هرات شهریده تشلب کېتیلگن پلاستیک بوتللر و پاکتلر عبدالقدیر امیرینینگ پلاستیکنی قَیته ایشلش ساحهسیدهگی فعالیتینی باشلشیگه تورتکی بۉلدی. بو تورتکی آخر-عاقبت هرات صناعت شهرچهسیده پلاستیکنی قَیته ایشلش بۉییچه ایلک فابریکه تشکیل اېتیلیشیگه آلیب کېلدی. او دستلبکی 100 مینگ امریکا دالری سرمایه بیلن، موفقیتیگه هېچ قندهی کفالت بۉلمهگن بیر شرایطده اوشبو فابریکه نی ایشگه توشیردی. پلاستیکنی قَیته ایشلش ساحهسیدهگی ایلک تجربه کتّه توکلچیلیک بیلن باغلیق اېدی و عبدالقدیر امیری حیاتیدهگی بار-یۉغینی عیناً شو ایشگه تیکّن اېدی. بوگون اېسه بو غایه اۉز ثمرهسینی بېردی. جناب امیری فابریکه بیلن بیر قطارده هرات صناعت شهرچهسیده پلاستیکنی قَیته ایشلش بۉییچه ینه بیر نېچته فابریکه لر فعالیت یوریتماقده. اوشبو فابریکهلر فعالیتی نهفقط هرات شهریده پلاستیک چیقیندیلر سببلی یوزهگه کېلهدیگن افلاسلنیشنی کمهیتیریشگه حصه قۉشدی، بلکه اولر نینگ محصولاتلری بازار احتیاجی نینگ بیر قِسمینی تأمینلب، قۉشنی دولتلردن پلاستیک آلیب کېلیش حجمینی کمهیتیریشگه هم خدمت قیلدی.
«چیقیندیده پول یۉق، دېییشردی»
عبدالقدیر امیرینینگ ایتیشیچه، فعالیتی نینگ باشیده پلاستیک چیقیندیلرنی قَیته ایشلشگه سرمایه کیریتیش غایهسینی هېچ کیم قۉللب-قوّتلهمهگن. بیراق او بو ایش نهفقط ایش اۉرینلری یرهتیشیگه، بلکه اطراف-محیط افلاسلنیشینی کمهیتیریشگه هم خدمت قیلیشیگه ایشانگن.او اطلاعات روزگه شوندهی دېدی، «همهسی ‘سرمایهنگنی درآمد کېلتیرهدیگن جایگه صرفله، بو فابریکه دن فایده چیقمهیدی، دېردی. مېنده بیرآز یېر بار اېدی، اولرنی ساتدیم و سرمایمنی قَیته ایشلش فابریکه تشکیل اېتیشگه تیکلهدیم. هر کونی شهر ایچیدن پلاستیک چیقیندیلرنی ییغیب، فابریکه گه آلیب کېلردیم، استه-سېکین ایشلریم یوریشه باشلهدی.»
مذکور فابریکهده کونیگه اۉرتهچه 12 تُندن آرتیق پلاستیک چیقیندیلر قَیته ایشلنهدی. بوندهی فابریکهلر بۉلمهگن پیتده بو چیقیندیلر یا یېرگه کۉمِیلگن، یا اېسه هرات شهریدهگی «ملا یاسین تاغی آرتی» دېب اتلهدیگن حدودگه تشلب یوباریلگن. بو اېسه جدّي اېکالاگیک خوفلرگه، جملهدن یېر آستی سوولری افلاسلنیشیگه سبب بۉلگن. فابریکه مسوولی نینگ ایتیشیچه، هراتده قَیته ایشلش فابریکهلری رواجلنیشیدن آلدین پلاستیک چیقیندیلر ییللر دوامیده یاقیب یوباریلگن، کۉمِیلگن یاکه تشلب کېتیلگن. حالبوکه، بو چیقیندیلر زمانهوي اسکونهلرده قَیته ایشلنیب، ینه ایشلب چیقریش و بازار ایلنیشیگه قَیتیش امکانیتیگه اېگه.
