گزارشگر: حمید نعمان
شمس اۉتگن هفته، 29-ثور کونی آدملر کۉز اۉنگیده اۉزینی یاقیب یوباریشیدن آلدین، ییللر دوامیده استه-سېکین یانیب کېلهیاتگن اېدی. او 27 یاشلی ییگیت بۉلیب، مهندسلیک و کامپیوتر فنلری یۉنهلیشلریده ایکّیته عالي معلوماتگه اېگه اېدی. طالبان حاکمیتگه قَیتیشیدن آلدین او خارجي اېلچیخانهلردن بیریده ایشلهگن، بیراق جمهوریت حکومتی قولهگچ، ایشیدن اَیریلدی و قریب بېش ییل دوامیده ایشسیز قالدی. بو ییللر ایچیده او بیر نېچه بار دولت و نادولت ادارهلریده ایش قیدیردی، بیر نېچه مرته ناقانوني یۉللر بیلن اېرانگه اۉتیشگه اوریندی، اما هېچ نرسه اۉزگرمهدی؛ فقط باسیم حلقهسی تاباره تارهییب باردی.
سهشنبه کونی کابل قۉنالغهسی یۉلی بۉییده، موترلر قتناوی، پیادهلر گوجومی و آدملر نینگ قیسقه نگاهلری آرهسیده شمس تۉختهدی و اۉزیگه اۉت قۉیدی. واقعه گواهلریدن بیری شوندهی دېیدی: «بیز آلاونی کۉریشیمیزدن آلدین او: «اېندی اویگه قَیتیشگه حالیم قالمهدی»، دېب قیچقیرهیاتگن اېدی.» شمس اوچون اویده نان کوتیب اۉتیرگن اوچ قیزی نینگ آلدیگه قوروق قۉل بیلن قَیتیش اویتی آلاو عذابیدن هم آغیرراق بۉلیب قالگن اېدی.
گواهلر نینگ ایتیشیچه، شمس اۉزینی یاققنیده آدملر سوو سالینگن بۉچکهلرنی کۉتریب یوگوریشدی، النگهنی اۉچیریشدی. بیر نېچه دقیقهدن سۉنگ تېز یاردم موتری یېتیب کېلیب، اونینگ یریم کویگن جسدینی استقلال شفاخانهسیگه آلیب کېتدی. بیراق شمس بیر کون اۉتیب وفات اېتدی. محمد اسملی اېرکک شمس نینگ اۉزینی یاقیش لحظهسینی کۉرگنلردن بیری دیر. او واقعه نی شوندهی اېسلهیدی:
«آلاو ایچیده قالیب قیچقیرهیاتگنیده مېن بیرآز اوزاقده اېدیم. اونی کۉرگن زهاتیم آیاقلریم بۉشهشیب کېتدی. آغزیم قوریب قالگندی. آدملر سوو آلیب کېلیشدی، هۉل متاع آلیب کېلیشدی، آلاو اۉچیریلدی. کاشکی ایش بو درجهگه یېتمهگنیده اېدی. کاشکی انسان اۉز یورتیده شو قدَر آغیر احوالگه توشیب قالمسگی، حیاتینی اۉتگه تشلهسه.»
فرزندلریمنی ساتیشگه مجبورمن
پایتختدن اوزاقده، غور ولایتی نینگ سیاهکۉه تاغلری اېتهگیدهگی قوروق و چنگلی حدودده عبدالرشید عظیمي یېتّی یاشلی اېگیزهک قیزلری راحله و رقيهنی یانیگه آلیب، کامره قرشیسیگه اۉتقزهدی. قیزلر جیم. اولر بېغبار کۉزلری بیلن آتهلریگه قرهب توریشهدی.
