گزارش: خالد محمدی
طالبلر حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ، اۉزی نینگ اېتنیک اساسلری و دیني تلقینیگه تهیهنگن ماناپال باشقروو تیزیمینی برپا اېتدی. بیراق وقت اۉتیشی بیلن اوشبو ییریک یاپیق توزیلمه ایچیده ینه بیر قتلمدهگی مونوپولیهلشوو هم شکللنماقده. یعنی، طالبلر نینگ اَیریم گروهلری شو یاپیق تیزیم دایرهسیده هم حاکمیتنی تاریخي یېتکچیلر عایلهلری قۉلیده جمعلشگه اینتیلماقده. جاري قربان هییتیده طالبان رهبرلری نینگ ایکّینچی اولادی اوشبو حرکت ایچیدهگی اۉز اۉرنی و موقعینی نمایش اېتدی. مسکو جامع مسجدیدن مکه حرَمیگچه، او یېردن اېسه افغانستانگچه طالبان اساسچیلری نینگ فرزندلری قربان هییتینی گروه نینگ یوقاری مرتبهلی عملدارلری صفتیده نشانلهدیلر. طالبان حاکمیتگه قَیتگنیگه قریب بېش ییل بۉلگن بیر پیتده، سیاسي، خوفسیزلیک و حربي توزیلمهلر نینگ مهم قِسمی ملا عمر، جالالیدین حقّاني و ملا اختر محمد منصور عایلهلری قۉلیده قالماقده. تنقیدچیلر نینگ ایتیشیچه، طالبان اېتنیک و دیني مونوپولیهدن تشقری، قرینداش-اوروغچیلیک همده میراثي امتیازلر آرقهلی ینه بیر ماناپال قتلمنی شکللنتیرماقده. بو میراثي ترتیبده تأثیر و حاکمیت گروه نینگ بیرینچی اولاد رهبرلری فرزندلری و یقین قرینداشلری اۉرتهسیده قَیته تقسیملنیب، دوام اېتتیریلماقده. ملا یعقوب مجاهد، طالبان مدافعه وزیری و ملا عمر نینگ اۉغلی، قربان هییتینی روسيه نینگ مسکو شهریدهگی جامع مسجدیده اۉتکزدی. او روسيهگه خلقارا خوفسیزلیک کنفراسسیده اشتراک اېتیش اوچون بارگن بۉلیب، اونینگ اشتراکیده طالبان و روسيه اۉرتهسیدهگی ایلک تخنیکي همده حربي همکارلیک بیتیمی امضالندی. مذکور کېلیشوو سرگئی شویگو و ملا یعقوب حضوریده امضالنگن. شو بیلن بیرگه، سراجالدین حقانی، طالبان ایچکی ایشلر وزیری، حقّاني ترماغی رهبری همده جالالدین حقانی نینگ اۉغلی، قربان هییتی نمازینی مککه شهریده حج مراسملری دوامیده ادا اېتدی. شونینگدېک، فتحالله منصور، طالبان نینگ ایکّینچی رهبری ملا اخترمحمد منصور نینگ اۉغلی، قربان هییتینی افغانستانده نشانلهدی.
بو اوچ عملدار طالبان نینگ تاریخي رهبرلری عایلهلری نینگ حاکمیت توزیلمهسیدهگی اشتراکیگه عاید فقط اَیریم مثاللردیر. طالبان باشقروو تیزیمی نینگ یاپیق کرکتری، اخباراتگه کیریشدهگی چېکلاولر، عامهوي اخبارات واسطهلری اوستیدن سانسور و افغانستانده سۉز اېرکینلیگی نینگ باستیریلیشی سببلی، اوشبو گروه یوقاری رهبرلری نینگ قرینداشلری و عایله اعضالری حقیده انیق معلوماتلر کۉپ حاللرده موجود اېمس.
