خالد محمدی
طالبان و پاکستان اۉرتهسیده تېزلیکده اۉت آچیشنی تۉختهتیش بۉییچه کېلیشووگه اېریشیلگچ، قطر تشقی ایشلر وزیرلیگی بیاناتیده: «بو مهم قدم ایکّی ایناغه مملکت اۉرتهسیدهگی چېگره ضدیتلریگه برهم بېریشگه یاردم بېردی» دېیه معلوم قیلینگن. بیاناتدهگی «چېگره» سۉزی طالبان عملدارلری اوچون نازک مسأله بۉلدی. چونکه اولر اۉز نطقلری و عامهوي اخبارات واسطهلریدهگی چیقیشلریده هر دایم «دیورند چیزیغی» اتَمهسیدن فایدهلنهدیلر. طالبان بیلن اېنگ یقین علاقهگه اېگه بۉلگن و اولرنینگ حاکمیتگه قَیتیشیده اساسي عامللردن بیری حسابلنگن قطر تشقی ایشلر وزیرلیگینینگ بو بیاناتی افغانستان ایچیده کېنگ عکس-صدا بېردی. بعضی آدملر بو واقعهنی طالبان نینگ حاکمیتینی سقلب قالیش مقصدیده پاکستانگه نسبتاً یومشاقلیک کۉرسهتیشی صفتیده تلقین قیلدیلر.
افغانستان و پاکستان اۉرتهسیدهگی «چېگره» سۉزینینگ قطر بیاناتیده ایشلهتیلیشی، طالبان مدافعه وزیری ملا یعقوب بو گروه اساسچیسی ملاعمرنینگ اۉغلی پاکستان مدافعه وزیری خواجه آصف بیلن تېزلیکده اۉت آچیشنی تۉختهتیش بۉییچه کېلیشوونی امضالهگنیدن کېین اۉرتهگه چیقدی. ملا یعقوب ملا عمر عایلهسی اعضاسی بۉلگنی سبب طالبان آرهسیده مخصوص موقعگه اېگه. اوشبو کېلیشوونینگ امضالنیشی دستلب قندهار منطقهسیدهگی طالبان تامانیدن کتّه یوتوق صفتیده بهالنگن اېدی. بیراق، قطر تشقی ایشلر وزیرلیگینینگ بیاناتی اعلان قیلینگچ، بو قرهش شبهه آستیگه آلیندی. قطر بیاناتی کېنگ محاکمهلرگه سبب بۉلیب، اجتماعي ترماقلرده اَیریم فایدهلنووچیلر طالباننی دیورند چیزیغی بۉییچه معاملهده عیبلهدیلر. شوندن سۉنگ طالبان قطر تشقی ایشلر وزیرلیگی مسووللری بیلن باغلنیب، بیانات متنیدن «چېگره» سۉزینی آلیب تشلشنی سۉرهدیلر. ینگیلنگن بیاناتده شوندهی «بو مهم قدم ایکّی برادر مملکت اۉرتهسیدهگی ضدیتلرگه برهم بېریشگه یاردم بېرهدی و منطقهده برقرار تینچلیک اوچون مستحکم اساس یرهتهدی.» دېب اظهار قیلینگن.
