجدگه هجوم: سپتامبر 2017، 5 اۉلدیریلگن، کمیده 20 یرهلنگن؛
• کابل، امام زمان مسجدیگه هجوم: 25 اگوست 2017، 35 اۉلدیریلگن، 65 یرهلنگن.
اوشبو هجوملرنی حجتلشتیریش جریانی سنه، جای، هجوم توری و قربانلر سانی کبی معلوماتلرنی انیق ییغیش و قید اېتیشنی، شونینگدېک فوتو، ویدېو و اودیو دلیللرنی تۉپلشنی اۉز ایچیگه آلهدی. شونینگدېک، واقعه گواهلری و امان قالگنلر بیلن صحبتلر اۉتکزیش، انسان حقوقلری تشکیلاتلری و رسمي منبعلر حساباتلرینی تحلیل قیلیش، همده هجومچی گروه نینگ بیاناتلری و مېدیا محصولاتلرینی حجتلشتیریش زۉرآورلیک نینگ ماتیولری و تیزیملی اندازهلرینی تحلیل قیلیش امکانینی بېرهدی. حساباتگه کۉره، داعش خراسان هجوملری انیق بیر اندازهگه عمل قیلهدی. بو اندازه اویوشگن پارتلشلر، اۉزینی پارتلهتیش هجوملری، جمعه نمازی وقتیده شیعه مسجدلریگه هجوملر، یۉل چېتیدهگی بۉمبهلر، مکتبلر و تعلیم مرکزلرینی نشانگه آلیش، مذهبی زیارتچیلرنی قیرغین قیلیش، حتا حاملهدار عیاللر و چقهلاقلرنی اۉلدیریشنی هم اۉز ایچیگه آلهدی. اوشبو هجوملرنینگ اساسي مقصدی تینچ اهالی آرهسیده امکان قدَر کۉپراق تلفات یېتکزیش دیر و بو گروه قۉرقوو اویغاتیش همده کېنگ کۉلملی تلفاتلر کېلتیریب چیقریش اوچون هر قندهی امکانیتدن فایدهلنهدی.بعضی مهم هجوملر آرهسیده قندوزدهگی شیعه مسجدی (70 اۉلدیریلگن)، ننگرهار مسجدی (47 اۉلدیریلگن)، 2024-ییل سپتامبر آییده دایکندیدهگی شیعه زیارتچیلریگه هجوم و کابلدهگی هزاره یشاوچی منطقهلر همده جماعت مینیبوسلریگه تکراري هجوملر موجود. فقطگینه 2021-ییل جنوری آییدن جونگچه بۉلگن دورده، هزارهلرگه قرشی 20 ته انیق هجوم قید اېتیلگن بۉلیب، 143 اۉلدیریلگن و 357 جراحتلنگن. بوندن تشقری، بېشته کتّه هجومده 215 اۉلدیریلگن و 686 جراحتلنگن.
چېگره بیلمس شفاکارلر تشکیلاتی تأکیدلهگنیدېک، قربانلر نینگ اکثریتی شیعه هزارهلردن عبارت بۉلگن و بو هجوملرده اېتنیک و مذهبی انگیزه نی انکار اېتیش امکانسیز. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی 2015–2024-ییللر آرهلیغیدهگی دورنی هم تحلیل قیلیب، تخمیناً2000 تینچ اهالی اۉلیمینی داعش خراسانگه تېگیشلی دېب تاپگن؛ قربانلر نینگ کتّه قِسمی هزارهلردن عبارت. قربانلر آرهسیده بالهلر، اۉقووچیلر، اۉقیتووچیلر، سیاحتچیلر، سپورتچیلر، زیارتچیلر و مذهبی یېتکچیلر هم بار.
داعش خراسان نینگ ترغیبات «مدیا جهادی»
افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی (AHRDO)حساباتیگه کۉره، داعش خراسان اوچون پراپگنده شونچهکه چېکلنگن یاکه فقط ترغیباتچی رۉل اۉینهمهیدی؛ عکسینچه، او گروه نینگ حربي و استراتژیک عملیاتلر تیزیمی نینگ اجرهلمس قِسمی حسابلنهدی. بو اۉز نوبتیده گروه تامانیدن «مدیا جهادی» دېب اتلهدی. اوشبو کۉپ قتلملی مدیا اوروشی نینگ مقصدلری قوییدهگیلردن عبارت: زۉرآورلیکنی رادیکال درجهده قانونيلشتیریش، ینگی اعضالرنی جلب قیلیش، مالی و مدیریتینی قۉللب-قوّتلشنی سفربر قیلیش، همده داعش خراسان تامانیدن ایدیولوژیک دشمن دېب حسابلنگنلرگه قۉرقوو اویغاتیش. گرچه داعش خراسان داعش نینگ بیر بۉلیمی بۉلسه-ده، مدیا کانتېنتینی ایشلب چیقریش و باشقریش ساحهسیده او منطقوي باشقه بۉلیملرگه نسبتاً سېزیلرلی درجهده مستقللیک و تشبث کۉرسهتگن.
