حق دایما کۉچمنچیلرنیکی دیر
اېلّیک بیر ییل مقّدم (1352-قویاش ییلی) کۉچمنچیلر بامیان ولایتینینگ پنجاب تومنیدهگی «پشتهی غرغری» منطقهسیده جایلشگن هزاره قیشلاغی «رشک» اوستیدن ملک دعواسینی کۉترگن اېدیلر. اۉشه پیتده محلي اهالینینگ یاشلردن بیری محمدعوض اولرگه قرشی توردی. کۉچمنچیلر اونی کېچهسی اوییدن آلیب چیقیب کېتیشدی و بېدرَک یۉقالدی. آرهدن 51 ییل اۉتیب، 1403- قویاش ییل نینگ اسد آییده ایکّی نفر کۉچمنچی محمدعوض دن « ابراءنامه» آلیب کېلیب، ینه دعوا قۉزغشدی. طالب بو دعوانی هم کۉچمنچیلر فایدهسیگه حل قیلدیلر. بوندن اوّلراق، 1401-قویاش ییل نینگ جوزا آییده هم ایکّی نفر باشقه کۉچمنچی رشکدهگی یېرلر اوستیدن دعوا قیلگن اېدی و طالبلر اولرنینگ دعواسینی هم حق دېب تن آلدیلر.
یقینده، طالبلرنینگ پنجاب تومنیدهگی حقوق ادارهسی محلي اهالیگه دعوا آستیدهگی یېرنی «تۉسقینلیکسیز» و «مانعسیز» کۉچمنچیلرگه تاپشیریشنی بویوردی. 1404-ییل 6-اسد دوشنبه کونی طالبان و کۉچمنچیلر رشک قیشلاغیگه باستیریب کیریب، برچه اویلرگه کیرهوېریش اېشیکلرینی محلي اهالیگه یاپیب قۉییشدی.
کۉپ وقتدن بېری طالبان حکومتی مرکزي حدودلرده یېرلرنی اېگهللش سیاستینی «حقوقي دعوا» نقابی آستیده آلیب بارماقده. بو ایشنی عملگه آشیریش اوچون اولر کۉچمنچیلر (کۉچيلر) بیلن محلي اهالی اۉرتهسیدهگی حقوقي ماجرالرنی واسطه صفتیده ایشلهتیشهدی. بو اصولده، عادتده کۉچمنچیلردن اَیریملری دعوا قیلیشهدی. گۉیاکه محلي اهالی بیر نېچه اۉن ییللر آلدین اولرنینگ ییلاولرینی تارتیب آلگن و اېندی او یېرلرگه قَیتریب بېریشلری کېرهک. طالبلر محکمهلری اېسه استثناسیز بوندهی دعوالرنی تۉغری دېب تاپهدی و محلي اهالیگه یعنی هزارهلرگه اۉز اوی-جای و یېرلرینی ترک اېتیشنی بویورهدی.
کوچلرنینگ هزارهلر مرکزی نطقهسیگه حضوری
پنجاب و ورس اولسواللیکلری بامیان ولایتی نینگ هزارهجات نینگ اېنگ مرکزي نقطهلری حسابلنهدی. کۉچمنچیلر بو حدودلردن قچان اۉتیشگن بۉلسه، باشقه جایلرگه نسبتاً بو ییلاولرده اېنگ قیسقه مدت تۉختشگن. اما عبدالرحمنخان نینگ هزارهجاتگه یوریشی، هزارهلرنی قیرغین قیلیش و پشتون کېلیب چیقیشلی کۉچمنچیلرنینگ بو لشکر تارتیشده قتنهشیشی آرتیدن کۉچمنچیلر هزارهجات ییلاولری و اۉتلاقلریگه یۉل تاپیشدی. شوندن بېری، قریب بیر یریم عصر مابینیده، کۉچمنچیلر هزارهجات ییلاولریگه یۉل آلگن سیین هزارهلر بیلن دایما تۉقنهشوو و نزاعلرده بۉلیب کېلیشگن.
نزاع سببلریدن بیری بو حدودلرده کۉچمنچیلرنینگ (کۉچيلر) محلي اهالی (جایيلر) بیلن قیلگن سودا و بیتیملر اوستیدن حکمرانلیک اۉرنهتیشی بۉلگن. کۉچمنچیلر هزارهجات ییلاولریگه یۉل تاپگچ، بو یېرلردهگی سودا و آلدی-ساتدی ایشلرینی اۉز انحصارلریگه ایلنتیریشدی. دانمارکلیک قومنگار و تاریخچی کلاوس فردیناند نینگ تعریفیگه کۉره، بو عملیات کۉچمنچیلرگه 200 فایزدن آرتیق فایده کېلتیرگن، بیراق هزارهلرنی قرضدار قیلگن. ییللر اۉتیشی بیلن ییلاولر اوستیدن نزاع و مالیوي قرضدارلیکلر هزارهلر و کۉچمنچیلر اۉرتهسیده تاباره قانلی تۉقنهشوولر و کېنگ کۉلملی ماجرالرگه سبب بۉلدی. افغانستان نینگ مرکزي حکومتلری، اینیقسه قوم اساسلی حکومتلر، کۉچمنچیلرنی قۉللب-قوّتلهگنی بو جریاننی ینه-ده کوچهیتیردی. سۉنگّی قریب تۉرت ییل دوامیده اېسه، طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، بو ماجرالر اولرنینگ کۉچمنچیلرنی چېکسیز قۉللشی طفیلی، جملهدن بامیان کبی جایلرده، محلي اهالیگه اولرنینگ ارادهسینی مجبورن قبول قیلدیریش درجهسیگه یېتگن.
