خالد محمدی
طالبان محکمهسیده آتیشمه
روسيه ایشلب چیقرگن سیگما تۉپّانچهسیدن آتیلگن بیرینچی اۉق ن. مرادی نینگ باشیگه، ایکّینچیسی اېسه یورهگیگه تېگدی. بو آتیشمهنی ۲۳یاشلی کریم، یعنی مرحومهنینگ اېرینینگ اوکهسی، طالبان محکمه مجلسیده، محکمه کۉز اۉنگیده عملگه آشیرگن. ن. مرادی واقعه جاییده هلاک بۉلگن. بو حادثه شنبه کونی (۵ میزان) اېرتهلب ساعت۱۰:۰۰لر اطرافیده هراتدهگی طالبان محکمهلریدن بیریده صادر بۉلگن. عیالنینگ قرینداشلری حاضر طالبان حکومتیدن جنایتچینی «قصاص» قیلیشنی طلب قیلماقدهلر.
طالباننینگ ایکّینچی بار حاکمیتنی قۉلگه کیریتگن دوریده، جبرلنووچیلرنینگ قرینداشلری آرهسیده عامه آلدیده قصاص اجراسینی طلب قیلیش حالتلری کېنگ ترقهلگن. طالبان اېسه اۉز یېتکچیسی ملا هبتالله آخوندزادهنینگ بویروغیگه بناءً 1401-ییل نینگ عقرب آییدن باشلب قصاص حکملرینی اجرا اېتیشنی باشلهگن. رسمي طالبان معلوماتلریگه کۉره، حاضرگچه کمیده اۉن بیرته عامهوي قصاص عیناً طالبان رهبرینینگ بېواسطه بویروغی بیلن عملگه آشیریلگن. شونگه قرهمهی، قنچهدن-قنچه قصاس ایشلری قندهاردهگی طالبان رهبرینینگ ادارهسیده رۉیخطگه آلینگنی هنوز نامعلوملیگیچه قالماقده.
ن. مرادی حاضر قرینداشلری اونینگ قاتلیگه نسبتاً قصاص اجرا اېتیلیشینی طلب قیلهیاتگن عیال سابق هرات ولایت کېنگشی اعضاسی عبدالرحمن مرادینینگ خاتینی اېدی. عبدالرحمن مرادی ۱۴۰۳ ییل ۲۱ جدی (اۉتگن ییلی) اۉز اوییده اۉق آتیش آرقهلی هلاک بۉلگن. اۉشه پیتده اونینگ عایلهسی یېتکرمهگه بېرگن بیاناتیده، عبدالرحمن اوّلگی حکومت قولهگنیدن سۉنگ روحي معمالرگه دوچ کېلیب، اۉز جانیگه قصد قیلگنینی ایتگن اېدی. اما آرهدن بیرآز وقت اۉتیب، شیراحمد علیزی، یعنی «ارباب شیرو» نامی بیلن تنیلگن کیشی، هراتدهگی طالبان محکمهسیگه عریضه تاپشیریب، کېلینی ن. مرادی و نبیرهسی نعماننی عبدالرحمن مرادینی سِرلی طرزده اۉلدیرگنلیکده عیبلهدی.
او اۉز عریضهسیده طالبان محکمهسیدن عبدالرحمننینگ خاتینی و اۉغلینی «اېنگ آغیر جزا» یعنی اۉلیم بیلن جزالشنی سۉرهگن. ن. مرادینینگ قرینداشلریدن بیری اطلاعات روزگه بیلن صحبتده شوندهی دېدی: «خانیم مرادی و اونینگ اۉغلی عبدالرحمن مرادینینگ اۉلیمیده هېچ قندهی اشتراک اېتمهگن. او اۉزی روحي معمالری و مال-ملکنی بۉلیش مسألهسیده آتهسی ارباب شیرو بیلن کېلیشماوچیلیک طفیلی اۉز جانیگه قصد قیلگن.»
