بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ افغانستاندهگی یاردم ادارهسی (یوناما) ینگی نشر قیلگن گزارشیده ایتیلیشیچه، افغانستان عیاللری اېرککلرگه نسبتاً دېیرلی تۉرت برابر کم رسمي عدلیه میکانیزملریگه اېریشیش امکانیگه اېگه.
یوناما اوشبو گزارش نتیجهلرینی، افغانستان عیاللری بیلن یوزمه-یوز و آنلاین مصلحتلر اساسیده تۉپلنگن معلوماتلرگه تهیهنیب، بوگون (یکشنبه،۱۷حوت) «خلقارا خاتین-قیزلر کونی» مناسبتی بیلن نشر قیلدی.
یوناما بیاناتیگه کۉره، بو خلاصهلر عدالتگه اېریشیش امکانیتیده کتّه تفاوت موجودلیگینی کۉرسهتهدی. بو حالت کۉپلب عیاللرنی اۉز حقوقلرینی طلب قیلیش، حمایه آلیش و زۉرآورلیک حالتلریگه قرشی توریش اوچون خوفسیز یۉللرگه کیریش امکانیدن محروم قیلماقده.
یونامانینگ تأکیدلشیچه، رسمي عدلیه میکانیزملریگه اېریشیش امکانینینگ یۉقلیگی طالبان تامانیدن جاري اېتیلگن کۉپلب چېکلاولر تأثیریده الّهقچان قیین احوالده بۉلگن عیاللر و قیزلر اوچون بحراننی ینه-ده کوچهیتیرهدی.
یوناما سرپرستی جورجیت گانیون شوندهی دېدی: «جمعیتنینگ کتّه قِسمی اۉز دعوالرینی حل قیلیش و حمایه آلیشده تۉسیقلرگه دوچ کېلگنیده، نهادلرگه بۉلگن ایشانچ ضعیفلشهدی و آدملر ینه-ده کۉپراق خوف-خطرگه دچار بۉلهدی»
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی عیاللر تشکیلاتینینگ افغانستاندهگی وکالتخانهسی رهبری سوزان فرگوسن هم عدالتگه اېریشیش امکانیتی عیاللرنینگ خوفسیزلیگی و قدر-قیمتینی تأمینلش اوچون اساسي و بنیادي حقوق اېکنینی ایتدی.
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، «عیاللر عدلیه نهادلریدن چېتلهتیلگنیده، اولرنینگ خوفسیزلیگی، مستقللیگی و اویدن تشقریده یاردم آلیش امکانیتلری کېسکین کمهیهدی. بو، اینیقسه، عایلهوي زۉرآورلیککه دوچ کېلهیاتگن عیاللر اوچون جوده مهمدیر»
یونامانینگ ینگی گزارشینی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی عیاللر تشکیلاتی و خلق ارا مهاجرلر تشکیلاتی تامانیدن 2025-ییل دسمبر آییده افغانستان عیاللری بیلن اۉتکزیلگن اینتېرویولر اساسیده تیارلنگن.
حساباتگه کۉره، صحبت قیلینگن عیاللرنینگ یرمیدن کۉپی سۉنگگی بیر ییل ایچیده رسمي عدلیه میکانیزملریگه کیریش امکانیتی ینه-ده یامانلشگنینی ایتگن.
یونامانینگ بیلدیریشیچه، عیاللر بو وضعیتنی اساسن طالبان تامانیدن مهم نهادلر و میکانیزملر فعالیتی نینگ تۉختهتیلیشی، جملهدن عیاللر ایشلری وزیرلیگی و افغانستان مستقل انسان حقوقلری کمیسیونسینینگ بېکار قیلینیشی، شونینگدېک حقوقي ساحهده ایشلهگن عیال متخصصلرنینگ چېتلهتیلیشی همده عیاللرگه خدمت کۉرسهتهدیگن کۉپلب مرکزلرنینگ یاپیلیشی بیلن باغلشگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ افغانستاندهگی یاردم ادارهسی شونینگدېک، طالبان محکمهلرینینگ جنایي نظاملری عدلیه تیزیمی آرقهلی حمایه یاکه جوابگرلیک طلب قیلهیاتگن عیاللر اوچون قۉشیمچه تۉسیقلر یرهتگنینی هم ایتدی.
یونامانینگ تأکیدلشیچه، نزاعلرنی حل قیلیش اوچون نارسمي میکانیزملرگه مثلاً، محلي جرگه و شورالرگه مراجعت قیلیش هم عیاللر اوچون کۉپینچه چېکلاولی بۉلیب قالماقده. چونکه بو توزیلمهلر عنعنوي روشده محل آقسقاللری تامانیدن باشقریلهدی و عیاللر او یېرده کم وکیللیککه اېگه.
یوناما معلوم قیلیشیچه، صحبت قیلینگن عیاللر و اېرککلر قوییدهگی چارهلرنی طلب قیلگن:
عیاللر نینگ عدالتگه اېریشیش حقوقینی حمایه قیلووچی نهادی میکانیزملرنی مستحکملش، عیاللر باشچیلیگیدهگی نزاعلرنی حل قیلیش میکانیزملرینی قَیته تیکلش (مثلاً، محلهلرده عیاللر مخصوص کمیتهلری)، مخفي مصلحت خدمتلرینی قۉللب-قوّتلش، عیاللر اوچون حقوقي، روحي و حمایه خدمتلرینی کۉرسهتهدیگن قۉللب-قوّتلش مرکزلرینی تشکیل اېتیش.
طالبان افغانستان اوستیدن قَیته حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن بېری عیاللرنینگ اساسي اېرکینلیکلریگه کېنگ چېکلاولر جاري قیلگن و اولرنی تعلیم همده ایشلش حقوقیدن محروم قیلگن.
شونینگدېک، بو گروه عیاللرنینگ جماعت حیاتیدهگی اشتراکینی کېسکین چېکلهگن و اولرنینگ آوازی اوی تشقریسیده اېشیتیلیشینی هم تعقیقلهگن.