عبدالرشید بیر مدت هېچ نرسه دېمهیدی. فقط قیزلری نینگ باشینی سیلهیدی و نگاهینی یېردن اوزمهیدی. سۉنگ ییغلب شوندهی دېیدی:
«قیزلریمنی ساتماقچیمن. مېن کمبغلمن، قرضدارمن و چارهسیزمن.» اونینگ آوازی تیترهیدی. هر کونی چرچهگن و قوروق قۉل بیلن اویگه قَیتیشینی ایتهدی، لبلری قوریگن، قارنی آچ، خَیالی پریشان حالده. «بالهلریم: «دده، بیزگه نان بېرینگ»، دېیدی. لېکن مېن اونی قهیېردن تاپهمن؟ ایش قهیېرده؟ قنچه جایگه باردیم، هېچ نرسه تاپیلمهدی.» عبدالرشید اویت و ناچارلیک آرهسیده قیزلرینی بغریگه ینه-ده یقینراق تارتهدی. گۉیا اولرنی سقلب قالیشنی ایستهیدی، اما بیر کون اولرنی قۉییب یوباریشگه مجبور بۉلیشینی هم بیلهدی. اونینگ ایتیشیچه، اگر قیزلریدن بیرینی تورموشگه بېرسه یاکه باشقه بیراو نینگ اوییگه خدمتگه یوبارسه، احتمال قالگن فرزندلرینی ینه بیر نېچه ییل باقیب قالیشی ممکن بۉلهدی. کېین او راحلهنی قوچاغیگه آلیب، یوزلریدن اۉپهدی و بیر لحظه گپیره آلمهی قالهدی. کۉز یاشلر یوزیدن آقیب توشهدی. «یورهگیم پرچهلنماقده… اما نیمه قیلهی؟» اونینگ آوازی شونچهلیک پستلشهدیکی، زۉرغه اېشیتیلهدی: «اگر بیر قیزیمنی ساتسهم، بلکه قالگن فرزندلریم ینه تۉرت ییل نان تاپیب یېییشر.» بیبیسی خبریگه کۉره، غور ولایتی آغیر انسانپرورلیک بحرانیگه باتگن. کېنگ ترقهلگن قشّاقلیک و ایشسیزلیک اَیریم عایلهلرنی امان قالیش اوچون اېنگ آغیر و فاجعهلی یۉللردن بیریگه قیز فرزندلرینی ساتیشگه مجبور قیلماقده.
بوگونگی افغانستان؛ غوردن پایتختگچه
کابلدهگی شمس نینگ اۉزینی یاقیب یوباریشی و غورده عبدالرشید نینگ قیزلرینی ساتیش قراری طالبان حکمرانلیگی نینگ سۉنگگی بېش ییلی ایچیده افغانستان نینگ قیسقه، اما آغریقلی تصویرینی بېرهدی. بو ایکّی واقعه جمعیتنی استه-سېکین یېمیرهیاتگن ایشسیزلیک، قشّاقلیک و قۉرقوو نینگ نتیجهسی دیر. هر ایکّیسی هم قربان هییتیگه بیر هفته قالگنیده صادر بۉلگن، عادتده امید و بیرهمگه تیارگرلیک دوریده. شو بیلن بیرگه، طالبان رهبری هبتالله آخوندزاده اۉزی نینگ هییت تبریگیده ینه «تیزیم نینگ برقرارلیگی»، اطاعت و امیرلیک آستیده بیرلیک حقیده گپیردی، اما جمعیتدهگی کوچهییب بارهیاتگن قشّاقلیک، ایشسیزلیک و امیدسیزلیک حقیده هېچ قندهی ایضاح بېرمهدی. باشقه رسميلر هم اساسن سکوت سقلهماقده. 2021-ییلده حاکمیتگه کېلگنیدن بېری کۉپلب طالبان وکیللری اۉزلری اوچون حشمتلی حیات یرهتگنی ایتیلهدی.
ایچکی ناراضیلیک آوازلری اېسه مملکت نینگ کۉپلب جایلریده دېیرلی اېشیتیلمهیدی. طالبان قَیتگن دستلبکی ییللرده مدنی نمایشلری کېسکین باستیریلگن؛ نمایشچیلر حبسگه آلینگن، عیاللر اېسه قییناق، تهدید و حتا جنسي زۉرآورلیک حالتلری حقیده گپیرگن، بعضی حالتلرده اولر نینگ کمسیتووچی صورتلری آلینگنی حقیده هم خبرلر ترقهلگن. اېندیلیکده قۉرقوو شهرلر اوستیگه قلین چنگدېک توشگن. طالبان گزمه للری نینگ کۉچهلردهگی نظارتی و «امر به معروف و نهي از منکر» خادملری نینگ قوراللی تېکشیروولری آدملرنی ناراضیلیکدن کۉره کۉپراق امان قالیش و خۉرلنمسلیک حقیده اۉیلشگه مجبور قیلماقده.