منبعگه کۉره، عبدالرحمن مرادی اۉلدیریلگن تۉپّانچهدن خاتینی یاکه اۉغلینینگ برماق ایزی تاپیلمهگن، شو سببلی هراتدهگی طالبان پولیسی تېرگاودن سۉنگ اونینگ خاتینینی آزاد قیلگن. منبع؛ «عبدالرحمن مرادی اۉز جانیگه قصد قیلگن پیتده، پولیس تېرگاوی نتیجهسیده خاتینی عیبسیز دېب تاپیلگن اېدی. ارباب شیرو، یعنی خانیم مرادینینگ عمهسی نینگ اېری، دستلبکی ایکّی آی دوامیده اۉغلینینگ اۉزی بیلن کېلیشماوچیلیک طفیلی جانیگه قصد قیلگنینی ایتیب یورگن. اما کېینچهلیک، خانیم مرادی و فرزندلری اوندن میراثدهگی اولوشلرینی سۉرهب، حیاتلرینی تیکلهماقچی بۉلیشگچ، ارباب شیرو اولرنی کېلینی و نبیرهسینی اۉغلینی اۉلدیریشده عیبلهی باشلهگن. شوندن سۉنگ او محکمهگه عریضه یازگن و بونینگ نتیجهسیده خانیم مرادی همده اۉغلی حبسگه آلینگن.»
ن. مرادینینگ قرینداشلرینینگ ایتیشیچه، ارباب شیرونینگ عایلهسی تۉپّانچهنی محکمه بناسیگه یشیرینچه آلیب کیرگن. محکمه مجلسیده، عیالنینگ آقلنیشی و عیبسیز دېب اعلان قیلینیشی بیلن بیر پیتده، ن. مرادینینگ قیین اوکهسی کریم اونینگ باشیگه و یورهگیگه ایکّی اۉق اوزگن. واقعهنی کۉرگن گواه شوندهی دېیدی: «ارباب شیرو کریمگه نبیرهمگه هم اۉق آت دېب بویوردی، لېکن تۉپّانچه اۉق اوزمهی قالدی. شو سببلی طالبان ایچکریگه کیریب، کریمنی قۉلگه آلدی.
اگر تۉپّانچه اۉق آتگنیده، مرحومهنینگ اۉغلی هم اۉلدیریلگن بۉلردی.» هراتدهگی طالبان استیناف محکمهسیگه کیرهوېریشیده عادتده تشریف بویورووچیلر تنهدن تېکشیریلهدی، قورال و خوفلی بویوملر ایچکریگه کیریتیلمهیدی. اما ن. مرادینینگ قرینداشلرینینگ ایتیشیچه، ارباب شیرونینگ عایلهسی بو نظارتدن اۉتیب، قورالنی محکمه حویلیسیگه آلیب کیریشگه موفق بۉلگن. حاضر ن. مرادینینگ عایلهسی طالبان حکومتیدن عامه آلدیده قصاص اجراسینی طلب قیلماقده.
اولر: «فقط قصاص حکمیگینه عایلهمیزگه تینچلیک و عدالت کېلتیره آلهدی.» دېدیلر. هراتدهگی محلي منبعلرنینگ معلوم قیلیشیچه، ن. مرادینینگ قاتلی کریم، شونینگدېک ارباب شیرونینگ اۉزی هم طالبان تامانیدن حبسده سقلنماقده. بیراق جبرلنووچی عایلهسی نینگ ایتیشیچه، خانیم مرادی اۉلدیریلگن کوندهن کېین ارباب شیرو اۉشه کونی اتیگی آلتی ساعتگه حبسده بۉلگن و محلي طالبان مسووللری بیلن یقین مناسبتلری طفیلی تېز آرهده آزاد قیلینگن.
قصاص طلبی و تماشا قیلیش عادتی
طالبان حکمرانلیگی دوریده، عایله اعضالری اۉلدیریلگن کۉپلب عایلهلر طالبان حکومتیدن قصاص حکمینی اجرا اېتیشنی سۉرهب مراجعت قیلماقدهلر. طالباننینگ عدلیه تیزیمیده قصاص عادتده شوندهی طرزده عملگه آشیریلهدی. حکم چیقرگچ، بو گروه خلقنی عامهوي طرزده ییغیلیش اوچون چقیرهدی، شونده آدملر جزانی اجرا اېتیش جریانینی تماشا قیلیشلری ممکن. قصاص اجراسی عادتده سپورت استدیولریده بۉلیب اۉتهدی. طالبان بو یېرده کَلاشینکوفنی جبرلنووچی نینگ قرینداشلریگه بېرهدی، شونده اولر قاتلگه اۉزلری اۉق اوزهدیلر. یقینده، پنجشنبه کونی (۲۴ میزان)، افغانستاننینگ غربیدهگی بادغیس ولایتی مرکزی قلعه نو شهریدهگی سپورت استدیوسیده شوندهی بیر قصاص عملگه آشیریلدی.