بامیان ولایتی نینگ پنجاب اولسواللیگیده کۉچمنچیلر ایلک بار 1352-قویاش ییلده رشک قیشلاغیگه اېگهلیک دعواسینی قۉییشگن اېدی. آرهدن ییللر اۉتیب، 1378- قویاش ییلده اولر ینه پشته غرغری و رشک قیشلاغیگه آقیب کېلیب، طالبان کوچلریگه تهیهنگن حالده محلي اهالی نینگ مال-ملکینی «اۉغیرلهگن» قیلیشدی. شوندن سۉنگ، 23 ییل اۉتیب، کۉچمنچیلر ایلک بار طالبلر حکمرانلیگینینگ بیرینچی دورینینگ قولهشیدن کېین، 1401- قویاش ییل بهاریده بامیان منطقهسیگه قَیتیشدی.
لوگرلیک کوچلر ملکیت ادعاسی
سۉنگّی تۉرت ییلگه یقین طالبان حکمرانلیگی دوریده کۉچمنچیلر ایکّی مرته رشک یېرلریگه اېگهلیک دعواسینی ایلگری سوریشگن. 1401- ییل 23-جوزا کونی کۉچمنچیلردن «تاتا» و «یاگل» اسملی ایکّی کیشی، طالبلر نظارتیدهگی پنجاب اولسواللیگیده عریضه تاپشیریب، رشک قیشلاغی اهالیسی اوستیدن دعوا قۉزغهشدی. اولر نینگ طلبی محلي اهالی نینگ 43 ییللیک اجارهنی تۉلهشی اېدی.عریضه نینگ نسخهسی اطلاعات روزنینگ قۉلیگه هم توشگن. اونده جوابگر صفتیده رشک نینگ حاضرگی اساسي اهالیسی بۉلگن «محمد» و «عبدالله» ناملری کېلتیریلگن.
عریضهگه کۉره، دعواگر کۉچمنچیلرنینگ اساسي منزلی لوگر ولایتینینگ چرخ اولسواللیگی، حاضرگی یشش جایی اېسه کابل نینگ بگرامي اولسواللیگی دېب کۉرسهتیلگن.
شکایتچی کۉچمنچیلرنینگ تأکیدلشیچه، محمد و عبدالله اولر نینگ «اوچ خورد» (12 چاروک معادلیده) میراثي یېرینی قریب 43 ییل دوامیده اۉز تصرفلریده اوشلب تورگنلر. اولرنینگ دعواسیگه کۉره، بو یېرلرنی اجدادلری باشقه بیر کۉچی حضرت محمد اسملی کیشیدن ساتیب آلیشگن. پنجابدهگی طالبان ناحيه حاکمی اېسه گروه نینگ خوفسیزلیک قوماندانیگه کۉچی نینگ شکایتینی «کۉریب چیقیش»نی بویورهدی. شوندن سۉنگ طالبان جنگچیلری محمد و عبداللهنی حبسگه آلیب، نزاعنی حل قیلیشنی پنجابده کۉچمنچیلر و قیشلاق اهالیسی اۉرتهسیدهگی ماجرالرنی کۉریب چیقهدیگن طالبان کمیسیونیگه تاپشیرهدی. دستلبکی تېکشیروولردن کېین ایکّی تامان نینگ دعواسینی بامیانده کۉچمنچیلر و دهقانلر اۉرتهسیدهگی ماجرالرنی حل قیلووچی طالبان ولایت کمیسیونیگه یوباریشهدی.
طالبان بامیان ولایتیده کۉچمنچیلر بیلن دهقانلر اۉرتهسیدهگی نزاعلرنی حل اېتووچی ولایت کمیسیونی 1401-ییل ثور آییده توزیشگن. اۉشه پیتده ولایت حاکمی بۉلگن عبدالله سرحدی، بو کمیسیونلر کۉچمنچیلر و محلي اهالی نینگ اجتماعي معمالری همده ماجرالرینی کۉریب چیقیش اوچون مسوول اېکنینی ایتگن اېدی. 1401-ییل جوزا آیی نینگ 16-سنهسیده اېسه، طالبان نینگ چېگره، قوم و قبیلهلر ایشلری وزیری نورولله نوري نزاعنی حل قیلیش اوچون کۉچمنچیلر و هزارهلر اۉرتهسیدهگی ماجراگه باشچیلیک قیلیب بامیان ولایتیگه بارگن. او اوچرهشووده هزارهلر و کۉچمنچیلرگه مراجعت قیلیب، طالبان حققه حق اېگهسینی یېتکزیشینی همده اولرنینگ حاکمیتیده «اهل-ذمّه» و «باشقه آزچیلیکلرنینگ» حقوقلری سقلنیشینی ایتگن.