بو گروه اۉز خبرلرینی خلق ارا مقیاسده ترقهتیش اوچون رسمي و اونگه علاقهدار مدیا توزیلمهلریدن عبارت کېنگ و اویوشگن اېکاتیزیمنی باشقرهدی. افغانستانده اوشبو ترماق نینگ مرکزیده «خلافت سېسی» (خلافت غږ) رادیوسی جایلشگن بۉلیب، او FM تۉلقینلریده اېفیرگه اوزهتیلهدی و دستورلری تېلگرام، فیس بوک و توییتر کبی پلاتفورملر آرقهلی هم بیر وقت نینگ اۉزیده قَیته ترقهتیلهدی. بونگه قۉشیمچه روشده، محتوا ایشلب چیقریش و اونی تورلی تیللرگه ترجمه قیلیش بیلن شغللنووچی کۉپ تیللی مدیا گروهلر ترماغی فعالیت یوریتهدی. بو آرقهلی مقصدلی اودیوتوریهلرنی جلب قیلیش و رادیکاللشووگه اوندهش کۉزده توتیلهدی. جملهدن، حلومو انگلیس تیلیده، ميدان مدیا تورک تیلیده، دارالسلام اندونیزیا تیلیده فعالیت یوریتهدی، شونینگدېک فرانسوی، اوردو، اۉزبېکی و تاجیکی لهجهدهگی مدیا چیقیشلر هم موجود. اوشبو عامهوي اخبارات واسطهلری شیعهلرگه قرشی هجوملرنی فعال روشده ترغیب قیلهدی و نشانلهیدی، تکفیري توشونچهلرنی یایهدی همده اودیوتوریهنی هزارهلرنی و باشقه شیعه مذهبیگه منسوب گروهلرنی قیرغین قیلیشگه چقیرهدی. بو مېدیه منبعلریده اعلان قیلینگن محتوالر، جملهدن شیعهلر نینگ تاماقلرینی کېسیش و جسدلرنی ساچیب تشلش حقیده سۉز یوریتیلگن تحریري مقالهلر، نسل کشلیککه بېواسطه اونداوچی آچیق مثاللردیر. یوقاریده تیلگه آلینگن مدیالردن تشقری، داعش خراسان محلي اساسي تیلی بۉلگن پشتو تیلیده هم بیر نېچته رسمي پلاتفورملرنی سقلب کېلماقده. اولر آرهسیده «خراسان ولایتی خبرلری»، « تور بیرغونه » و « الملت مدیا» کبی چیقیشلر بار.
مدیا داعش خراسان تشکیلاتیده چېکسیز زۉرآورلیکنی گروه ایچیده لېگیتیملشتیریش، گروه مقصدلرینی ترغیب قیلیش، یاللش، جنگریلرنی سفربر اېتیش و مالی مبلغ ییغیشده مهم و حل قیلووچی رۉل اۉینهیدی. حساباتده قید اېتیلیشیچه، داعش تامانیدن اعلان قیلینگن یۉریقنامهلرده — مثلاً، النبأ ژونالیده (2016-ییل اپرېل آییده چاپ اېتیلگن مقالهده) مدیا ساحهسیده فعالیت یوریتووچی شخصلر آچیق-آیدین «مجاهد» صفتیده اعتراف اېتیلگن. بو مدیا توزیلمهلری جنگ میدانیدهگی نامتناسبلیکنی قاپلش اوچون امکانیت یرهتهدی و «داعش خراسان»گه مستقل محتوا ایشلب چیقریش آرقهلی اۉز نقطهی نظرینی آلدینگه سوریش، شونینگدېک ایدیولوژیک و ترغیبات خبرلرینی بېواسطه محلي همده گلوبل اودیوتوریهگه یېتکزیش امکانینی بېرهدی. کېنگ قمراولی اوشبو مدیا اپاراتی داعش نینگ حقیقي پراپگنده موتری صفتیده فعالیت یوریتیب، گروه تامانیدن صادر اېتیلهیاتگن آغیر جنایتلرنی رغبتلنتیریش و اولرنی آسانلشتیریشدهگی اېنگ تأثیرچن واسطهلردن بیری دیر. عیناً شو جنایتلرنی کېنگهیتیرووچی فونکسيهسی سببلی، بو مدیا میکانیزمی اۉزی هم علیحده طرزده جنایي ماهیتگه اېگه حسابلنهدی.
