یازوچی: غفار صفا
التماس!
قۉی غمیم بیرله اۉلهی،
ایریلیق دردینی چېکمک هم
اۉلیمدن دیر یامان،
عمرلر همدم بۉلیب یورگن غمیمدن
لحظه اجرهتمه مېنی!
بو حیاتیم،
اۉز غمیم بیرله تاپر معناسینی!
«قلدیرغاچ» شعر تۉپلمیده؛ عالم کوهکن
میلادی 90- ییللر باشلهنیشی اېدی (ایچکی اوروشلر و افغانستان آغدریلیش دورهلری) بیرینچی یۉله شمالی بلخ ولایتینینگ مزار شریف شهریده عالم کوهکن نامی بیلن تانیشدیم؛ بو بیزلر مینگن روسی جیپ موتر سرعت بیلن خامه یۉللردهگی گاوجوم ناجو درختلر ایچیدن حرکت قیلگن بیر پیت اېدی. موترنینگ تیپیدن محلی قۉشیقنینگ آوازی بلند- بلند ینگرردی؛ قۉشیق محلی دنبورهچیلردن بیرینینگ آوازیده و شعر اېسه حماسی روحده یازیلگن. یۉلداشیم مېنگه قرهب: بو قۉشیقنینگ شعری محمدعالم کوهکندن دېدی.
بیزنینگ دوستلیگیمیز پاکستاننینگ پیشاور شهریدن باشلندی. تۉقسانینچی ییللرنینگ سۉنگی اېدی، جوده آغیر ییللر اېدی، افغانستاننینگ بیر قنچه بیلیمدان، فرهنگی و یازوچیلری کوتیلمهگن بیر حالتده جبری مهاجر بۉلگن اېدیلر. بو دوستلیک استاد محمدرحیم ابراهیم آرقلی عملگه آشیریلدی. رحیم ابراهیم، رحمتلی اسدالله ولوالجی و اۉزبېکلرنینگ باشقه بیر قنچه فرهنگیلری همت قیلیب «چاووش» مجلهسینی تاسیس قیلگندیلر.
بو مجله اۉزبېکی و فارسی تیللریده نشرات بېرردی. مېن هم بو مجلهگه بیر- ایکّی مرته مقاله یازگنمن. بیرینچی اوچرهشووده کوهکننی متواضع، تلاشلی و اۉز قراریگه کېسکین بیر شخص انگلهدیم. بو علاقه کېیینگی ییللر اوزاق یۉلدن هم دوام اېتدی و بیر مرته اېسه طالبان حکومتی سقوط قیلگندن سۉنگ اۉزینینگ سخاوت دسترخوانی خزینهسینی آچدی.
محمدعالم کوهکن 1341- قویاش ییلی فاریاب ولایتی خواجه سبزپوش اولسوالیگیده دنیاگه کېلگن؛ بو جاینی طبیعت هر ییلی بیر مرته اۉزینینگ نقاشلیکلریگه ینگی صحیفه تنلب انتخاب قیلهدی. اۉقیشنی دهنو مکتبیده باشلهدی و لیسهنی اېسه ابوعبید جوزجانی لیسهسیده بیتتیردی و کېیینچهلیک دارالمعلین فاریابگه یۉل آلدی. او، اوچ اۉن ییللیک بیر وقفهدن سۉنگ (ایش ییللری و مهاجرتدن کېیین) نهایت 1395- یییل عالی تحصیلاتنی سیاسی علوملر و حقوق بۉلیمینی اۉقیدی. او، اوشبو بۉلیمنی گوهرشاد عالی تحصیلات موسسهسیده یکونلتیردی.