طالبان نینگ عمومي استخبارات ادارهسی رئیسی اۉرینباسری رحمت الله نجیب اېسه شو مجلسده، بو ماجرالر طالبان آرقهلی حل اېتیلیشی کېرهکلیگینی تأکیدلب، «هېچ کیم اۉزیچه و کوچ بیلن حققینی طلب قیلمسین»، دېگن اېدی. کېینگی آی، یعنی 1401-ییل سرطانیده طالبان حکومتی بامیاندهگی کۉچمنچیلر و هزارهلر اۉرتهسیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش کمیسیونی اعضالری سانی 20 نفرگه یېتکزیلگنینی معلوم قیلدی. اۉشه وقتده منبعلر کمیسیون ترکیبیده یېتّی نفر هزاره، 12 نفر کۉچی و بیر نفر بامیانده استقامت قیلووچی پشتون بارلیگینی ایتیشگن. دعواگر کۉچیلردن بیری (تاتا) هم کمیسیون اعضالیگیگه کیریتیلگن اېدی. بو کمیسیون اېسه 1401-ییل قیشیده رشک اهالیسی و کۉچمنچیلر اۉرتهسیدهگی ماجرانی حل قیلمسدن ترقهتیب یوباریلگن.
1402-ییل بهارینینگ باشلریده، عبدالله سرحدی رشک قیشلاغینینگ ایکّی نفر اهالیسی محمد غلامي و عوش دانشنی اۉز ادارهسیگه چقیرهدی. اولرنینگ حضوریده طالبان نینگ 1401-ییلده کۉچمنچیلر و هزارهلر اۉرتهسیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش کمیسیونی رئیس اۉرینباسری بۉلگن ناظر حسین جعفريدن رشک بۉییچه کمیسیون گزارش تقدیم اېتیشنی سۉرهیدی. گزارش هېچ بیر تامان یوتقزگن دېب اعلان قیلینمهگن، بلکه رشکنینگ هزاره اهالیسی اصل محلي اهالی اېکنی، کۉچمنچیلرنینگ اېسه ساتیب آلیش حجتلریگه اېگه اېکنی ایتیلگن. بیراق ناظر حسین جعفري ساتووچی شخص نینگ انیق بۉلمسلیگینی کمیسیون ایشینینگ چیگل بۉلیشیگه اساسي سبب صفتیده کۉرسهتگن. بامیان حاکمی محمد و عوضگه رشکنی کۉچمنچیلرگه تاپشیریشنی و اگر ایستشسه، طالبان محکمهلریده دعوا قیلیشلرینی ایتهدی. اونینگ وعدهسیگه کۉره، اگر اولر محکمهده غلبه قازانسهلر، کۉچمنچیلر اولرنینگ اوی و یېرلرینی بۉشهتیب بېریشلری کېرهک اېدی.
رشک اهالیسی اۉزارا مصلحت قیلهدیلر و یکدل قرار بیلن بامیان حاکمینینگ طلبینی رد اېتهدیلر. شو بیلن بیر پیتده، طالبان کۉچمنچیلر و دهقانلر اۉرتهسیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش اوچون ینگی اعضالر بیلن کمیسیون توزهدیلر. عبدالله سرحدی اېسه کمیسیون اعضالریدن نزاعنی کۉچمنچیلر فایدهسیگه حل قیلیشنی طلب قیلهدی. کۉچمنچی دعواگرلر هم اۉشه پیتده ترقهتیب یوباریلگن اېسکی کمیسیون نامیدن اۉزلری فایدهسیگه قرار چیقریلگن حجت تیارلهیدیلر. بو حجت ینگی کمیسیون نینگ ایلک ییغیلیشیده هزاره اعضالری تامانیدن رد اېتیلهدی. شوندن سۉنگ رشک اهالیسی نزاعنی کمیسیوندن طالبان محکمهلریگه اۉتکزیشنی طلب قیلهدیلر. بو حرکتلرگه جوابن، 1402-ییل جوزا آیی نینگ 27-سنهسیده عبدالله سرحدی رشک نینگ تۉرت نفر اهالیسینی ادارهسیگه چقیریب، اولردن محکمه آرقهلی دعوا قیلیش طلبیدن واز کېچیشنی و بحثلی یېرلرنی کۉچمنچیلرگه تاپشیریشنی سۉرهیدی. اما اولر رشک اهالیسی بو قرارگه قرشی اېکنینی سرحديگه بیلدیرهدیلر. سرحدی اېسه «اۉتکیر آهنگده» رشک اهالیسی «وقتنی چۉزماقده» و طالبان اوچون «قماقدن باشقه یۉل قالمهگن»، دېب جواب بېرهدی. اونینگ بویروغی بیلن اوچ کیشی ولایتنینگ نظارتخانهلریده حبسگه آلینهدی و اوچ کوندن سۉنگ پنجاب نینگ تأثیرلی شخصلرینینگ کفالتی عوضیگه آزاد قیلینهدی. 1402-ییل سرطان آیی نینگ آخریده اولر کابلگه باریب، بو کمیسیون نینگ طرفکشلیک حرکتلری و حقوقي ماجرالرنی حل قیلیش وکالتیگه اېگه اېمسلیگیگه قرشی ناراضیلیک بیلدیریب، طالباننینگ عالي محکمهسیگه شکایت قیلهدیلر. مذکور محکمه اېسه 10-اسد ده ایشنی مرافعه محکمهسییگه یوبارهدی، مرافعه محکمه اېسه طالبان نینگ پنجابدهگی ابتدایي محکمهسیگه رشک اهالیسی عریضهسینی «اساسي و قانوني ترتیبده» کۉریب چیقیشنی بویورهدی.