دیپلوماتیک نازکلیکلردن بېخبر
طالبان حکومتی اساسا فقط دیني مدرسهلرده تحصیل آلگن شخصلر تامانیدن باشقریلماقده. اولر دیپلوماتيک تمایللری و رسمي متنلردهگی تیل نازکلیکلری بیلن اونچه تنیش اېمسلر. عیناً شو دیپلوماتیک تجربهسیزلیک قطر تشقی ایشلر وزیرلیگینینگ بیاناتیدن کېین یقّال کۉریندی. عادتده رسمي بیاناتلر اعلان قیلینیشیدن اوّل برچه اشتراکچی تامانلر بیلن موافقلشتیریلهدی، بیراق طالبان اوّلگی حکومتنینگ تجربهلی و معلوماتلی تشقی ایشلر خادملرینینگ کۉپ قِسمینی ایشدن بۉشهتیب، اۉرنیگه اۉزلریگه صادق کیشیلرنی تعیینلهگن. عیناً شو ینگی ترکیب سببلی طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی کېلیشووده «چېگره» سۉزینینگ ایشلهتیلیشی کوچلی اعتراضلرگه سبب بۉلدی. نتیجهده طالبان مدافعه وزیری ملا یعقوب عادتده قیلمهیدیگن ایشنی قیلیب، آنلاین ییغیلیشده اشتراک اېتیب ایضاح بېردی. طالباننینگ یوقاری لوازملی رسمیلری، جملهدن ملا یعقوب، عادتده مطبوعات یاکه جانلی اوچرهشوولرده اشتراک اېتیشنی یاقتیرمهیدیلر، بیراق جماعتچیلیک باسیمی اولرنی بو سفر عکسالعمل بیلدیریشگه مجبور قیلدی.
قطرنینگ دیپلوماتيک میدانی
پاکستان قطرنینگ واسطهچیلیک پیشنهادینی قبول قیلیب، طالبان بیلن اوچرهشوو اۉتکزیش آرقهلی دوحهگه نسبتاً دیپلوماتیک علاقهلرنی مستحکملهدی و قطرنینگ تشقی ایشلر وزیرلیگی بیاناتیده «چېگره» سۉزی نینگ تیلگه آلینمهگنینی اۉزینینگ دیپلوماتیک یوتوغی صفتیده تلقین قیلدی. قطر نفت و گازگه بای، کیچیک بیر دولت بۉلیب، سۉنگّی ییللرده منطقوي دیپلوماتیک ساحهسیده فعال رۉل اۉینشگه اینتیلیب کېلماقده. واستهچیلیک تکلیفینی قبول قیلیش آرقهلی پاکستان نهفقط قطرنینگ بو مقصدیگه اېریشیشیگه یاردم بېردی، بلکه اۉز ارا مناسبتلرنی هم ینه-ده مستحکملهدی. سعوديه عربستانینینگ یقین اتفاقچیسی حسابلنگن پاکستان بیلن قطر اۉرتهسیدهگی رقابت هنوز دوام اېتماقده. طالباننینگ بیرینچی حاکمیت دوریدن فرقلی اۉلهراق، بو سفر سعوديه عربستانی حرکت اوستیدن کتّه تأثیرگه اېگه اېمس. بیراق قطر طالبان نینگ سیاسي ادارهسیگه دوحه نینگ مېزبانلیک قیلگنی و ۲۰۲۰-ییل فبروری آییده طالبان همده امریکا اۉرتهسیده امضالنگن دوحه کېلیشوویگه مېزبانلیک قیلگنی سببلی بو گروه بیلن جوده یقین علاقهلرگه اېگه. مذکور بحثلردن سۉنگ، طالبان مدافعه وزیری ملا یعقوب جانلی مطبوعات انجمنیده: قطرنینگ «چېگره» سۉزیدن فایدهلنیشی «دیورند چیزیغی»گه عاید کېلیشوونینگ بیر قِسمی اېمس. دېب تیلگه آلدی. او شوندهی قۉشیمچه قیلدی: «بیز دیورند چیزیغینی چېگره دېب اعتراف اېتمهیمیز. بو ایش حکومتلرنینگ اېمس، بلکه خلقلرنینگ حل قیلهدیگن مسألهسیدیر.» طالبان اۉز نظارتیدهگی برچه عامهوي اخبارات واسطهلریده، شونینگدېک رسمي بیاناتلر و رهبرلرینینگ چیقیشلریده افغانستان و پاکستان اۉرتهسیدهگی چېگرهنی «دیورند چیزیغی» دېب اتهب کېلماقده. بو مساله گروه نینگ سۉنگّی تۉرت ییللیک حاکمیتی دوامیده بیر نېچه بار تکرارلنگن.