حساباتده قید اېتیلیشیچه، داعش خراسان هزارهلر و شیعهلرنی تیزیملی روشده انسانيلیکدن محروم قیلهدی و اۉز طرفدارلرینی اوشبو اېتنیک-مذهبی گروهگه قرشی آچیقچهسیگه زۉرآورلیککه چقیرهدی. «دابق» ژونالی آشکارا طرزده «مشریک رافضیلر»گه قرشی اوروشگه دعوت اعلان قیلگن.
2021-ییلده مسجدلرگه قرهتیلگن پارتلشلر تۉلقینیدن سۉنگ، «النشره» خبرنامهسیده چاپ اېتیلگن باش مقاله «مشریک رافضيلرگه قرشی اوروش»نی حمایه قیلدی و «اسلامي دولت» «مشریک رافضیلرنینگ باشینی آلیش» همده «اولر نینگ قالدیقلرینی ترقهتیب یوباریش»نی دوام اېتتیریشینی وعده قیلدی. شونینگدېک، 2016-ییلده دهمزنگ میدانیدهگی پارتلشدن کېین، گروه نینگ رسمي بیاناتیده اوشبو هجوم «خراسان زمینینی اولرنینگ مشریکانه نجاستیدن تازهلش» مقصدیده عملگه آشیریلگنی اعلان قیلینگن.
AHRDO (اسکرینشات) صفحهسیدن
«داعش خراسان» نینگ فکري و فقه تیزیمیده «رافضی / مُرتد / مشرک» کبی اتَمهلر عادي حقارت اېمس، بلکه یریم-حقوقي (شبهه-حقوقي) کَتېگاريهلر حسابلنهدی؛ اولر قربانلر نینگ انسانيلیگینی و یشش حقوقینی انکار اېتهدی. مثلاً، بو تیزیمده ارتداد (دیندن چیقیش) جنایت صفتیده تلقین قیلینهدی و اونینگ یگانه جزاسی اۉلیم دېب بېلگیلنهدی. اوشبو گروه نینگ رسمي متنلریده شیعهلر فقط باشقه بیر دیني گروه صفتیده اېمس، بلکه مُرتد و مشرک صفتیده تصویرلنهدی. بو تعریف اولرنی داعش طرفدارلری نظریده زۉرآورلیک اوچون «قانوني نشان»گه ایلنتیرهدی. داعش خراسان نینگ تکفیري-فقه حجتلریگه کۉره، مُرتد کیشی توبه قیلگنیدن کېین هم اۉلدیریلیشی ممکن، او جیزیه تۉلهش حقوقیگه اېگه اېمس و هېچ قندهی خوفسیزلیک بیتیمی توزه آلمهیدی. شونینگدېک، مُرتد عیاللر هم اۉلدیریلهدی و قول قیلینمهیدی. انه شو فقه دایره طفیلی، هزاره شیعهلرگه قرشی زۉرآورلیک نهفقط رخصت اېتیلگن، بلکه «دیني بورچ» صفتیده شکللنتیریلهدی.
هجوملر نمونهسی
گزارشده تأکیدلنیشیچه، «داعش خراسان» هجوملری نینگ نمونهسی تصادفي یاکه پراکنده اېمس. انیق تنیب بۉلهدیگن هزاره–شیعه فقرالیک نشانلریگه دایمي روشده قرهتیلگن اعتبار جمعه کونلری مسجدلردن تارتیب، یاشلر اوچون تعلیم مرکزلری، هزاره محلهلریدهگی توغروقخانهلر و سیاسي ییغینلرگچه، بو گروه تامانیدن آنگلی و تشکیل اېتیلگن سیاست موجودلیگینی کۉرسهتهدی. اوشبو سیاست گروه نینگ پراپگنده ماتریاللریده هم منتظم روشده اورغولنهدی. خودّی شونینگدېک، رواندا بۉییچه خلق ارا جنایت محکمه نینگ، جملهدن آکایسوپروندهسی ایشیده مستحکملنگنیدېک، معلوم بیر گروهنی فقط اونینگ شخصیتی (اېتنیک یاکه مذهبی اۉزیگه خاصلیگی) سببلی اوزلوکسیز نشانگه آلیش، نسل کشلیک نیتینی انیقلشدهگی اېنگ مهم دلیللردن بیری حسابلنهدی.