طالبان محکمهسی نینگ اوشبو کۉرسهتمسیگه قرهمهی، 1402-ییل اسد آیی نینگ 12-سیده بامیاندهگی کۉچمنچیلر و دهقانلر اۉرتهسیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش کمیسیونی همده چېگرهلر، قوملر و قبیلهلر وزیرلیگی نمایندهلریدن عبارت هیئت رشکگه قۉشنی بۉلگن «جوی حوض» قیشلاغیگه بارهدی. هیئت اعضالری بحثلی یېرلرنی کۉچمنچیلرگه تاپشیرماقچی بۉلهدیلر. اما کۉچمنچیلرنینگ دعوا طرفداری بو حساباتنی قبول قیلمهی، ایش فقط محکمه آرقهلی کۉریب چیقیلیشی کېرهکلیگینی تأکیدلهیدی. اطلاعات روز نشری قۉلیگه توشگن ییغیلیش ویدیوسیده او شخص طالبان کمیسیونی ماجرانی جاییده تېکشیرمسدن، عدالتسیز طرزده کۉچمنچیلر فایدهسیگه حل قیلگنینی ایتهدی: «مېنینگ بیر نېچه یوز ییللیک میراثي یېریمنی کۉچمنچیلرگه تاپشیرماقچیسیز. بو تۉغری اېمس نه اخلاقاً، نه وجدانا، نه ایمانا.» شوندن سۉنگ طالبان رشک نینگ تۉرت نفر اهالیسینی پنجابده حبسگه آلیب، قهمب قۉیهدی.
اوچ کون اۉتگچ، بامیان اوچون طالبان حاکمی اولرنی ولایت مرکزیگه کۉچیریشنی بویورهدی. حاکملیک ادارهسیده اولردن رشک یېرلریگه عاید حجتلرنی شو ادارهگه تاپشیریش طلب قیلینهدی. حجتلرنی تاپشیرگچ، اولر قماقدن آزاد قیلینهدیلر. 1402-ییل سانبله آیی نینگ 2-سیده کۉچمنچیلر و دهقانلر اۉرتهسیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش کمیسیونی ینه رشک قیشلاغیگه باریب، ماجرانی قَیته کۉریب چیقهدی. بو سفر اولر تۉرت نفر کۉچمنچی گواه و رشکگه قۉشنی قیشلاقلردن ییگیرمه کیشینینگ گواهلیکلرینی اېشیتهدیلر. اوشبو 20 کیشی نینگ برچهسی کۉچمنچیلرنینگ رشک یېرینی ساتیب آلگنی حقیدهگی دعواسینی رد اېتهدیلر. تۉرت کۉچمنچی گواه نینگ بیری مسألهدن بېخبر اېکنینی ایتهدی، قالگنلری اېسه کۉچمنچیلر بو حدودده فقط چاروا باقیش اوچون بۉلیشگنینی تصدیقلهیدیلر.
کمیسیون گزارشینی تیارلهگچ، عبدالله سرحدی اونی عامهگه اعلان قیلیشگه یۉل قۉیمهیدی و برچه رسمي حجتلرنی، جملهدن «مکتوبلر» و «استعلاملر»نی اۉزیده سهقلب قالهدی. سۉنگ او کمیسیون اعضالریگه 1401-ییلده طالبان تامانیدن توزیلگن کۉچمنچیلر و دهقانلر نزاعلرینی حل قیلیش کمیسیونی نینگ قرارینی یکونلشنی بویورهدی. کمیسیون نینگ هزاره اعضالری بو طلبنی رد اېتیب، اعضالیکدن چیقیشهدی. اولرنینگ چیقیب کېتیشی بیلن کمیسیون هم بوتکول پرچهلنهدی. شوندن کېین، 1402-ییل سنبله آیی نینگ 20-سیده عبدالله سرحدی رشک قیشلاغیدن ایکّی کیشینی اۉز ادارهسیگه چقیریب، یېرلری کۉچمنچیلرگه تاپشیریلیشی اوچون «اقرارخط» بېریشنی طلب قیلهدی. اولر اېسه بو ایشنی بجریشدن باش تارتهدیلر. نتیجهده سرحدی اولرنی قماقده سهقلهیدی. آلتی کون اۉتیب، ایکّاویدن بیری هم اقرارخط بېریشگه راضی بۉلمهگچ، اولر بامیان حاکمی نینگ حبسخانهسیدن آزاد قیلینهدیلر.
