خالد محمدی
سهشنبه کونی، جاري ییل نینگ 18-قوس تاریخیده، دهلی شهریده مهم بیر واقعه بۉلیب اۉتدی. افسوسکی، بو حادثه افغانستان نینگ کۉپلب عامهوي اخبارات واسطهلریده یېترلیچه یاریتیلمهدی. شو کونی بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی افغانستان نامیدن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ تعلیم، فن و مدنیت تشکیلاتی (یونېسکو) رۉیخطیگه افغانستان نینگ ناماددي مدني میراثی صفتیده کیریتیلدی. بو افغانستان نینگ اېنگ یوکسک هنری یوتوقلریدن بیری حسابلنهدی. اوشبو نتیجهگه مدنیت و صنعت اهلی وکیللریدن عبارت بیر گروه، هېچ قندهی مادّي منفعت کۉزلهمهگن حالده و سورگونده یشه یاتگن بۉلیشلریگه قرهمهی، کتّه سعی-حرکت بیلن اېریشدیلر.
یونېسکو تامانیدن کمالالدین بهزاد اسلوبیدهگی میناتور صنعتینی افغانستان نامیدن قبول قیلیش مناسبتی بیلن اعلان قیلینگن بیاناتده، اوشبو صنعت «نازک، رمزي و انیقلیگی یوقاری اسلوب» صفتیده تعریفلنهدی همده او تاریخ و ادبیاتنی تصویرلشده مهم اۉرین توتگنی قید اېتیلهدی. بیاناتده شوندهی دېییلهدی: «بو صنعت نینگ اساسي وظیفهسی جمعیتلرنی مدنیت، تاریخ و ادبیات عنصرلری بیلن تنیشتیریشدن عبارت بۉلیب، اولرنینگ جماعهوي اۉتمیشیده یشیرینگن بیلیم و تفکرنی عکس اېتتیرهدی. اَیریم صنعتکارلر اوشبو صنعت نینگ تنیلیشیده و کېنگ ترقهلیشیده مهم رۉل اۉینهگن؛ شوندهیکی، اولرنینگ اثرلری بوگون دنیانینگ معتبر موزیملرینی بېزهب توریبدی.»
یونېسکونینگ تأکیدلشیچه، کۉپلب صنعتکارلر و هنری مکتبلر کمالالدین بهزاد اثرلری نینگ دیزاینی و اسلوبیدن الهام آلیب، اونی اۉز ایجادلریده اساسي نمونه صفتیده قۉللب کېلماقده. بیراق مدني میراثلرنی یونېسکو رۉیخطیگه کیریتیش آسان ایش اېمس. سۉنگگی ییللرده افغانستان نینگ اَیریم مدني میراثلری اوشبو مملکت نامی تیلگه آلینمهگن حالده، منطقه دولتلری تامانیدن یونېسکو رۉیخطیگه کیریتیلگن.
بهزاد اسلوبیدهگی میناتور صنعتی نینگ افغانستان نامیدن رۉیخطگه آلینگنی حقیدهگی خبر، مملکت ایچیده طالبان حکمرانلیگی آستیده قتّيق سانسور و باسیم حکم سورهیاتگن بیر پیتده، افغانستان نینگ مدنیت و صنعت اهلی اوچون قووانچلی واقعه صفتیده بهالنهدی.
نوعید مشعوف، میناتورچی رسّام و هرات تصویري صنعتلر فاکولتهسینینگ سابق استاذلریدن بیری بۉلیب، حاضرده آلمانده سورگونده یشهماقده. او بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی بۉییچه معلوماتلرنی ییغیش، حجتلشتیریش و یونېسکوگه تقدیم اېتیلگن ایش چنتهسینی تیارلش جریانیده مهم رۉل اۉینهگن شخصلردن بیری دیر.