شونگه قرهمهی، حاضرگچه آشکار بۉلگن حالتلر تاریخي رهبرلر عایلهلری وکیللری حاکمیت توزیلمهسی نینگ تورلی بۉغینلریده همان فعال اېکنینی کۉرسهتماقده. عبدالمنان عمری، طالبان نینگ ایش و اجتماعي ایشلر وزیری، گروه اساسچیسی ملا عمر نینگ اوکهسی حسابلنهدی. شونینگدېک، خلیل الرحمن حقانی، طالبان نینگ قاچقینلر ایشلری بۉییچه سابق وزیری بۉلیب، اوشبو وزیرلیک بناسیده صادر اېتیلگن خودکوشلیک هجومیده هلاک بۉلگن. او جالالدین حقانی نینگ اوکهسی و سراج الدین حقانی نینگ عمکیسی اېدی. بوندن تشقری، انس حقانی، سراج الدین حقاني نینگ اوکهسی بۉلیب، طالبان سیاسي کمیسیونسی نینگ تنیقلی اعضالریدن بیری سنهلهدی. او سۉنگگی ییللرده گروه نینگ قطار سیاسي مذاکرهلری و اوچرهشوولریده اشتراک اېتگن.
حاکمیت عایلهلری
بو عایلهلر اعضالری نینگ بیر وقت نینگ اۉزیده مدافعه وزیرلیگی، ایچکی ایشلر وزیرلیگی، ایش و اجتماعي ایشلر وزیرلیگی، ترانسپورت وزیرلیگی، طالبان سیاسي کمیسیونسی همده باشقه دولت ادارهلریده فعالیت یوریتیشی اولر نینگ تأثیری فقط بیرته ساحه بیلن چېکلنیب قالمهگنینی کۉرسهتهدی. عکسینچه، اولر نینگ نفوذی حاکمیت توزیلمهسی نینگ تورلی بۉغینلریگه کېنگ یاییلگن. بو حالت شوندهی بیر شرایطده یوز بېرماقدهکی، طالبان باشقروو تیزیمیده رهبرلر و یوقاری لوازملی عملدارلرنی تعیینلش اوچون هېچ قندهی سیلاو میکانیزمی موجود اېمس. جمهوریتچیلیک تیزیملریده حاکمیت المشینووی سیلاولر و فقرالر نینگ آوازی آرقهلی عملگه آشیریلگن بۉلسه، طالبان توزیلمهسیده گروه رهبری و اونگه یقین دایره دولت نینگ یوقاری مرتبهلی منصبدارلرینی بېلگیلشده اساسي رۉلنی اۉینهیدی.
نتیجهده، حاکمیت نینگ شکللنیشی و تقسیملنیشی کېنگ جماعتچیلیک اشتراکیگه اېمس، بلکه رهبریت نینگ ایچکی قرارلری و اۉزارا مناسبتلریگه تهیهنهدی. بو اېسه تاریخي رهبرلر عایلهلری و اولرگه یقین شخصلر نینگ دولت توزیلمهلریدهگی تأثیرینی سهقلب قالیش و مستحکملش امکانینی بېرماقده.
نتیجهده، یوقاری لوازملرگه اېریشیش سیاسي رقابت، سیلاولر یاکه سیلنگن نهادلر آرقهلی اېمس، بلکه شخصلر نینگ طالبان رهبرلریگه قنچهلیک یقینلیگی، گروه نینگ جنگاور صفیدهگی فعالیتی و اولر نینگ عایلهلری نینگ حاکمیت توزیلمهسیدهگی موقعیگه کۉپراق باغلیق بۉلیب قالماقده. شو سببلی طالبان نینگ تاریخي رهبرلری فرزندلری و قرینداشلری نینگ بیر قِسمی اېنگ مهم دولت ادارهلریده فعالیت یوریتماقده. اَیریم تحلیلچیلر نینگ فکریچه، طالبان مهم لوازملرنی اۉز رهبرلری نینگ فرزندلری و قرینداشلریگه تاپشیریش آرقهلی گروه ایچیدهگی تورلی قناتلر اۉرتهسیده موازنت یرهتیشگه حرکت قیلماقده. طالبان تورلی ترماقلر، قوماندانلر و گروهلردن تشکیل تاپگن بۉلیب، اولر نینگ هر بیری اۉز تأثیری و تهیهنچ بازهسیگه اېگه. شو نقطهی نظردن، ملا عمر عایلهسی، حقانی ترماغی وکیللری همده ملا اختر محمد منصور عایلهسی اعضالری نینگ حکومت توزیلمهسیده اشتراک اېتیشی طالبان نینگ ایچکی کېلیشماوچیلیکلر نینگ آلدینی آلیش و گروه نینگ تورلی قناتلری اۉرتهسیدهگی بیرلیکنی سهقلب قالیش سیاستی نینگ بیر قِسمی صفتیده تلقین قیلینماقده. بیراق تنقیدچیلر بو جریاننی حاکمیت نینگ تار دایره و معین عایلهلر قۉلیده جمعلنیشی، سیاسي امکانیتلر نینگ اېسه چېکلنگن گروهلر اۉرتهسیده تقسیملنیشی صفتیده بهالهیدیلر. اولر نینگ فکریچه، بو حالت طالبان باشقروو تیزیمیده قرینداش-اوروغچیلیک و میراثي تأثیر نینگ کوچهییب بارهیاتگنیدن دلالت بېرهدی.