بو فابریکهده ایش جریانی شوندهی تشکیل اېتیلگنکی، ایشچیلر شهر بۉیلب چیقیندیلر آرهسیدن پلاستیکلرنی اجرهتیب آلیب، اولرنی قَیته ایشلش انبارلریگه آلیب کېلیشهدی. سۉنگره بو پلاستیک موادلر یوویلیب، قَیته ایشلاودن اۉتکزیلگچ، پلاستیک محصولاتلر و سوو قووورلری ایشلب چیقرووچی فابریکهلر اوچون دستلبکی خاماشیاگه ایلنتیریلهدی. تخمیناً اۉن ییل اوّل هرات بازاری استعمال قیلهدیگن پلاستیک و سوو قووورلری نینگ کتّه قِسمی اېراندن وارد قیلینر اېدی. اما حاضر هراتده پلاستیک ایشلب چیقرووچی فابریکهلر رواجلنیب، اوشبو شهر بازاری نینگ احتیاجی نینگ بیر قِسمینی تأمینلب کېلماقده. شونگه قرهمهی، قَیته ایشلنگن محصولاتلرنی ساتیش بازاریده قیینچیلیکلر هنوز سهقلنیب قالماقده. عبدالقدیر امیری نینگ ایتیشیچه، فابریکه فعالیتی نینگ دستلبکی آلتی ییلی دوامیده اولر اۉرتهچه کونیگه 19 تُنگچه قَیته ایشلنگن پلاستیک خاماشیا ایشلب چیقرگن، بیراق حاضر بو کۉرسهتکیچ کونیگه 12 تُنگه توشیب قالگن.اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، «بیز ایشلب چیقرهدیگن خاماشیاگه اۉخشهش محصولاتلر اېراندن هراتگه ارزان نرخده کیریب کېلماقده، حالبوکه بیز نینگ محصولاتلریمیز صفتی یوقاریراق. فابریکهنی تشکیل قیلگنیمیزدن کېینگی دستلبکی آلتی ییل دوامیده حتا خاماشیانی پاکستان و هندستانگه هم صادر قیلگن اېدیک. بیز اۉز فعالیتیمیز قۉللب-قوّتلنیشینی ایستهیمیز.»
بندلیک؛ ایشسیزلیک تشویشی
فابریکهگه هر کونی مینگلب کیلوگرام پلاستیک چیقیندیلر کیریب کېلیشی بیلن، فابریکه ایچیده 30 نفردن آرتیق، شهر بۉیلب اېسه 150 نفردن زیاد ایشچی اوچون ایش اۉرینلری یرهتیلگن. هرات ولایتی نینگ انجیل تومنیده یشاوچی، 37 یاشلی و تۉقّیز کیشیلیک عایله نینگ باقووچیسی بۉلگن عبدالعزیز اوشبو فابریکه ایشچیلریدن بیری دیر. او آییگه 11 مینگ افغاني معاش آلهدی و اۉز یورتیده ایشلهیاتگنیدن ممنون اېکنینی ایتهدی.
عبدالعزیز شوندهی دېیدی: «مېن پلاستیکلرنی یوویش بۉلیمیده ایشلهیمن. اېرتهلب ساعت یېتّیده کېلهمن، اسکونهنی ایشگه توشیرهمن و پلاستیکلرنی اپارات ایچیگه سالهمن. تخمیناً بیر ساعت دوامیده پلاستیک چیقیندیلر مخصوص مادّهلر بیلن یوویلیب، بوتونلهی تازهلنهدی.» اونینگ تأکیدلشیچه، اگر فابریکه فعال بۉلمهگنیده، کۉپلب قرینداشلری کبی ایش ایزلب ناقانوني یۉل بیلن اېرانگه کېتیشگه مجبور بۉلردیم. بیراق، افغانستان بازاریگه اۉخشهش محصولاتلر صادر قیلینهیاتگنی سببلی، فابریکهدهگی اَیریم ایشچیلر آی نینگ یرمیده ایشسیز قالماقده و نوبت بیلن ایشلشگه مجبور. بو حالت اولرنینگ معاشی کمهییشیگه آلیب کېلماقده.
40 یاشلی عبدالرزاق هم اوشبو فابریکه ایشچیلریدن بۉلیب، او پلاستیک چیقیندیلرنی سرهلش بۉلیمیده فعالیت یوریتهدی. او آییگه اتیگی بېش مینگ افغاني معاش آلهدی. اۉز ایتیشیچه، بو مبلغ عایلهسی نینگ احتیاجلرینی قاندیریشگه یېتمهیدی. او تۉلیق ایشسیز قالیب، اویده اۉتیریب قالیشیدن قۉرقهدی. عبدالرزاق شوندهی دېیدی: «اېرتهلب ساعت آلتیدن فابریکهگه کېلهمن، پلاستیک چیقیندیلرنی اجرهتهمن، یوویش اسکونهسیگه سالهمن، کېین ميدهلش اپاراتیگه اۉتکزهمن. قیلهدیگن ایشلریم شو، اما دَم آلیش کونلریم کۉپهییب کېتدی، فابریکهده ایش کمهیگن.»