او اطلاعات روز بیلن صحبتده شوندهی دېیدی؛ «بیز بهزاد اسلوبیدهگی میناتور صنعتی نینگ یونېسکو رۉیخطیگه کیریتیلیشی حقیدهگی خبرنی ایکّی ییلدن آرتیق وقت دوامیده کوتدیک. 2023-ییلدن باشلب بو صنعتنی رۉیخطدن اۉتکزیش بۉییچه ایشلرنی باشلهدیک و جاري ییل نینگ مارچ آییده حجتلرنی یونېسکوگه تاپشیردیک. بو یوتوق بیرته شخصگه تېگیشلی اېمس، بلکه بیز بیلن همکارلیک قیلگن استاذلر و مدنیت اهلی تامانیدن عملگه آشیریلگن جماعهوي محنت نتیجهسیدیر. بهزاد اسلوبیدهگی میناتور نینگ یونېسکوده رۉیخطدن اۉتگنی حقیدهگی الکترون خطنی آلگنیمدهگی حس-تویغولرنی افادهلش مېن اوچون بیرآز قیین بو جوده گۉزل لحظه اېدی.»
بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی 1399-ییل دلو آییده، 006-رقم بیلن افغانستان اخبارات و مدنیت وزیرلیگیده ملي مدني میراث صفتیده رۉیخطگه آلینگن اېدی. شوندن سۉنگ او «بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور» نامی آستیده گلابل رۉیخطدن اۉتکزیش اوچون یونېسکوگه تقدیم اېتیلدی.
یونېسکوده مادّي و ناماددي مدني میراثلرنی رۉیخطدن اۉتکزیش نینگ اساسي شرطی اولر نینگ اوّل ملي درجهده رۉیخطدن اۉتگن بۉلیشی دیر. بو جریان جمهوریت توزومی دوریده عملگه آشیریلگن. عیناً شو سببلی طالبان باشقروویدهگی اخبارات و مدنیت وزیرلیگی مسووللری بیلن علاقهگه چیقیشگه احتیاج بۉلمهدی و برچه ایشلر فرانسهدهگی افغانستان اېلچیخانهسی آرقهلی آلیب باریلدی. مذکور اېلچیخانه حاضر هم افغانستان نینگ سابق حکومتی دیپلوماتلری نظارتیده قالماقده.
بیراق، بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی بۉییچه تیارلنگن حجتلر دستلب یونېسکوگه یوباریلگنیده، اوندهگی اَیریم کمچیلیکلر سببلی رد اېتیلگن. شوندن سۉنگ مدنیت اهلی وکیللری نینگ بیر قِسمی حجتلشتیریش جریانینی ینه-ده جدّيراق آلیب باردی و عیناً شو سعی-حرکتلر نتیجهسیده بو آرزو عملگه آشدی. نوعید مشعوف نینگ ایتیشیچه، ایش چنتهسینی تیارلش جریانیده میناتور صنعتی فقط هراتده اېمس، بلکه افغانستان نینگ تورلی حدودلریده کېنگ ترقهلگنینی و ملي مقیاسده مشهور اېکنینی اثباتلش ضرور اېدی:
«تورلی ولایتلردن کېلگن طلبهلر هرات و کابلدهگی تصویري صنعت فاکولتهلریده تحصیل آلگن اېدی. بیز اولرنینگ، جملهدن قیزلر نینگ هم آلدیگه باریب، اثرلریدن صورتگه آلدیک. کېنگ قمراولی حجتلر تۉپلمی تیارلندی، شونینگدېک علمي و مدني اربابلر توصیهنامهلر آلیندی. شوندن سۉنگ اوشبو سعی-حرکتلر اساسیده کمالالدین بهزاد حیاتی و افغانستاندهگی مینیاتور صنعتی تاریخیگه بغیشلنگن اۉن دقیقهلیک حجتلی فلم یرهتیلدی. اوشبو حجتلی فلم یقین آرهده نشر قیلینهدی.»
ایران صنعت و فرهنگیلرینینگ اعتراضی
بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی نینگ افغانستان نامیدن رۉیخطگه آلینیشی ایران مدنیت اهلی و صنعتکارلری آرهسیده ناراضیلیکلرگه سبب بۉلدی. اولر بهزاد اسلوبی یونېسکو رۉیخطیگه ایران نامیدن کیریتیلیشی کېرهک اېدی، دېب دعوا قیلماقده.