کېین، 1402-ییل میزان آیی نینگ 11-سیده طالبان نینگ پنجابدهگی خوفسیزلیک قوماندانلیگی رشک و اونینگ اطراف قیشلاقلریگه باستیریب باریب، او یېرلیکلردن «برماغی» نینگ ایزینی آلیب، 1401-ییلگی کۉچمنچیلر و دهقانلر اۉرتهسیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش کمیسیونی قرارینی یکوني قیلیب کۉرستماقچی بۉلهدی. اما آدملر بوندن باش تارتهدیلر، اَیریملری اېسه واقعه جاییدن قاچیب قوتولیشهدی. اۉشه کونی طالبان سکّیز کیشینی حبسگه آلیب، اولرنینگ امضالرینی مجبورن قۉیدیرهدی.
شوندن سۉنگ محلي اهالی ینه کابلگه باریب، طالباننینگ عالي محکمهسیدن حقوقي ایشلر، جملهدن کۉچمنچیلر و دهقانلر اۉرتهسیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش کمیسیونی قرارینی محکمهلرگه اۉتکزیش بۉییچه «فرمان» آلهدیلر. شو بیلن بیر وقتده، اولر عبدالله سرحدی اوستیدن هم شکایت کیریتهدیلر. بو حرکتلردن کېین طالبان اۉز کمیسیونی قرارینی اجرا اېتیشدن واز کېچهدی. گروه نینگ پنجابدهگی ابتدایي محکمهسی اېسه ایشنی کۉریب چیقیشگه آلهدی و ایکّی آی اۉتیب، قرارنی کۉچمنچی دعواگرلری فایدهسیگه چیقرهدی. رشک اهالیسی اعتراف بېرگچ، قرار بېکار قیلینهدی و بامیان شهریدهگی طالبان مرافعه محکمهسی ایشنی قیتهدن پنجابدهگی ابتدایي محکمهگه یوبارهدی. شوندن کېین کۉچمنچی دعواگرلر ایشنی دوام اېتتیریشدن واز کېچهدیلر.
پکتیا کوچلرینینگ دعواسی
کۉچمنچیلر بیلن رشک اهالیسی اۉرتهسیدهگی نزاع محکمهده تۉختهب قالگنیدن کېین، 1403-ییل اسد آیی نینگ 18-سیده پکتياده یشاوچی ایکّی کۉچمنچی «خیالی» اۉغلی «اولگل» «امان»نینگ اوغلی «وردک» طالبان نینگ پنجابدهگی ابتدایي محکمهسیگه ینگی دعوا آچهدیلر.اطلاعات روز قۉلیگه توشگن اولر نینگ عریضه و دعوا حجتلریده 17 کیشی دعوا طرفداری صفتیده تیلگه آلینگن: عوض، محمد علی، عبدالله، اسد، علی داد، حاجی محمد، انور، نعیم، محمد علی (ایکّینچی مرته قید قیلینگن)، نعمت، رمضان، عیسی، موسی، علی احمد، قربان، یوسف و جاوید. عریضهده اولر بو کیشیلر اۉزلرینینگ «میراثي» و «اجدادي» یېرلرینی اېگهللب آلگنلیکلرینی ادعا قیلگنلر.
دعوا تعرفیده اېسه بو یېرلر «زرخرید» دېب اتهلگن. دعواگرلرنینگ هر بیری بیر یریم چاروک یېرگه اېگهلیک دعواسینی قۉیگن. اولرنینگ ادعاسیگه کۉره، هزارهلر بو مقداردهگی یېرلرنی 1391-ییل نینگ 2-سرطانیده «قهرو، جبرو و ظلم» بیلن اۉز تصرفیگه آلگن. دعوا متنیگه بناءً، کۉچمنچیلر بو دعوانی اثباتلش اوچون تۉرتته حجتنی کېلتیریشگن. اولر 1337-ییل اسددهگی شریعت بۉییچه قبول قیلینگن قبولنامه، 1349-ییل سرطاندهگی شریعت بۉییچه بۉلیشنامه، محمدعوض نینگ « ابراخط شرعی» حجتی و 1401-ییلده کۉچمنچیلر و دهقانلر اۉرتهسیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش کمیسیونی قرارینی حجت صفتیده تقدیم اېتیشگن.