کوهکننینگ حرفهای فعالتلری مطبوعات و یېتکرمهدن باشلندی. او اۉتگن قیرق ییل دوامیده ژنالیست، محررلیک و عامهوي اخبارات واسطهلرینی باشقریش ساحهلریده تورلی وظیفهلرنی بجریب کېلگن. اونینگ اېنگ مهم لوازملری قطاریده «فاریاب» گزیتهسی باشقرووی، فاریاب ولایتی اخبارات و مدنیت باشقرمهسی باشلیغی، آزادلیک رادیوسی خبرنگاری، پیشاورده «چاووش» مجلهسی باش محرری، عالي مجلسنینگ اساسي قانون بۉییچه جرگهسی اعضاسی و تورلی یېتکرمهلر همده سیلاو کمیسیونلریده فعالیت یوریتیش، افغانستان نینگ اېرکین و عدالتلی سیلاولربنیادی نینگ (فیفا) اساسچیلریدن بیری، کتاب مدنیت مرکزینی و «اولوس» هفتهلیک گزیتهسینی باشقریش هیاتی اعضاسی، امیر علیشیر نوایی جمغرمهسی اعضاسی، «توران» اجتماعي و مدنی بنیادی اساسچیسی و کاتبی، افغانستان قلم انجمنی اعضاسی، شونینگدېک، ایچکی و خلق ارا رادیو و تلویزیونلر جملهدن «آیینه» و «آریانا» خلق ارا تلویزیونی نینگ اۉزبېک بۉلیمی مسوولی کبی وظیفهلرینی اېسلب اۉتیش ممکن.
کوهکن نینگ اېنگ اېسده قالرلی ایشلری اونینگ فعالیتی و ادبي ایجادی بۉلیب، اونگه شعریت و نثر اثرلری کیرهدی:
اونینگ تدقیقات ساحهسیدهگی اېنگ مهم ایشلریدن بیری، ذکرالله ایشانچ بیلن همکارلیکده یازگن «اۉزبېک ادبیاتی فرهنگی» ناملی کتابی دیر. اوشبو اثر 1374 هجري قویاشي ییلیده فاریاب ولایتیده امیرعلیشیر نوایی مدني جمغرمهسی تامانیدن نشر اېتیلگن. کتاب افغانستاندهگی اۉزبېک ادبیاتی و تاریخیگه دایر مهم منبع حسابلنهدی. شونینگدېک، اوشبو اثر افغانستانده اۉزبېک تیلینی، مثلاً، عامهوي اخبارات واسطهلری، تعلیم و مدنیت ساحهلریده رواجلنتیریش و سقلش ایشیده مهم رۉل اۉینهگن.
او، اۉزبېک تیلیدهگی ایکّی شعر تۉپلمنی نشر اېتگن: «سین اوچون یرهلدیم» و «قلدیرغاچ». «قلدیرغاچ» اثری نهفقط موضوعی، بلکه تیلی و اسلوبی جهتیدن هم اعتبارگه لایق دیر. شاعر بعضاً لیریک شعرلر شکلیده ایچکی حس-تویغولری و شخصي تجربهلرینی افادهلهیدی، کۉپلب حاللرده اېسه مملکتده صادر بۉلگن یاکه خلقگه نسبتاً قۉللنگن زۉرآورلیک و عدالتسیزلیکلرنی تنقید قیلهدی همده اۉقووچینی بیرلیک، همدردلیک و وطننی قۉللب-قوّتلشگه چقیرهدی. بعضیده او چېت اېلدهگی عذاب-عقوبتلردن سۉزلهیدی، بعضیده مملکتدهگی حاضرگی وضعیتدن رنجيدی، ناله قیلهدی و اۉز دردینی قلم بیلن کاغذگه توشیرهدی.
او «بابر و بابريلر»، «سلطان حسین بایقرانینگ سیاسي و ادبي حیاتی» کبی کتابلر همده ینه ایکّی شعري تۉپلم یازگن، اما اولر نشر اېتیلمهگن. ادبي و مدني فعالیتنی عملگه آشیریشده کوهکن دایم ایشانچلی و صمیمي قۉللب-قوّتلاوچی صفتیده خدمت قیلگن. اونینگ محنتی و سعی-حرکتلری بیلن قوییدهگی فایدهلی و قدرلی اثرلر نشر اېتیلگن: حامد فاریابی نینگ «نور شناور» شعري تۉپلمی، ایکّی رومان – عبدالله قادري نینگ «اۉتگن کونلر» و پریمقول قادروف نینگ «یولدوزلی تونلر»، شونینگدېک، «اوگی آنه» و امیر علیشیر نوایی حیاتی و شعري تۉپلملری حقیدهگی اثرلر، برچهسی نشر قیلینگن.