طالبان عالي محکمهسی بیاناتیده ایتیلیشیچه، قصاص اسماعیل اسملی کیشیگه نسبتاً اجرا اېتیلگن او بادغیس نینگ جوند اولسواللیگیده ایکّی نفرنی اتهیلب اۉلدیرگن. بیاناتده شونینگدېک قید اېتیلگن: «مقتول نینگ عایلهسیگه کېچیریم و صلح تکلیف اېتیلدی، اما اولر رد اېتگچ، شریعت اساسیده قصاص حکمینی اجرا اېتیش بویروغی بېریلدی.»
طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده افغانستانده اولرنینگ حاکمیتگه قَیتگنیدن بېری شریعتدهگی حدود (یعنی شریعت جزا تورلری) و قصاص حکملری نینگ قطعي طرفداری بۉلیب کېلماقده. او ۱۴۰۱-ییل نینگ عقرب آییده برچه طالبان محکمهلریگه بویروق بېریب، شریعتدهگی حدود و قصاص جزالرینی جمعیتده آچیق و قطعي طرزده عملگه آشیریشنی تاپشیرگن اېدی. بعضی حاللرده قصاص جزاسی اجراسی وقتیده، طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزادهنینگ بویروغیگه بناءً، طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی عملدارلری هم جزانی تماشا قیلیش اوچون جاییده حاضر بۉلیشگن. یرینچی عامهوي قصاص حالتی فراه ولایتیده، ۱۴۰۱-ییل نینگ قوص آییده عملگه آشیریلگن.
اۉشه واقعهده ملا هبتالله آخوندزادهنینگ بویروغی بیلن طالبان رهبریتینینگ بیر نېچه یوقاری لوازملی اعضالری اشتراک اېتگن، جملهدن، قاضیالقضات (عالی محکمه باشلیغی) عبدالحکیم حقّاني، باش وزیرنینگ اقتصادی ایشلر بۉییچه اۉزین باسری ملاعبدالغنی برادر، ایچکی ایشلر وزیری سراجالدین حقّاني، تشقی ایشلر وزیری امیرخان متقي و طالبلرنینگ ینه بیر قنچه یوقاری مرتبهلی رسمیلری اشتراک قیلگن. تحلیلچیلرنینگ فکریچه، بو کېنگ اشتراک طالبان رهبری نینگ قصاص جزالرینی عامه آلدیده قَیته تیکلش قرارینی قۉللب-قوّتلشنی نمایش اېتیش اوچون اویوشتیریلگن اېدی.
طالبان محکمه تیزیمیده قصاص حکمی قوییدهگیچه عملگه آشهدی: حکم اوچ باسقیچدن بیریرینچی محکمه، استیناف و عالي محکمه اۉتگچ، ایش یکوني قرار اوچون قندهاردهگی طالبان رهبرینینگ ادارهسیگه یوباریلهدی. طالباننینگ رسمي بیاناتلریگه کۉره، افغانستانده قصاص فقط ملا هبتالله آخوندزاده نینگ بېواسطه بویروغی بیلن اجرا اېتیلهدی. او عالي محکمهدن پیشنهاد آلگچ، آغزهکی فرمان آرقهلی قصاص حکمینی اجرا اېتیش یاکه بېکار قیلیش حقیده یکوني قرار قبول قیلهدی.
بو جریان شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده بو گروهنینگ برچه عدلیه و محکمه ادارهلرینینگ اېنگ یوقاری چۉقّیسیده تورهدی و قصاص حکملرینی چیقریش یاکه توختهتیش بۉییچه مطلق وکالتگه اېگه. شونگه قرهمهی، او بو قرارلرنی قَیسی مېزانلر اساسیده و کیملر بیلن مصلحتلشگن حالده قبول قیلیشی هنوز نامعلوم. ملا هبتالله آخوندزادهگه یقین دایره اساسا دیني جهتدن کېسکین و قطعي قرهشلرگه اېگه شخصلردن عبارت بۉلیب، اولر نینگ اساسي مقصدی — اۉزلری نینگ تار تلقینیدهگی «اسلامي شریعت»نی قتّيق قۉل و زۉرآور اصولده تطبیق اېتیش دیر.