1337-ییلگی شریعت بۉییچه قبولنامه، کۉچمنچی دعواگرلری اۉز دعوالرینی اثباتلش اوچون تقدیم اېتگن حجت، رشک یېری نینگ اوچ کۉچمنچی اۉرتهسیدهگی آلدی-ساتدیسیگه تعلقلی دیر. اونده ساتووچی صفتیده «حضرت محمدخان»، قبیله کۉچمنچی و غرغزه اهالیسی تیلگه آلینگن، خریدارلر اېسه «شاگل» و «نوازخان» دېب قید اېتیلگن. حجتده ساتیلگن یېر میدانی بېش دفتر (خانه-ملک) یعنی 80 چاروک یېر صفتیده کۉرسهتیلگن. شونگه قرهمهی، حجتده آلدینگی حجتلرگه یاکه اوّلگی ساتووچیلرنینگ شخصیگه عاید هېچ قندهی معلومات کېلتیریلمهگن. بیراق، محلي اهالی اېسه طالبان محکمهسیده اۉز حجتلرینی تقدیم اېتیشگن. اولر غرغره و کېینچهلیک رشکگه عاید سالیق تۉلاو حجتلرینی 1317 و 1343-ییللردن، شونینگدېک، رشک یېرینینگ ایکّی مراتهبه ساتیلگنینی 1326 و 1329-ییللردن حجت قیلیب کۉرسهتیشگن. یعنی، اولرنینگ حجتلری کۉچمنچیلرنینگ حجتلریدن 20 ییل قدیميراق دیر. اۉشه ییللرده غلام حیدر اسملی، امیر دادنینگ اۉغلی بۉلگن شخص حکومتگه سالیق تۉلگن و بونینگ عوضیگه « تکت اخذ مالیه»نی آلگن.
کېین 1343-ییلده رشک یېری نینگ سالیق تۉلاو حجتی علی محمد، یعنی اونینگ اۉغلی نامیگه بېریلگن. حاضرده اېسه علی محمدنینگ کمیده اوچ نبیرهسی کۉچمنچیلرنینگ دعواسیده طرف صفتیده قتنشماقده.1326-ییلده اېسه سروربېگ «دایزنگی مرکزي ابتدایي محکمهسی» نینگ شریعت بۉییچه قبولنامسیگه کۉره، رشکدهگی «اۉندن بیر اولوش عمومي حصهدن» اۉز شخصي ملکینی باشقه بیر هزاره اېرکک، موسی اسملی شخصگه ساتهدی. اوچ ییل اۉتیب، سروربېگ ینه یېر ساتیب، بو سفر سید میرزاگه عادت (عرف-عادت) اساسیدهگی حجت بېرهدی.
1349-ییلدهگی شریعت بۉییچه تقسیم-حجتده کۉچمنچیلر رشک یېریگه عاید دلیل صفتیده 27 کیشی نینگ نامینی شریک صفتیده کېلتیریشگن. اما محلي هزارهلر، بامياندهگی طالبان مرافعه محکمهسیده بو حجتنی رد اېتیش اوچون اوچته سببنی بیان قیلیشگن. اولر نینگ اعترافیگه کۉره، دعواگرلردن بیری ابتدایي محکمهنینگ فایدهلریگه قرار چیقرگنیدن کېین، اۉز ملک دعواسینی 3 چاروکدن 4 دفتر (64 چُروک)گچه آشیرگن. هزارهلر بو ضدلیکنی دعوانی بېکار قیلووچی عامل صفتیده کۉرسهتیشگن. شونینگدېک، دعواگرلرده دعوا بهاسی نینگ آرتیشیگه قرهمهی، باشقه کیشیلرنینگ یېرینی یۉقاتگنی حقیده هېچ قندهی حجت تقدیم اېتیلمهگن و دعواگه قرشی طرفلر سانی هم کۉپهیتیریلمهگن.
ابتدایي و مرافعه محکمهسیدهگی طالبان محکمهلری، کۉچمنچیلر محمدعوش نامیدن کېلتیرگن ابرا خط نی هم حجت صفتیده حقیقي دېب تن آلیشگن. اونده اوزنینگ نامیدن شوندهی یازیلگن: او «عمومي و تۉلیق وکیل» بۉلیب، آنهسی سکینه و خالهسی نیکبخت رشکدهگی یریم خانه (یېر اولوشی)دن واز کېچیشلری اوچون وکالت بېرهدی. بیراق مسألهگه یقین منبعلر تصدیقلشیچه، بو ابرانامه کۉچمنچیلر تامانیدن ساختهلشتیریلگن: «اونده کېلتیریلگن تذکره (شخصي گواهنامه) رقمی اوزگه تېگیشلی اېمس. اونینگ اصل تذکرهسی حاضر هم میراث خۉرلری قۉلیده». ابراخط نینگ سنهسی 1350-ییل دېب کۉرسهتیلگن.
شونگه قرهمهی، کۉچمنچیلر (تخمیناً ییگیرمه کیشی) 1352-ییلده حدودگه هجوم قیلیشگن و اولرگه قرشیلیک کۉرسهتگن محمدعوش کېچهسی اوییدن آلیب کېتیشگن. محلي اهالینینگ، جملهدن اکبرخان نرگس باميان نینگ 9-، 12- و 13-چقیریقدهگی خلق وکیلی اونی کۉچمنچیلرنینگ اسیرلیگیدن آزاد قیلیش یۉلیدهگی سعی-حرکتلری هم نتیجه بېرمهگن. کۉچمنچیلر اونینگ جسدینی شو پیتگچه تاپشیرمهگن و دفن جایینی هم آشکار اېتیشمهگن.