شو بیلن بیرگه، ایران یونېسکو قراریگه ایکّی ییل ایچیده اعتراض بیلدیریش حقوقیگه اېگه بۉلیب، افغانستان بیلن بیرگهلیکده اوشبو «شرَف»نی قۉشمه رۉیخط صفتیده قید اېتیشنی تکلیف قیلیشی ممکن. بیراق بو حالت هېچ قچان «بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور»نی یکّه حالده ایران نامیدن یونېسکوده رۉیخطدن اۉتکزیش ممکن دېگن معنانی انگلهتمهیدی.
مینیاتورچی نوعید مشعوف نینگ ایتیشیچه، اولر یونېسکوگه کوچلی و ایشانچلی حجتلر تقدیم اېتگن و عیناً شو اساسده بهزاد اسلوبینی افغانستان نامیدن رۉیخطگه آلیش قراری قبول قیلینگن: «بهزاد اسلوبیدهگی میناتور صنعتی افغانستانده رواجلنیب، ینگی باسقیچگه کۉتریلدی. افغانستانلیک صنعتکارلر بهزاد اسلوبی نینگ اصل ایلدیزلریگه تهیهنگن حالده، اۉزیگه خاص رمزلر، بېلگیلر و ایجادي اسلوبلر مجموعهسینی شکللنتیره آلدیلر و بو حالت انکار اېتیب بۉلمهیدی. شو بیلن بیرگه، ایران نینگ فرهنگیلری رسمي رۉیخطگه آلیشدن قریب بیر آی آلدین بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور نینگ افغانستان نامیدن رۉیخطدن اۉتکزیلیشی جریانیدن خبردار اېدی. بو ایش چنتهسی افغانستان تامانیدن یکّه ترتیبده تقدیم اېتیلگن بۉلیب، ایران اونی تۉختهته آلمهس اېدی.» او ینه شونی تأکیدلهیدیکی، بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی نینگ افغانستان نامیدن رۉیخطگه آلینیشی باشقه دولتلر، جملهدن ایران، اوشبو مدني میراثدن چېتده قالهدی دېگنی اېمس. چونکه کمالالدین بهزاد شرق صنعتی نینگ اېنگ بویوک نمایندهلریدن بیری حسابلنهدی.
«بیز کمالالدین بهزادنی کیچیک کۉرستماقچی اېمسمیز؛ بهزاد انیق بیر جغرافیه حدود بیلنگینه چېکلنمهیدی، او بوندن انچه بویوکراق دیر. تېموريلر امپراتورلیگی، یعنی سلطان حسین بایقرا سرایی اۉزینینگ سۉنگگی دوریگه یېتگنیده، کمالالدین بهزاد تبریزگه بارهدی و او یېرده ایکّینچی تبریز مکتبیگه اساس سالینهدی. شوندن سۉنگ بهزاد نینگ اَیریم شاگردلری هندستانگه یۉل آلیب، مۉغوللر مکتبینی برپا اېتهدیلر، باشقهلری اېسه بخاراگه باریب، بخارا مکتبینی شکللنتیرهدیلر. شو معناده، استاذ بهزاد گۉیا بیر قویاشگه اۉخشهیدی اونینگ نامی و تأثیری بوتون دنیاگه ترقهلهدی. ایران، شبههسیز، بهزاد اسلوبی نینگ اولوشدارلریدن بیری اېکنینی دعوا قیلیشی ممکن. چونکه بهزاد بیر مدت تبریزده صفويلر سلالهسیدن بۉلگن شاه اسماعیل سرایی نینگ کتبخانهسی رهبری بۉلیب ایشلهگن و بو بارهده هېچ قندهی شبهه یۉق.»