طالباننینگ ایکّینچی اولادی حاکمیتده
فتحالله منصور، طالبلرنینگ ایکّینچی رهبری ملا اختر محمد منصور نینگ اۉغلی، گروه نینگ ایکّینچی اولاد وکیللریدن بیری حسابلنهدی. او طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن کېین دولت باشقرووی تیزیمیگه کیریب کېلگن شخصلردن سنهلهدی. طالبان افغانستانده ینه حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن سۉنگ، فتحالله منصور مملکت جَنوبیدهگی قندههار ولایتیده گروه حربي-هوا کوچلری قوماندانی صفتیده فعالیت یوریتگن. کېینچهلیک اېسه طالبان نینگ ترانسپورت و هوا یۉللر وزیرلیگی وزیری اۉرینباسری لوازمیگه تعیینلنگن. سۉنگگی ییللرده اجتماعي ترماقلرده فتحالله منصور نینگ قورال بیلن مشق قیلهیاتگنی و اۉق اوزهیاتگنی عکس اېتگن کۉپلب ویدېولر ترقهلگن. او ملا یعقوب مجاهد یاکه سراجالدین حقانی کبی طالبان نینگ اساسي خوفسیزلیک و حربي ادارهلریدن بیریگه رهبرلیک قیلمسه-ده، عایلهوي موقعی طفیلی گروه ایچیده تأثیرلی شخصلردن بیری صفتیده قرهلهدی. شونینگدېک، اونینگ صورتلری و ویدېولریده فتحالله منصور نینگ هم، ملا یعقوب و سراجالدین حقانی کبی اَیریم یوقاری مرتبهلی طالبان عملدارلری سینگری، نسبتاً فراوان تورموش طرزی و کېنگ امکانیتلردن فایدهلنهیاتگنی کۉرینهدی. طالبان تنقیدچیلری نینگ فکریچه، اونینگ بوگونگی موقعی کۉپراق کسبي تجربه یاکه متخصصلیکدن اېمس، بلکه آتهسی ملا اخترمحمد منصورنینگ طالبان توزیلمهسیدهگی سیاسي میراثی و تأثیریدن کېلیب چیقهدی. اولر بونی طالبان نینگ بیرینچی اولاد رهبرلری تأثیری و نفوذی نینگ اولر نینگ فرزندلری همده یقین قرینداشلریگه اۉتیب بارهیاتگنی نینگ ینه بیر نمونهسی صفتیده بهالهیدیلر.