کوهکن تحلیلي، اجتماعي و مدني مقالهلرنی فارس و اۉزبېک تیللریده یازگن همده فارس تیلیدهگی مهم اثرلرنی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلیشده کتّه رۉل اۉینهگن. جملهدن، او خالد حسینینینگ «دېنگیز دعاسی» و نصیراحمد احمدینینگ «نگین غزنی» اثرلرینی روان و چیرایلی طرزده ترجمه قیلگن. بوندن تشقری، او باشقه ادبي و مدني اثرلرنی نشر اېتگن همده سمینارلر، کۉرگزمهلر و فرهنگی تدبیرلرنینگ تشکیل اېتیلیشیده فعال اشتراک اېتگن.
کوهکن نینگ اثرلری شعر، نثر، تدقیقات و اجتماعي فعالیت نینگ اویغونلیگیدن عبارت بۉلیب، دایما تیل، مدنیت همده اېتنیک و انساني هویت گه اعتبار قرهتگن. او جانبازلیک و فداییلیک بیلن نهفقط اۉزبېک مدنیتی نینگ آوازینی تیریک سقلهدی، بلکه سیاسي، اجتماعي و یېتکرمه ساحهلریده هم تأثیر کۉرستدی و جمعیت و مدنیتگه صمیمي خدمتنینگ نمونهسی بۉلدی. اگر اونینگ شعر و نثر اثرلرینی عقلي فعالیت نینگ نمونهلری دېب قرهسک، عملي فعالیتی اېسه حقیقي مدنیت یرهتیش نینگ یارقین مثاللری دیر.
محمد عالِم کوهکن افغانستان ادبیاتی و مدنیتیده فقطگینه بیر اسم اېمس اېدی؛ او تیل و هویت، اوروش و ترتیبسیزلیک باسیمی آستیده اۉز آوازی و مدنیتینینگ اونوتیلیشیدن خواطرلنگن نسللر آرهسیده کۉپریک اېدی. اونینگ اۉزبېک تیلیدهگی شعرلری و یازوولری بو تیل و مدنیتگه ینگی نفس آلیب کیردی همده ادبیات نینگ اېتنیک و تیل چېگرهلرینی یېنگه آلیشینی، خلق نینگ عذاب-عقوبتلری و امیدلرینی عمومي تیلگه ایلنتیره آلیشینی کۉرستدی. اونینگ شعري ایجادلری، جملهدن «سین اوچون یرهلدیم» و «قلدیرغاچ» تۉپلملری، محبت، وطن، کۉچیش عذابی و فرهنگی هویتنی سقلش اوچون قیلینهیاتگن حرکتلرنی عکس اېتتیرهدی. «قلدیرغاچ» اثری اېسه اۉز نامیگه ماس روشده طبیعتگه بۉلگن محبت و انساني آزادلیک تصویرینی بېرهدی.
اما کوهکن فقط شاعر و یازووچی اېمس اېدی؛ او اطرافیدهگی جمعیت و سیاسي-فرهنگی وضعیتنی چوقور توشونهدیگن انسان اېدی. اونینگ یازوولری بعضاً کنایه بیلن، بعضاً آچیقچهسیگه حاکمیتنی تنقید قیلیش و اېرکینلیک همده عدالتگه دعوت قیلیش صفتیده نمایان بۉلردی. اونینگ ادبیات و مدنیتگه قرهشی فعال و مسوولیتلی بۉلیب، هر بیر سۉز و شعر سطری خلق نینگ حقیقي تشویشلرینی عکس اېتتیرگن، شونچهکه سۉز بېزهگی اېمس اېدی. اونینگ سیاسي و فکري قرهشلری آچیق و جسارت بیلن افادهلنردی.