شو بیلن بیرگه، او ایران نینگ هېچ قندهی باسیم اۉتکزیشگه یاکه افغانستان بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتینی اۉز نامیدن یونېسکو رۉیخطیگه کیریتیشگه حقلی اېمس، دېگن دعوا بیلن چیقیشگه حققی یۉقلیگینی تأکیدلهیدی. مشعوف شوندهی دېیدی:
«اگر کیمدیر بو رۉیخطگه آلیشگه اعتراض بیلدیرسه، بیز اۉزیمیزده موجود بۉلگن دلیللر، حجتلر و اساسلی اثباتلر بیلن افغانستان نینگ بو صنعتنی رۉیخطدن اۉتکزیش حقوقیگه اېگه اېکنینی اثباتلشگه تیارمیز. بهزادنینگ کېلیب چیقیش جایی بیز نینگ شهریمیز هرات، بیز نینگ مملکتیمیز افغانستان دیر. بهزاد یرهتگن اثرلرنینگ کتّه قِسمی عیناً هراتده یرهتیلگن.»
ایران بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی نینگ یونېسکو رۉیخطیگه افغانستان نامیدن کیریتیلیشیگه اعتراض بیلدیرهیاتگن بیر پیتده، بیر نېچه ییل اوّل افغانستان نامی تیلگه آلینمهگن حالده، میناتور صنعتی نینگ بیر توری ایران، تورکيه و آذربایجان نامیدن یونېسکو رۉیخطیگه کیریتیلگن اېدی. اۉشه وقتده، کمالالدین بهزادنینگ توغیلگن یورتی و اوندن کېینگی دورلرده یېتیشیب چیققن مشهور مینیاتورچیلر موجود بۉلیشیگه قرهمهی، افغانستان اوشبو «شرَف»دن چېتده قالدیریلگن اېدی.
رۉیخطگه آلینیشی آرتیدن؟
بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی یونېسکو رۉیخطیگه کیریتیلگچ، افغانستان و اونینگ صنعت همجميعتیگه کۉپراق مسوولیتلر یوکلندی. اېندی هرات نینگ بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی رواجلنیشی و دوام اېتیشی اوچون اساسي مرکز اېکنینی کۉرسهتیش ضرور.
بو نینگ اوچون قوییدهگی ایشلر مرکزي اهمیتگه اېگه بۉلیشی لازم: بهزاد اسلوبینی، اونینگ حیاتی و اثرلرینی اۉرگنیش، کۉرگزمهلر تشکیل اېتیش، شو اسلوبده ینگی صنعت اثرلرینی یرهتیش، مینیاتور صنعتینی اۉرگهتیش و تربیهلش مرکزلری و اۉقوو مرکزلرینی کېنگهیتیریش و یرهتیش.
اوشبو سعی-حرکتلر آرقهلی افغانستان بهزاد مینیاتور صنعتی نینگ میراثینی سقلب قالیش و رواجلنتیریش وظیفهسینی بجرهدی.
نوعید مشعوفنینگ فکریچه، کمالالدین بهزاد نهفقط مینیاتورچی، بلکه صوفی، جامعه شناس، عارف و سیاستچی بۉلگن. شونینگ اوچون اونینگ حیاتی، ایجادی و علمي-بدیعي فعالیتی ینه-ده کېنگراق اعتبارگه لایق دیر.
او شوندهی دېیدی، «اېندی بهزاد اسلوبیدهگی مینیاتور صنعتی بیزنینگ نامیمیز بیلن یونېسکو رۉیخطیگه کیریتیلگنلیگی سببلی، بیز نینگ ذمهمیزگه کتّه و آغیر مسوولیت توشدی. اېندی کۉپلب جهتلرگه اعتبار بېریشیمیز کېرهک، شونده رۉیخطگه آلینگن نام شبهه آستیده قالمسین. بیز کون و تون میناتور صنعتی نینگ رواجلنیشی اوچون حرکت قیلیشیمیز لازم؛ تدقیقاتچیلر، کتاب و مقالهلر یازسین، صنعتکارلر ینگی اثرلر یرهتیب، کۉرگزمهلر تشکیل اېتسین.»