ینه بیر مهم جهت شوندهکی، حاضرگی طالبان حکومتیده گروه نینگ ایکّینچی اولادی استه-سېکین حاکمیت توزیلمهسیگه کیریب بارماقده. اوروش ییللریده باله یاکه اۉسمیر بۉلگن کۉپلب طالبان رهبرلری نینگ فرزندلری بوگونگی کونده یوقاری دولت لوازملریده فعالیت یوریتماقده. ملا یعقوب مجاهد و فتحالله منصور اوشبو اولاد نینگ اېنگ تنیقلی وکیللری قطاریگه کیرهدی. اولر نینگ حکومت توزیلمهسیدهگی اشتراکی حاکمیت نینگ بیر قِسمی طالبان نینگ بیرینچی اولاد رهبرلریدن اولر نینگ فرزندلریگه اۉتهیاتگنینی کۉرسهتماقده. شو طریقه، گروه نینگ اوّلگی رهبرلری قالدیرگن سیاسي و حربي میراث نهفقط طالبان نینگ مفکوروي روایتلری و تاریخي خاطرهسیده، بلکه عملدهگی دولت باشقرووی تیزیمیده هم دوام اېتماقده. اَیریم کوزهتووچیلر نینگ فکریچه، بو جریان طالبان ایچیده حاکمیت نینگ بیرینچی اولاددن ایکّینچی اولادگه باسقیچمه-باسقیچ اۉتیشی باشلنگنیدن درَک بېرهدی. اولر نینگ تأکیدلشیچه، تاریخي رهبرلر عایلهلری وکیللری نینگ مهم لوازملرگه تعیینلنیشی کېلهجکده گروه نینگ سیاسي و باشقروو اېلیتهسینی شکللنتیریشده مهم عامللردن بیری بۉلیشی ممکن.
متخصصلیک و صداقت اۉرتهسیدهگی ضدیت
طالبلر اۉز حکومتینی اسلام شریعتی اساسیدهگی «اسلام امیرلیگی» صفتیده تقدیم اېتهدی و بیر نېچه بار اولر نینگ باشقروو تیزیمی عدالت، (لیاقت اساسیدهگی باشقروو) و اسلامي قدریتلر»گه تهیهنگن حالده یوریتیلهیاتگنینی تأکیدلهگن. بیراق طالبان نینگ تاریخي رهبرلری فرزندلری، اکه-اوکهلری و باشقه قرینداشلری نینگ اېنگ مهم دولت ادارهلریده کېنگ مقیاسده فعالیت یوریتیشی بیر قطار سواللرنی یوزهگه کېلتیرماقده. جملهدن، بو لوازملرگه تعیینلنیشده اساسي مېزان قنچهلیک درجهده متخصصلیک و کسبي صلاحیت بۉلگن، قنچهلیک درجهده اېسه عایلهوي علاقهلر و گروه رهبرلری نینگ میراثي تأثیری رۉل اۉینهگن؟ طالبان تنقیدچیلری نینگ فکریچه، کۉپلب حاللرده سیاسي صداقت و عایلهوي منسوبلیک متخصصلیک همده کسبي تجربهدن اوستون قۉییلگن. اولر اَیریم یوقاری مرتبهلی عملدارلر تېگیشلی تعلیم، ملَکه یاکه ساحهوي تجربه طفیلی اېمس، بلکه اولر نینگ آتهلری و قرینداشلری طالبان تاریخیده توتگن اۉرنی سببلی یوقاری لوازملرگه اېریشگنینی تأکیدلهیدیلر. تنقیدچیلرگه کۉره، بوندهی یاندشوو دولت باشقروویده پرافېسسیانال مېزانلردن کۉره شخصي صداقت و قرینداشلیک علاقهلری نینگ کوچهییشیگه آلیب کېلهدی. نتیجهده، حاکمیت توزیلمهسیده تاریخي رهبرلر عایلهلری نینگ تأثیری سهقلنیب قالهدی و اولر نینگ سیاسي میراثی ینگی اولاد وکیللری آرقهلی دوام اېتتیریلهدی.
مثلاً، ملا یعقوب مجاهد طالبان نینگ مدافعه وزیری صفتیده اېنگ مهم حربي ادارهلردن بیریگه رهبرلیک قیلماقده، بیراق او اکادمیک درجهدهگی ستندرد حربي تعلیمنی تۉلیق باسیب اۉتگن متخصص صفتیده تنیلمهگن. سراجالدین حقانی اېسه آتهسی جالالدین حقانی وفاتیدن سۉنگ حقّاني ترماغی رهبرلیگینی اۉز قۉلیگه آلدی. اوشبو ترماق اونینگ باشقروویده افغانستان نینگ سابق جمهوریت تیزیمیگه قرشی اېنگ مرکّب و اېنگ هلاکتلی پارتلش همده خودکوشلیک هجوملرینی عملگه آشیرگن گروهلردن بیری صفتیده تیلگه آلینهدی. شونینگدېک، فتحالله منصور طالبان نینگ ترانسپورت و هو یۉللر وزیرلیگی اۉرینباسری صفتیده فعالیت یوریتماقده، بیراق اونینگ اوشبو ساحهنی پرافېسسیانال باشقریش بۉییچه انیق و کېنگ تن آلینگن متخصصلیک تجربهسی حقیده معلوماتلر چېکلنگن. شو سببلی اَیریم کوزهتووچیلر حاضرگی طالبان توزیلمهسینی شَایستهلیک اساسیدهگی باشقروو اېمس، بلکه سیاسي صداقت، عایلهوي علاقهلر و گروه اساسچیلری میراثی اوستوار بۉلگن تیزیم صفتیده تلقین قیلهدیلر.