دیورند معماسی
دیورند چیزیغی ۱۸۹۳-ییلده افغانستان پادشاهلیگی بیلن بریتانيا هندستانی نینگ حدودلرینی اجرهتیب کۉرسهتگن چېگره صفتیده بېلگیلنگن اېدی. بو کېلیشوو اۉشه پیتدهگی افغانستان پادشاهی عبدالرحمنخان و بریتانيا نمایندهسی هنر مارتیمر دیورند اۉرتهسیده امضالنگن. بریتانيا نینگ مقصدی روسيه امپراطورلیک تأثیریگه قرشی «حایل منطقه» (آرهلیق حدود) صفتیده افغانستان و بریتانيا هندستانی اۉرتهسیده رسمي چېگره اۉرنهتیش اېدی. بیراق بو چېگره کېینگی افغانستان حکومتلری تامانیدن هېچ قچان رسماً تن آلینمهگن. افغانستان حکومتلری بو چیزیق بریتانيا تامانیدن سیاسي و حربي باسیم آستیده اۉشه دوردهگی پادشاهگه مجبورن قبول قیلدیریلگن، دېب حسابلهیدی. حاضرگی طالبان حکومتی هم دیورند چیزیغینی افغانستان و پاکستان اۉرتهسیدهگی رسمي چېگره صفتیده تن آلمهسلیگینی تأکیدلهیدی.
دیورند چیزیغی اۉتگن حدودلر اساسا پشتون و بلوج قبیلهلری استقامت قیلهدیگن جایلردیر. بو خلقلر بو چیزیق چیزیلیشیدن عصرلر اوّل هم ایکّی تامانده یگانه جمعیت صفتیده یشب کېلگنلر، اما دُیورند چېگره چیزیغی اولرنی اجرهتیب قۉیدی.
سۉنگّی ییللرده پاکستان حکومتی باجور، خیبر، کرم، مهمند، اروکزی همده شمالي و جَنوبي وزیرستان کبی قبیله حدودلری نینگ یریم مستقللیگینی بېکار قیلیب، بو منطقهلرده اۉز نظارتینی کوچهیتیردی. شونینگدېک، طالبان حاکمیتی دوریده پاکستان ویزهسیز سیاحتنی بېکار قیلیب، دیورند چیزیغینینگ نریگی تامانیده یشاوچی اهالیگه اۉز حدودیگه کیریش اوچون ویزه آلیش مجبوريتینی یوکلهدی. بو قرار قبیله حدودلریده کېنگ ناراضیلیک تۉلقینینی کېلتیریب چیقرگن بۉلسه-ده، اسلام اباد اونی عملگه آشیریشدن واز کېچمهدی.
بوندن تشقری، سۉنگّی ییللرده پاکستان افغانستان بیلن بۉلگن چېگرهسی بۉیلب دېوار و تیکنلی سیملر بیلن تۉسیق قوریشنی باشلهدی. تخمیناً ۱۴۰۰ کیلومتر اوزونلیکدهگی چېگرهنینگ کتّه قِسمی حاضرده تېمیر دېوارلر و تیکنلی سیملر بیلن اۉرهلگن. چېگره بۉیلب نظارت پستهلر، حربي قرارگاهلر نینگ برپا اېتیلیشی اسلام آباد نینگ بو نازک حدود اوستیدن ینه-ده کوچلیراق نظارت اۉرنهتیشگه اینتیلهیاتگنینی کۉرسهتهدی.