یونېسکو رۉیخطگه آلیشی نینگ باشقه امکانیتلری. بو قدریت یونېسکو تامانیدن مینیاتورنی رواجلنتیرووچی مدني و صنعت مؤسسهلریگه مالیوي یاردم آلیش امکانینی یرهتهدی. شو بیلن بیرگه، رۉیخطگه آلیش خارجي تدقیقاتچیلر اعتبارینی بهزاد اسلوبیدهگی افغانستان مینیاتور صنعتیگه جلب قیلهدی. مینیاتورچیلر تأکیدلهیدیکی، یونېسکودن مالیوي یاردمنی یکّه ترتیبده آلیش ممکن اېمس؛ اگر بودجه موجود بۉلسه، بو یاردم فقط نفوذلی مدني و صنعت مؤسسهلریگه کۉرسهتیلهدی.
کمالالدین بهزاد کیم؟
کمالالدین بهزاد، افغانستان نینگ مشهور مینیاتورچیسی، 855–865 هجري ییللرده هراتده تولد تاپگن. او اسلام دنیاسی نینگ اېنگ یېتوک مینیاتورچیلریدن بیری بۉلیب، هرات مکتبی نینگ یېتکچی نمایندهلریدن سنهلهدی. بهزاد یوز افادهلری یرهتیش، ویزول حکایه و کمپوزیتسیه ساحهلریده ینگیلیکلر کیریتیب، میناتور صنعتینی توبدن اۉزگرتیردی و شو بیلن بیرگه تبریز، بخارا و هندستان مکتبلری نینگ شکللنیشی و رواجلنیشیگه چوقور تأثیر کۉرسهتدی.
افغانستان و ایران اۉرتهسیدهگی بحثلی مسألهلردن بیری، کمالالدین بهزاد نینگ قبری نینگ جایلشووی. «گُلستان هنر» کتابیده کېلتیریلگن روایتگه کۉره، بو اثرنی منشی قمی یازگن و اونینگ قۉلیازمه نسخهسی صفويلر سراییگه تېگیشلی. اوشبو منبعگه بناءً، کمالالدین بهزاد هراتده دفن اېتیلگن. بهزادگه تېگیشلی قبر اېسه هراتنینگ مختار تېپهلیگیده جایلشگن. بیراق، اَیریم زمانهوي ایران یازووچیلری کمالالدین بهزاد قبری نینگ تبریز، ایران توپراغیده جایلشگنینی دعوا قیلماقده.
آلدینگی افغانستان حکومتی دوریده، هراتده کمالالدین بهزادگه تېگیشلی حسابلنگن قاره تاش قبرنینگ بیر قِسمی سینگن اېدی. اوشبو تاشنی اسلام-قلعه چېگرهسی، چېگره پولیسی تاپگن. تاش اوستیده کمالالددین بهزادنینگ اسمی و سلطان حسین بایقرا سراییده تېموريلر دوریده اونگه بېریلگن عنوانلری یازیلگن، جملهدن: «قدوهالمصورین»، «استادالمذهبین» و «الاستاد کمالالدین بهزاد»،حاضرده اوشبو تاش قبر تاریخي اختیارالدین قلعهسیده سقلنماقده.
تېموريلر امپراتورلیگینینگ قولهشیدن سۉنگ، کمالالدین بهزاد تبریزدهگی صفويلر شاهی عباس سراییگه یۉل آلگن و تبریز مکتبی نینگ گُللب-یشنهشی و رواجلنیشیده مهم رۉل اۉینهگن. بهزاد 85 یاشدن آرتیق عمر کۉرگن و 942 هجري ییلده وفات اېتگن. بعضی روایتلرگه کۉره، بهزادنینگ جسدی وفاتیدن سۉنگ تبریزدن توغیلگن شهریگه هراتگه آلیب کېلینگن و او یېرده دفن اېتیلگن. بیراق، «گُلستان هنر» کتابی نینگ زمانهوي محرری، خانساری، بهزاد نینگ تبریزده دفن اېتیلگنینی ادعا قیلماقده.