نسلکشلیک جنایتیده یاردم و شریکلیک
گزارش نینگ تاکیدلهشیچه، داعش خراسان گروهی نینگ رهبرلری و مذهبی ترغیباتچیلری نسل کشلیک جنایتی نینگ بېواسطه اجراچیلری یاکه پوتنسیال شریکلری صفتیده بهالنیشی ممکن. تکفیرچی مدیا محصولاتلرینی ایشلب چیقرووچیلر هم بو حرکتلرگه اونداوچی صفتیده تن آلینهدی. اوشبو گروه هجوملری نهفقط علیحده حالتلر طرزیده، بلکه موافقلشتیریلگن حالده و اوزاق وقت آرهلیغیده عملگه آشیریلگن. بوندهی خلق-اطوار نمونهسی هزارهلرگه قرشی آلیب باریلگن نسل کشلیک کمپاینیده تشکیلي توزیلمه و تیزیملی نیت موجودلیگینی کۉرسهتهدی.
حسابات شونی کۉرسهتهدیکی، شیعه هزارهلرگه قرهتیلگن نشانلش تیزیملی تضییق و تعقیبنی هم اۉز ایچیگه آلهدی. حیات حقوقی، شخصي خوفسیزلیک، تعلیم آلیش حقوقی و دیني اېرکینلیک کبی اساسي حقوقلردن جدّي محروم اېتیش، نشانگه آلینگن گروهگه نسبتاً کمسیتووچی نیت بیلن بیرگه، یقّال کۉزگه تشلنهدی. بو هجوملر کۉپینچه هزارهلر زیچ یشه یدیگن محلهلرده و شیعهلر تۉپلنیشی کوتیلهدیگن جایلرده صادر اېتیلگن، شونینگدېک، گروه یېتکرمه لریده کمسیتووچی و حقارتلی تیل قۉللنیلگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی حساباتلریگه کۉره، 2021 ییل نینگ بیرینچی یرمیده هزارهلرگه قرشی 20 ته هجوم عملگه آشیریلگن بۉلیب، اولر 500 دن آرتیق تینچ اهالی قربانلریگه سبب بۉلگن.
یرهدار، اما تیریک و خوفلی
افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی حساباتیگه کۉره، داعش خراسان افغانستانده 2016–2024 ییللر آرهلیغیده اۉز فعالیتینی اساسن ینگی طرفدارلرنی جلب قیلیش، حدودلرنی قۉلگه کیریتیش و اولرنی سهقلب قالیشگه قرهتگن. جمهوریت دوریده بو حرکتلر تورلی حدودلر اوستیدن نظارتنی قۉلگه آلیش اوچون آلیب باریلگن جنگلرنی اۉز ایچیگه آلگن بۉلیب، بو جنگلر هم اۉشه پیتدهگی حکومتگه، هم طالبانگه قرشی یۉنهلتیریلگن اېدی. طالبان 2021 ییل اگستیده افغانستاننی اېگهللب آلگنیدن سۉنگ، داعش خراسان نینگ اجتماعي نفوذی و عملي صلاحیتی ضرر کۉردی و گروه طالبان عملدهگی حکومتی نینگ کۉپلب هجوملریگه دوچ کېلدی. حساباتده ایتیلیشیچه، 2022 ییل جنورییدن 2024 ییل اپرېلیگه قدَر افغانستان ایچیده داعش خراسان هجوملری سانی کمهیگن؛ بیراق بو گروه هنوز تینچ اهالی، طالبان و دیپلوماتیک هیئتلرگه قرشی هجوملرنی دوام اېتتیرماقده. اولر نینگ تاکیتیکلری اۉزگرگن بۉلیب، خودکوش پارتلاوچیلر اشتراکیدهگی مرکّب هجوملردن یاپیشتیرمه بۉمبهلر و ترانسپورت واسطهلری کبی کیچیکراق نشانلرگه اۉتیلگن؛ شو طریقه یوناما 2021 ییل نینگ می و جون آیلریده کمیده سکّیزته قۉلباله پارتلاوچی ماسلمه (IED) بیلن باغلیق هجومنی قید اېتگن. اوشبو هجوملر نینگ اکثریتیده هزاره–شیعه تینچ اهالیسی تشیلهیاتگن مینیبوسلر یاکه باشقه ترانسپورت واسطهلری نشانگه آلینگن.