طالبان موضعیگه مناسبتلر
تاریخي کېسکینلیکلرگه قرهمهی، طالبان نینگ قطردهگی اېلچیسی سهیل شاهین پاکستان بیلن امضالنگن کېلیشوودن سۉنگ بیانات بېریب، اوشبو بیتیمگه بناءً اسلام آباد «اسلامي امارت» مخالفلرینی قۉللب-قوّتلهمسلیککه و طالبان اېسه پاکستان مخالفلریگه یاردم بېرمسلیککه کېلیشیب آلگنینی معلوم قیلدی. او اۉزی نینگ ایکس صحیفهسیده پاکستان افغانستاننینگ حدودي یخلیتلیگینی بوزمسلیک مجبوريتینی آلگنینی یازدی. بیراق سهیل شاهین قطرنینگ تشقی ایشلر وزیرلیگی تامانیدن دیورند چیزیغیگه نسبتاً «چېگره» اتَمهسینینگ ایشلهتیلیشیگه هېچ قندهی مناسبت بیلدیرمهدی. طالبان اېلچیسینینگ بو موضعی گروه مخالفلری آرهسیده تنقید تۉلقینینی کېلتیریب چیقردی. تنقیدچیلرنینگ ایتیشیچه، طالبان پاکستان نینگ قۉللب-قوّتلشینی سقلب قالیش اوچون حتی که دیورند چیزیغی بارهسیدهگی اۉزینینگ عنعنوي موضعیدن هم چېکینماقده. بو خواطر بېچیز اېمس، چونکه سۉنگّی یریم عصر دوامیده پاکستان بیر نېچه بار افغانستان حکومتلریگه قرشی کوچلرنی قۉللب-قوّتلهگن، طالبان اېسه بو تجربه نینگ تکرارلنیشیدن چۉچیماقده.
شو بیلن بیرگه، میزان آیینینگ بیرینچی هفتهسیده پاکستانده افغانستانلیک سیاستچیلر، مدنی جماعهچیلیک فعاللری، ژورنالیستلر و عیال فعاللر اشتراکیده بیر ییغیلیش بۉلیب اۉتدی. بو ییغیلیش طالبان بیلن پاکستان اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک آرتیب بارهیاتگن بیر پیتده اۉتکزیلدی. اسلام آباد طالباننینگ پاکستان طالبان حرکتی (تیتیپی) کبی جنگری گروهلرگه قرشی عملي چارهلر کۉرمهگنی اوچون ناراضیلیک بیلدیرماقده اېدی. پاکستان سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده طالبانسیز اۉتکزیلگن ایلک بوندهی ییغیلیشگه مېزبانلیک قیلیش آرقهلی طالبانگه هنوزگچه بو گروهگه باسیم اۉتکزیشنینگ ثمرهلی واسطهلریگه اېگه اېکنینی اېسلهتیب قۉیماقچی بۉلدی.
۲۰۰۱-ییل ۱۱-سپتامبر هجوملریدن سۉنگ امریکا باشچیلیگیدهگی خلق ارا ائتلاف تامانیدن طالبان رژیمی چقماقدېک تېزلیکده اغدریلگچ، عیناً پاکستان طالبان رهبرلری و قوماندانلریگه اۉز حدودیده دېیرلی ییگیرمه ییل دوامیده باشپناه بېریشگه رخصت بېردی. اسلام آباد طالبان قۉزغآلانینی قۉللب-قوّتلش اوچون اولرگه فقطگینه خوفسیز باشپناه اېمس، بلکه حربي، مالیوي و تعلیمي امکانیتلر هم یرهتدی. پاکستان اوردوسی و حربي استخباراتی بو دورده طالبان بیلن یقیندن همکارلیک قیلگن و هنوزگچه بو گروه نینگ قرارلریگه سېزیلرلی تأثیر کۉرسهتماقده. سۉنگّی وقتلرده پاکستان تامانیدن طالبان پاکستانی حرکتی (تیتیپی) رهبرلرینی نشانگه آلگنینی دعوا قیلگن هوا هجوملریگه جوابن طالبان «جواب ضربهلری» اویوشتیرگن بۉلسه-ده، ایکّی تامان سۉنگّی تۉقنهشوولردن بیر نېچه ساعت اۉتمهی اۉت آچیشنی تاۉختهتیش حقیده کېلیشووگه اېریشدی. طالبان، شونینگدېک، پاکستان بیلن نوبتدهگی مذاکرهلر باسقیچینی تورکيهده اۉتکزیشگه راضیلیک بیلدیردی. شو بیلن بیرگه، پاکستان بیر نېچه بار دیورهند چیزیغی ایکّی دولت اۉرتهسیدهگی رسمي چېگره اېکنینی تأکیدلب، بو مسأله اسلام آباد نظریده «یاپیلگن» دېب حسابلنیشینی قید اېتگن.