تنقیدچیلر فکریچه، طالبان ایچیدهگی یوقاری لوازم اېگهلری و اولر نینگ عایلهوي منسوبلیگی اولرگه معلوم درجهده سیاسي «حمایه» یاکه ایمونیتېت یرهتیب بېرماقده. اولر نینگ تأکیدلشیچه، طالبان ایچیدهگی اۉرته و قویی درجهدهگی عملدارلر ملا عمر، حقانی ترماغی و ملا اختر محمد منصور عایلهلری نینگ تاریخي تأثیری سببلی بو شخصلرگه نسبتاً آچیق تنقید بیلدیریشگه کمراق مایل بۉلیشی ممکن. اولر نینگ فکریچه، بو شخصلر فقط عادي حکومت عملدارلری اېمس، بلکه طالبان نینگ تاریخي رهبرلری میراثینی دوام اېتتیرهیاتگن وارثلر صفتیده کۉریلهدی. شو سببلی اولر نینگ گروه ایچیدهگی موقعی عادي مأموري یاکه دولت لوازمیدن انچه یوقاری و مرکّبراق توس آلهدی. نتیجهده، قان-قرینداشلیک و عایلهوي علاقهلر سیاسي لوازم بیلن بیرلشیب، اولرگه ایکّی تامانلهمه تأثیر کوچی هم رسمي حاکمیت، هم نارهسمي نفوذ بېرهدی.
اوروش میراثینینگ حکومتگه کۉچیشی
طالبان دېیرلی ییگیرمه ییل دوام اېتگن سابق افغانستان حکومتی و خلقارا کوچلرگه قرشی اوروش دوامیده شخصي، عایلهوي و حربي علاقهلردن عبارت کېنگ ترماق شکللنتیرگن. گروه نینگ کۉپلب قوماندانلری جنگ میدانلریده بیرگه حرکت قیلیب، اولر نینگ عایلهلری اۉرتهسیده هم مستحکم باغلیقلیکلر یوزهگه کېلگن. طالبان حاکمیتنی قَیته قۉلگه کیریتگنیدن سۉنگ، انه شو ترماقلر نینگ مهم قِسمی اوروش میدانیدن دولت باشقرووی تیزیمیگه کۉچدی. اوروش دوریده گروه رهبریتیده مرکزي رۉل اۉینهگن عایلهلر بوگونگی کونده هم سیاسي، خوفسیزلیک و اجرا حاکمیتی ادارهلریده سېزیلرلی تأثیرگه اېگه بۉلیب قالماقده. بو عایلهوي و سیاسي باغلیقلیک نینگ بېلگیلرینی طالبان یېتکچیلری نینگ اۉزارا مناسبتلریده هم کوزهتیش ممکن. مثلاً، تخمیناً 40 کون اوّل سراجالدین حقلنی عبدالمنان عمری بیلن اوچرهشگن. طالبان طرفدارلری بو کبی اوچرهشوولرنی گروه ایچیدهگی بیرلیک و همجهتلیک بېلگیسی صفتیده تلقین قیلسه، اَیریم تحلیلچیلر اېسه بوندهی حالتلر حاکمیت ایچیده نفوذلی عایلهلر نینگ موازنتنی سهقلش و ایچکی مناسبتلرنی باشقریشدهگی مهم رۉلینی هم کۉرسهتیشینی تأکیدلهیدی.