کۉچمنچیلرنینگ باميانگه قَیتیشی و طالبلر قَیته حاکمیتنی اېگهلهگچ، 1401-ییلده محمد اوز نینگ قرینداشلری باميان شهریدهگی تهلیبهن سودیده کۉچمنچیلرگه قرشی دعوا قۉزغهشدی. اولر کۉچمنچیلر اوز الی نینگ جسدینی یاقیب یوبارگنینی عدّها قیلیشدی. کۉچمنچیلر اېسه حاضرگچه سودگه قتنهشمهگن، اما دستلب محلي اهالیگه شونی ایتیشگن: اۉشه واقعهلردن فقط بیرته کۉچمنچی تیریک قالگن و اگر اوز الی نینگ قرینداشلری قصاص آلیش نیتیده بۉلسهلر، اونی پشته غرگهری نینگ اهالیگه تاپشیریشلری ممکن. محليلر بو تکلیفنی رد اېتیب، جهعفري فیقهیگه بناءً کۉچمنچیلر 7 میلیون افغاني ديهت (قان پولی) تۉلهشلری لازملیگینی تأکیدلشگن. شونینگدېک، اولر کۉچمنچیلردن اۉز ماللری تالان-تاراج قیلینگنی اوچون هم تاوان طلب قیلیشگن. بو دعوا اېسه هنوزگچه حل اېتیلمهی قالماقده.
بوندن تشقری، ایکّی نفر کۉچمنچی دعواگرنینگ دعوا متنیده ایتیلیشیچه، بحثلی یېر 1382 و 1391-ییلگچه اولرنینگ تصرفیدن چیقمهگن اېمیش. حالبوکه، کۉچمنچیلر طالبان بیرینچی مرته باميانگه حکمران بۉلگنیدن کېین بو حدودده عموماً بۉلمهگن. شو بیلن بیرگه، محلي اهالی کۉچمنچیلرنینگ دعواسینی رد اېتیب شوندهی دېییشگن. «دعوا بهاسیگه قۉییلگن یېر آته-بابالریمیز و آتهلریمیز زمانیدن بویان هېچ قندهی تۉسیقسیز بیزنینگ قۉلیمیزده و تصرفیمیزده بۉلیب کېلگن، همیشه بیزنینگ ملکي تصرفیمیزدن فایدهلنیب کېلینگن و هېچ قچان بیز نینگ قۉلیمیزدن چیقمهگن.»
طالبلرنینگ کوچیلردن آچیق طرفدارلیگی
کۉچمنچیلرنینگ حجتلری رد اېتیلگنیگه، دعوا بهاسیده و متنیده کتّه اۉزگریشلر کیریتیلگنیگه، همده قرشی طرف نینگ اعتراضلریگه قرهمهی، طالبان ابتدایي محکمهسی دعوا قۉزغتیلگنیدن قریب اۉن آی اۉتیب، جاري ییل نینگ 6جوزاسیده قرارینی کۉچمنچی دعواگرلر فایدهسیگه چیقرگن. مذکور قرار، طالبلر مرافعه محکمهسی تامانیدن هم تصدیقلنگن بۉلیب، اونینگ نسخهسی اطلاعات روز نشری قۉلیگه هم توشگن. قرارده کېلتیریلیشیچه، رشکدهگی برچه بېش دفتر یېر ایکّی کۉچمنچی دعواگرگه (اولگل وردک) بېریلهدی. محکمه حجتیده ایتیلیشیچه، بو قرار دعواگرلر نینگ «قۉلدهگی شریعت حجتلری» اساسیده اثباتلنگنیدن کېین چیقریلگن.
شونگه قرهمهی، محکمه بعضی حاللرده محلي اهالی نینگ یېریدن اۉز اولوشیدن آرتیقچهسینی هم کۉچمنچیلرگه بېرگن. مثلاً، بیر شکایت عریضهسیده شوندهی یازیلگن. «مېنینگ اوستیمدن محمد انوارگه اوچ خورد یېر حکم قیلگن، حالبوکه مېنینگ تصرفیمده اتیگی بیر یریم خورد یېر بار.»
رشک اهالیسی بو قرارگه اعتراض بیلدیرهدیلر. اولر اۉز اعتراضنامهلرینی طالباننینگ بامياندهگی مرافعه محکمهسیگه تاپشیرهدیلر و اوشبو اعتراض کۉریب چیقیلگچ، مرافعه محکمهسی طالبان نینگ پنجابدهگی ابتدایي محکمه قرارینی بېکار قیلهدی. شو طریقه، طالبان دعوانی ینه پنجاب تومنیگه قَیترهدی.