بهزادنینگ هیچ بیر اثری افغانستان یۉق
مینیاتورچی نوعید مشعوف نینگ ایتیشیچه، کمالالدین بهزاد اسلوبی اۉزیگه خاص و نایاب بۉلیب، او یوز افادهلری تصویریده بیرینچی بۉلیب مغول نمونهلرینی خراسان اسلوبیگه اۉزگرتیرگن صنعتکاردیر.
او شوندهی دېیدی: «بهزادنینگ هرات مکتبیدهگی اثرلریده مغول یوزلری اېندی اوچرهمهیدی. اگر بهزاددن آلدینگی مینیاتورلرگه قرهسک، یوزلر عادتده مغول تیپیدهگی بۉلگن: دُمهلاق یوزلر، تار کۉزلر، کیچیک بورون و مغول همده چین خلقلریگه اۉخشش قیافه. بهزاد اېسه بو اسلوبنی بیرینچی بۉلیب اۉزگرتیرهدی، نهفقط یوز افادهلری، بلکه کییم-کېچک و لباس تورلریده هم.»
شونینگدېک، کمالالدین بهزاد اثرلریگه نظر تشلهسک، اېندی سرایدهگی زاروان و «شان-شرفلی» کییملر کلیشهای طرزده تصویرلنمهیدی؛ او اجتماعي حقیقتنی میناتورگه آلیب کیرادی. مثلاً، بعضی اثرلریده تېمیور سراییده خدمت قیلگن قاره تنلی شخص تصویرلنگن. شو پیتگچه، مینیاتور صنعتی بوتونلهی سرایگه خدمت قیلووچی صنعت بۉلیب، عادتده فقط شاه و شاهزادهلرنی خدمتیگه مۉلجللنگن اېدی؛ «سراسي» یاکه «بېگانه» شخصلر اثرلرده کۉرینمس اېدی. بهزاد اېسه بو عنعنهنی جسارت بیلن بوزهدی و مینیاتورگه ینگی، اجتماعي تصویرلرنی کیریتهدی.
افغانستان نینگ اۉزیده کمالالدین بهزادنینگ هېچ قندهی اصل و رسمي اثری موجود اېمس؛ اما «گُلستان» و «بوستان» نینگ مینیاتورلی نسخهلری قاهره موزیمیده سهقلنهدی، «خَمسه نظامي» نینگ ورقلری و مینیاتورلی نسخهلری کۉپینچه بریتانيا کتبخانهسیده، اَیریم اثرلر امریکا، نیویارکدهگی متروپولیتن موزیمیده، بیر نمونه هاروارد بیلیم یورتیده و « ندای شتران » ناملی اثر اېسه ایران، گلستان سراییده سهقلنهدی.
تېموريلر امپراطورلیگی نینگ پسهییشیدن سۉنگ، هرات مکتبینینگ صنعت میراثی نینگ مهم قِسمی، شونینگدېک، اۉشه دور صنعتکارلری هم صفوي مرکزلریگه، خصوصاً تبریزگه کۉچیب اۉتگن. کېینگی دورلرده اېسه، بو صنعت عنعنهسی اثرلری نینگ بیر قِسمی تورلی تاریخي یۉللر آرقهلی، اساسن سۉنگگی دورلرده، عثماني و کېینراق اروپا کاللیکسیهلریگه یېتیب بارگن. نتیجهده، هرات بهزاد صنعتی نینگ وطنی بۉلیشیگه قرهمهی، بوگونگی کونده افغانستانده اونینگ هېچ قندهی کېلیشیلگن اصل اثری سقلنمهیدی؛ فقط اختیارالدین قلعهسیده بهزاد اسلوبیدهگی نشر قیلینگن نسخهلر یاکه اونگه نسبت بېریلگن اېسدهلیکلر موجود.
شو بیلن بیرگه، سۉنگگی اۉن ییللیکلرده هرات مینیاتیوریستلری بهزاد اسلوبینی دوام اېتتیریش آرقهلی افغانستانده مینیاتور صنعتینی جانلی سهقلشگه حرکت قیلگنلر، و عیناً شو سعی-حرکتلر طفیلی بهزاد اسلوبی افغانستان نامی بیلن یونسکو رۉیخطیگه کیریتیلگن.