محمدعالِم کوهکن سیاسي و مدني اعتقادلریده دایما اۉزبېک ملتی و آنه تیلیگه اعتبار قرهتگن. اونینگ نظریده تیل و مدنیت کوچ یاکه سیاست واسطهسی اېمس، بلکه خلق حیاتی نینگ حقیقي عکسینی و اولرنینگ تاریخي خاطرهسینی سقلاوچی واسطه اېدی. اونینگ شعرلری و یازوولری شونی کۉرستهدیکی، اساسي تشویشی مدني میراثنی جانلی سقلش و خلقنی آنه تیلی بیلن باغلش بۉلگن، هېچ قچان ایدیولوژیک یاکه آرمانگرایانهای غایهلرنی خلق حقیقتینینگ اۉرنیگه قۉییشگه اورینمهگن.
بعضی ضیالیلر و سیاستچیلر «تورک کېلیب چیقیشی» کبی کېنگ هویت یاکه پانتورکستی غایهلرگه اورغو بېریشگه اینتیلیشهدی. اوشبو قرهش، تشقی کۉرینیشده جاذبهلی و ایدیولوژیک بۉلسه-ده، افغانستاننینگ اجتماعي حقیقتلری و جغرافیه ترقهلیشیدن اوزاقدیر و کۉپینچه صنعي بۉلینیشلر و اېتنیک رقابتلرنی کوچهیتیرهدی. کوهکن اېسه اۉزی نینگ تېرن ادراک و حیاتي تجربهسی بیلن کۉرسهتدیکی، برقرار یۉل خلق نینگ حقیقي هویتینی و تیلیگه اورغو بېریشدیر؛ عیناً شو یۉل بیرلیک و مدنیتنی سقلشنی بیردېک امکان قیلووچی یۉلدیر. شو تنلاوی آرقهلی او نهفقط اۉز خلقی نینگ آوازینی اسرهب قالدی، بلکه جمعیت نینگ حقیقي شرایطلریگه حرمت و سېزگیرلیک نمونهسی کۉرسهتدی؛ بوندهی نمونه بوگونگی غایهلرنینگ شاوقین-سورانیده آلدینگیدن هم قدرلیراق دیر.
مېنینگ نظریمده، محمد عالِم کوهکن هر نرسهدن اوّل دۉست اېدی؛ اونینگ حیاتگه قرهشی غم و هزل تویغولرینینگ اویغونلیگیدن عبارت اېدی. او اېنگ اچّیق لحظهلرده هم بیرگینه قیسقه جمله بیلن نهفقط تبسم، بلکه تفکر اویغاتیشنی بیلردی. شو غم و هزل اویغونلیگی اونینگ سۉزلرینینگ برقرارلیگینینگ سِری بۉلدی؛ چونکه بو اونینگ حیاتي تجربهسیدن کېلگن اېدی.
او بیلن آخرگی مرته گپلشگنیم اوزون دوام اېتدی، تخمیناً ایکّی ساعت. مېن حس قیلدیمکی، او برچه ایتیلمهگنلرینی سۉزلب بېریشنی خواهلردی. اونینگ روحیتی حیات و ایشگه بۉلگن محبت بیلن تۉله اېدی. او بجریلمهگن ایشلریدن سۉز آچدی. اۉز ساغلیغیدن ممنون اېدی؛ دېدی: «آخرگی مرته داکترگه بارگنیمده، حالتیم یخشیلنهیاتگنیگه ایشانتیردی. قندهی بۉلمسین، مېن تسلیم بۉلمهیمن».
بوگون کوهکن بیزنی ترک اېتگنیده، بیر سوال خَیالیمنی بند اېتدی: بو یریم یۉل چیراقنی کیم دوام اېتتیرهدی؟ افغانستان ادبیاتی، خصوصاً اۉزبېک ادبیاتی، عینِ شو جیملیک و کۉچیش دوریده اونینگ آوازیگه، یعنی عذابنی توشونهدیگن و امیدنی جانلی سقلهیدیگن آوازگه هر قچانگیدن هم کۉپراق محتاج. محمدعالِم کوهکن کېتدی، اما اونینگ آوازی تاغلردن چیققن اۉشه آواز تاریخیمیزده و مدني خاطرهمیزده ابدي سقلهنیب قالهدی.