بو سرسانلیک ینه بیر بار تکرارلنهدی. مسألهگه یقین منبعلرنینگ ایتیشیچه، اوچینچی سفر بو ایش هېچ قندهی کۉریب چیقیشسیز، باميان طالبان مرافعه محکمه رئیسی سید میر آغا هاشیمینینگ بویروغی بیلن مرکزگه چقیرتیریلهدی. کېین اېسه بو محکمه برچه حجتلرنی کۉچمنچی دعواگر (اول گل) قۉلیگه تاپشیرهدی. بیر یریم آی آلدین 24-جوزاده طالبان مرافعه محکمهسی رشک اهالیسی یۉقلیگیده ابتدایي محکمهنینگ قرارینی تصدیقلب قۉیگن.
20 کون اوّل (19 سرطان کونی) طالباننینگ پنجاب تومنیدهگی حقوق بۉلیمی رشک اهالیسیگه دعوا آستیدهگی یېرنی هېچ قندهی «تۉسقینلیک» و «مانعلیک»سیز کۉچمنچیلرگه تاپشیریشنی بویوردی. مذکور بۉلیم چیقرگن رسمي خبرنامهده اتیگی اوچ کیشی نینگ نامی تیلگه آلینگن بۉلیب، اولر عوض، محمدعلی و محمد انوردیر. نهایت، ایکّی کون آلدین طالبان و کۉچمنچیلر رشکگه باستیریب باریب، محلي اهالی نینگ، جملهدن عیاللر و بالهلرنینگ همهسینی اۉز اویلریدن قوویب چیقردیلر. بو واقعه شوندهی پیتده یوز بېردیکی، رشک اهالیسی الّهقچان تمیزخواهلیک عریضهسی تاپشیرگن اېدی. طالبان عالي محکمهسی بو عریضهنی کۉریب، اونی مرافعه محکمهسیگه، مرافعه محکمه اېسه ینه ابتدایي محکمه گه یوبارگن اېدی.
طالبان و کوچیلر هجومی
تخمیناً ساعت 2:00 دن کېین کۉچمنچیلر و طالبان رشک قیشلاغیگه هجوم قیلیشدی. اولر منزلگه یېتر-یېتمس، طالبان جنگچیلریدن بیری مسجد تامیگه چیقیب آلدی. او بلند آوازده قیشلاق اهالیسیگه مراجعت قیلیب، اولرنینگ ییغین-تۉیینی ییغیشتیریشلرینی و اویلرینی بۉشهتیشلرینی بویوردی. سۉنگ او مسجد تامیدن توشدی. اونی همراهلب کېلگن طالبان هیئتیده اسدالله اولسواللیک حاکمینینگ اۉرینباسری، همدرد حقوق بۉلیمی باشلیغی و امان امینیار پنجابدهگی طالبان ملک ادارهسی باشلیغیهم بار اېدی. هیئت اعضالری کۉچمنچیلر بیلن بیرگه اویمه-اوی یوریشدی. کۉچمنچیلر عیاللر و بالهلرگه بویروق آهنگیده اۉز بویوملرینی ییغیب، اویلرینی بۉشهتیشنی بویوریشدی. تخمیناً 15 نفر کۉچمنچی، جملهدن ایکّی دعواگر (اول گل و وردک)، تۉرت ساعتدن کمراق وقت ایچیده رشک نینگ جمعی 25 خاندانینی بۉشهتیب، اولرنینگ اېشیکلرینی یاپیب چیقیشدی.
اطلاعات روزگه یېتیب کېلگن ویدیولرده کۉرینیشیچه، کۉچمنچیلر قوراللنگن طالبان جنگچیلری بیلن بیرگه اویمه-اوی یوریشگن. کادرلرده عیاللر و بالهلر هم کۉرینیب، اولر قالین، ایدیش-تباق، کییم، کۉرپه-تۉشک و باشقه اوی جهازلرینی دیوار سایهسیده تۉپلب قۉییشگن. برچه اویلر بۉشهتیلگچ، طالبان هیئتی هېچ کیمگه اویلریگه قَیتیب کیریش حقوقی یۉقلیگینی اعلان قیلدی. کۉچمنچیلر اېسه هزارهلرگه حاصل ییغیم-تېریمی توگهگونیگه قدَر فقط دلهده چادر آستیده یششلری ممکنلیگینی ایتیشدی. تۉرت ساعتلیک جریاندن کېین طالبان و کۉچمنچیلر حدودنی ترک اېتیشدی. اولر کېتگچ، بعضی اېرککلر قَیتیب کېلدی. اېرککلر کېچهنی مسجددن، عیاللر و بالهلر اېسه قفل سالینمهگن بیر اویده اۉتکزیشدی. کۉچمنچیلر و طالبان تامانیدن تهقیرلنیش و زۉرآورلیکدن قۉرقوو هنوز یوقاری درجهده. بیر ویدېوده بیر اېرکک شوندهی دېیه ناراضیلیک بیلدیرهدی: «بو مسلمانچیلیکمی، [کۉچمنچیلر و طالبان] نینگ هزاره خلقی بیلن قیلهیاتگن ایشی؟»