انیقلش و جنایي تعقیب
افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی حساباتیگه کۉره، هزارهلر و شیعهلر قریب اۉن ییل دوامیده زۉرآور و آلدیندن رېجهلشتیریلگن کمپاین نشانیگه ایلنگن. اوشبو هجوملر انساني، روحي، اجتماعي و دموگرافیک جهتدن چوقور عاقبتلرگه آلیب کېلگن بۉلیب، مستقل خلقارا تېرگاو و گلوبل مقیاسده جنایي جوابگرلیکنی طلب قیلهدی. حساباتده قید اېتیلیشیچه، داعش خراسان نینگ هزارهلر و شیعهلرگه قرشی قیلگن حرکتلری نسل کشلیک اېلېمېنتلری، خصوصاً قاتللیک بیلن ماس کېلهدی و رم اساسنامه سی نینگ 6-مادّهسیگه موافق بهالنهدی؛ شو سببلی اولر نینگ اجراچیلری جنایي تعقیب قیلینیشی لازم. افغانستان انسان حقوقلری و دموکراسی تشکیلاتی اوشبو حسابات و شونگه اۉخشهش حجتلرنی کۉریب چیقیشنی طلب قیلیب، داعش نینگ نسل کشلیککه عاید حرکتلری و نیتلرینی رسمي تن آلیش امکانینی یرهتیشنی سۉرهیدی. شونینگدېک، تشکیلات افغانستاندهگی برچه جنایتلر اجراچیلریگه، جملهدن داعش خراسان بۉلیمیگه عاید دلیللرنی تۉپلش اوچون مستقل و خالص میکانیزمنی یرهتیش و قۉللب-قوّتلشگه چقیرهدی. بو تشبث نینگ مقصدی قربانلر اوچون عدالتنی تأمینلش و بوندهی زۉرآورلیکلر نینگ تکرارلنیشی نینگ آلدینی آلیشدیر.
بیرینچی بار ایمس، هزارهلر و شیعهلر افغانستانده تیزیملی هجوملر آستیده بیرینچی مرته قالمهیپتی. 19 عصر آخرلریده، امیر عبدالرحمان هزارهلرگه قرشی قیرغین قیلگنیده، اولر نینگ تخمیناً 60% اهالیسی کېنگ قمراولی قیرغین، اوی-جای و تورموش منبعلرینی ویران قیلیش، مال-ملکنی تالان-تاراج قیلیش، مجبوري کۉچیریش، جنسي زۉرآورلیک و قوللیک آرقهلی یۉق قیلینگن. اۉشه دورده «اېتنیک تازهلش» و «نسل کشلیک» توشونچهلری خلقارا حقوق ادبیاتیده حلی شکللنمهگن اېدی و بوندهی دهشتلی جنایتلرنی حجتلشتیریش یاکه تعقیب قیلیش اوچون ضرور میکانیزملر موجود اېمس اېدی. شو سببلی، بو فاجعهلرنی آلدینی آلیش یاکه اجراچیلرنی جزالش اوچون هېچ قندهی حقوقي توزیلمه بۉلمهگن و قربانلر تیزیملی و تشکیلي زۉرآورلیک قرشیسیده حمایهسیز قالگن. بوگونگی کونده وضعیت اېسه باشقهچه. «اېتنیک تازهلش» و «نسل کشلیک» توشونچهلری خلقارا حقوق تیزیمیده تن آلینگن بۉلیب، اوشبو جنایتلرنی حجتلش، تعقیب قیلیش و اجراچیلرنی جزالش اوچون بېلگیلنگن میکانیزملر موجود. رم اساسنامه سیگه قۉشیمچه روشده، 1948 ییلده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی تامانیدن قبول قیلینگن نسل کشلیک جنایتلرنی آلدینی آلیش و جزالش کانوېنتسيهسی، افغانستان هم امضالهگن، نسل کشلیک نی آلدینی آلیش و اجراچیلرنی تعقیب قیلیش بۉییچه اېنگ مهم حقوقي حجتلردن بیری حسابلنهدی.