واردات بیلن تېنگسیز رقابت
هرات صناعت شهرچهسیدهگی سوو قووورلری ایشلب چیقرووچی فابریکهلردن بیری نینگ مسوولی عزیز احمد حمیدي نینگ ایتیشیچه، او اوچ ییل اوّل 10 میلیون امریکا دالری صرف قیلیب اوشبو فابریکهنی تشکیل اېتگن. فابریکه محصولاتلری اوچون ضرور بۉلگن خاماشیا نینگ قریب 50 فایزی پلاستیک چیقیندیلرنی قَیته ایشلش آرقهلی تأمینلنهدی. بو فابریکهده 60 نفر ایشچی فعالیت یوریتهدی و اولر نینگ اۉرتهچه آیلیک معاشی 9 مینگ افغانينی تشکیل اېتهدی. عزیز احمد حمیدي اطلاعات روزگه شوندهی دېیدی: «بیز سوو قووورلری ایشلب چیقریش بیلن شغللنهمیز. بو قووورلر قیشلاق خۉجهلیگیده، ینگی قوریلهیاتگن بنالرده و شهر ایچیده قۉللنیلهدی. اوّللری خاماشیا نینگ کتّه قِسمینی اېراندن آلیب کېلینردی، بو اېسه یوقاری باجخانه خرجتلریگه سبب بۉلیب، محصولات نینگ یکوني نرخینی آشیرردی. حاضر اېسه محلي قَیته ایشلنگن ماتریاللردن فایدهلنیش آرقهلی ایشلب چیقریش خرجتلرینی 50 فایزگچه کمهیتیردیک.»
بو صناعتچی اېراندن هرات صناعت شهرچهسیده ایشلب چیقریلهدیگن شونگه اۉخشش محصولاتلر وارداتیگه چېکلاولر قۉییلسه، اۉز سرمایهسی حجمی و ایشچی کوچی سانینی آشیریش ممکنلیگیگه امید بیلدیرهدی. هرات تجارت-صناعت اتاغی معلوماتلریگه کۉره، حاضرده هرات صناعت شهرچهسیده 25 ته چیقیندیلرنی قَیته ایشلش فابریکه فعالیت یوریتماقده. اتاق رئیسی ناصر امین نینگ ایتیشیچه، بوندن تشقری پلاستیک محصولاتلر جملهدن سوو قووورلری، پلاستیک ایدیشلر و پلاستیک قاپلر ایشلب چیقریش بیلن شغللنووچی ینه سکّیزته کمپنی موجود بۉلیب، اولر نینگ عمومي سرمایهسی 65 میلیون امریکا دالرینی تشکیل اېتهدی. بو کمپنیلر ایشلب چیقریشده فایدهلنیلهدیگن خاماشیا نینگ بیر قِسمینی پلاستیک چیقیندیلرنی قَیته ایشلش فابریکهلریدن آلهدی.
اونینگ سۉزلریگه کۉره، هرات صناعت شهرچهسیده پلاستیک محصولاتلر ایشلب چیقریش حجمی کونیگه اۉرتهچه 100 تُنگه یېتهدی. ناصر امین نینگ تأکیدلهشیچه، «اگر پلاستیک چیقیندیلرنی قَیته ایشلش فابریکهلریگه کۉپراق سرمایه کیریتسهلر، افغانستان منطقهدهگی مهم پلاستیک ایشلب چیقرووچی دولتلردن بیریگه ایلنیشی ممکن. بو اېسه شهر چیقیندیلری حجمینی سېزیلرلی درجهده کمهیتیریشگه هم یاردم بېرهدی.» او، شونینگدېک، چیقیندیلرنی اوی خۉجهلیکلریدن باشلب سرهلش و اولرنی علیحده-علیحده ییغیش تیزیمی جاري اېتیلسه، هرات صناعت شهرچهسیدهگی قَیته ایشلش صناعتی ینهده مستحکملنیشینی قید اېتهدی.
هرات شهر حاکمیتی آماری معلوماتلریگه کۉره، هر کونی شهر بۉیلب 400 متر مکعب دن آرتیق چیقیندی ییغیب آلینهدی. پلاستیک، آلومینیوم و تېمیر چیقیندیلر نینگ بیر قِسمی قَیته ایشلش فابریکهلریگه یوباریلهدی، اما قالگن قِسمی یېرگه کۉمِیلهدی یاکه هرات تومنی گذره حدودیدهگی «ملا یاسین تاغی آرتی» گه تشلنهدی. شونگه قرهمهی، هرات شهریدهگی شهر چیقیندیلرینی تۉلیق قَیته ایشلش حلی هم کتّه سرمایهنی طلب قیلهدی. شهر اهالیسی کون سیین کۉپهییب بارماقده، و اگر چیقیندیلرنی قَیته ایشلش جریانی فقط پلاستیک، آلومینیوم و تېمیر بیلن چېکلنسه، اطراف-محیط افلاسلنیشی هنوز شهر اوچون جدّي معما بۉلیب قالهدی.