عدالت تأمینلنیشیدهگی ناانیقلیک
طالبان حاکمیتی دوریده قصاص حکملرینینگ کۉپهییشی و بو جزالرنی قۉللشگه بۉلگن طلبلرنینگ آرتیشی بارهسیدهگی خواطرلر کوچهییب بارماقده. حقوقشناس متخصصلرنینگ ایتیشیچه، طالباننینگ عدلیه و محکمه تیزیمی بو توردهگی جزالرنی عدل طرزده تطبیق اېتیش اوچون ضرور ملَکه و بیلیمدن محرومدیر. طالبان محکمهلرینینگ اکثریت قاضیلری فقط دیني مدرسهلرده تحصیل آلگن، اولر قصاص حکمینی چیقریشده پسیکولوژیگ، روحي یاکه اجتماعي عامللرنی حسابگه آلمهیدیلر. اهالی اېسه، طالبان بیلن تۉقنهشیش قۉرقووی سببلی، بو گروهنینگ محکمه قرارلریگه شکایت یاکه اعتراض بیلدیریشگه جرعت اېتمهیدی.
نتیجهده، طالبان جمعیتده «قاتللیک– قصاص» دېگن سادّهلشتیریلگن، ایکّی قطبلی توشونچهنی ترغیب قیلماقده یعنی، اولر نظریده قهیېرده قاتللیک بۉلسه، او یېرده البته قصاص هم بۉلیشی کېرهک. بو قرهش بعضی آدملرده «عدالتنی اۉز قۉلی بیلن تأمینلش» دېگن خوفلی تصورنی اویغاتماقده. ن. مرادی نینگ فاجعهلی واقعهسی، اوشبو خطهلی توشونچه نینگ اېنگ یارقین مثاللریدن بیری صفتیده کۉرسهتیلماقده.
شریعت جزالری جملهدن عامه آلدیده قمچیلش و قتل حکمینی اجرا اېتیش حاضر اۉتگن ییگیرمه ییل دوامیده جمهوریت دوریده اۉزی پارتلاوچی هجوملر، گروگه آلیش و قوراللی عملیاتلر آرقهلی مینگلب افغان وطنداشلرنینگ اۉلیمیگه سبب بۉلگن گروه تامانیدن عملگه آشیریلماقده. طالباننینگ عدلیه و محکمه تیزیمینینگ بیر قِسمی عیناً اۉشه اوروشلرده بېواسطه آدم اۉلدیریشده اشتراک اېتگن شخصلردن ترکیب تاپگن. شونگه قرهمهی، عیناً شو گروه ۲۰۲۰-ییل فبروری آییده قۉشمه ایالتلری بیلن امضالنگن دوحه کېلیشووی اساسیده حاکمیت تېپهسیگه کېلیب، اېنگ آغیر جزالرنی چیقریش و اجرا اېتیش وکالتینی قۉلگه کیریتدی. عامه آلدیده قتل اېتیش طالبان باشقروو اسلوبیده قدیمي عنعنهگه اېگه. اولر اوّلگی حکومت بیلن اوروش ییللریده هم نظارت آستیدهگی حدودلرده دله (صحرا) محکمهلرینی اۉتکزیب، رسمي محکمه جریانلریسیز قتل حکملرینی اجرا اېتیشگن. حاضر اېسه اۉشه عملیاتلر ینهده رسمي کۉرینیشده، خلق نینگ کۉزی آلدیده ینه تکرارلنماقده.
طالباننینگ بیرینچی حاکمیت دوریده ۱۹۹۶-ییلدن ۲۰۰۱-ییلگچه عامه آلدیده قتل اېتیش، تاشبۉران قیلیش و قۉل کېسیش کبی کۉپلب حالتلر صادر اېتیلگن اېدی. حتی جمهوریت دوریده هم اولر اوزاق حدودلرده عیاللرنی تاشبۉران قیلیشگن. طالباننینگ بیرینچی حکمرانلیک دوریدن نشر بۉلگن ویدیولردن بیریده، کابل نینگ استدیولریده گروه اعضالریدن بیری عیال نینگ باشیگه اۉق اوزهیاتگنی عکس اېتگن. اېندی اېسه، خلق کۉزی آلدیده ینه قصاص جزالری اجرا اېتیلیشی بیلن، اۉشه منظرهلر قَیته جانلنماقده بو اېسه طالبان «شریعت عدالتی» دېب اتهگن نرسه نینگ «قۉپال و شفقتسیز» اسلوبده قَیتیش منظرهسی دیر.