ساسکس بیلیم یورتی ترقیات تدقیقاتلری بۉییچه عالِم بصیر آرین شمس نینگ اۉزینی یاقیب یوباریشی آرتیدن فیس بوکده یازگن: «قشّاقلیک و ظلم بیر وقتده سایهگه ایلنسه، آدملر استه-سېکین تصور و کېلهجکنی کۉریش قابلیبینی یۉقاتهدی.» اونینگ فکریچه، بوندهی شرایطده ایجاد قیلیش، اۉرگنیش، سیاحت قیلیش یاکه حتا سېویش اوچون هم کوچ قالمهیدی؛ چونکه «اساسي مقصد تیریک قالیش بۉلیب قالهدی.»
سرعتلی قولش
طالبان 2021-ییل (1400-هجري شمسي) اگستیده حاکمیتگه قَیتگنیدن بېری قریب بېش ییل اۉتدی. بو بېش ییل دوامیده افغانستانلیکلر نینگ کوندهلیک حیاتیده اېنگ کتّه اۉزگریش، دسترخوان نینگ کیچرهییشی بۉلدی. سېکین-استه تارهییب بارهیاتگن تیریکچیلیک. جهان بانکی معلوماتلریگه کۉره، طالبان حکمرانلیگی نینگ دستلبکی ایکّی ییلیده افغانستان اقتصادیاتی کېسکین قولهشگه یوز توتگن: 1400-ییلده 21 فایزلیک، 1401-ییلده اېسه ینه 6 فایزلیک پسهییش قید اېتیلگن. عموماً آلگنده، مملکت اقتصادیاتی اۉز حجمی نینگ تخمیناً بېشدن بیر قِسمینی یۉقاتگن.
بو جریانده خدمت کۉرسهتیش ساحهسی قریب 36 فایزگه، صناعت سکتوری 20 فایزگه یقین، قیشلاق خۉجهلیگی اېسه 10 فایز اطرافیده قیسقرگن. بو میلیونلب عایلهلر اوچون ایش اۉرینلری نینگ یۉقالیشی، برقرار درآمد منبعلری نینگ کمهییشی و یشش امکانیتلری نینگ تارهییشینی انگلهتهدی. شو بیلن بیرگه، دولت بودجهسی هم کېسکین قیسقرگن. 1400-ییلده 448 میلیارد افغاني بۉلگن دولت بودجهسی 1402-ییلگه کېلیب تخمیناً 274 میلیارد افغانيگه توشگن بو دېیرلی یرمی کمهیگنینی کۉرسهتهدی.
رواجلنیش بودجه اېسه ینه-ده کېسکین پهسهیگن: سابق حکومت نینگ سۉنگگی ییلیدهگی 130 میلیارد افغانيدن 1402-ییلده اتیگی 37 میلیارد افغانيگه توشیب کېتگن. بو اېسه آستقورمه لایحهلری و قوریلیش ایشلری دېیرلی تۉختهب قالگنینی انگلهتهدی.
طالبلر افغانستان اقتصادی نینگ قولهشیگه و تشقی یاردملر نینگ تۉختهتیلیشیگه پارالیل روشده عیاللرنی کېنگ کۉلمده ایش بازاریدن چېتلشتیردی. حاضر دولت توزیلمهسیده جوده آز سانلی عیاللر قالگن. بو عیاللر، ایلگری اېگهلهگن لوازمی یاکه تعلیم درجهسیدن قطعی نظر، فقط 5 مینگ افغاني مقداریده بېلگیلنگن معاش آلماقده. بو معاش حیات خرجتلرینی قاپلش اوچون مطلقا یېترلی اېمس. عیاللرنی ایش جریانیدن چیقریب تشلش عایلهلر نینگ درآمد منبعلری نینگ مهم قِسمینی یۉقاتیشیگه آلیب کېلدی. بو قرار بېواسطه اهالی نینگ تورموش درجهسیگه تأثیر قیلیب، اولرنینگ «نان دسترخوانینی» ینه-ده کیچرهیتیردی و ضعیفلشتیردی. شو بیلن بیرگه، طالبان مالیوي منبعلر یېتیشمسلیگینی قاپلش مقصدیده «عشر»، «زکات» و باشقه سالیقلرنی ییغیش آرقهلی قتّيق سیاست یوریته باشلهدی. اقتصاد چوقور انقراضگه توشگن بیر پیتده سالیقلر نینگ آشیریلیشی کیچیک بیزنسلرگه قۉشیمچه باسیم قیلدی، اولر نینگ کۉپینی بانکروتلیک یاقهسیگه آلیب کېلدی و آخر-عاقبت بو باسیم نینگ یوکلمهسی استعمالچیلرگه، یعنی عادي عایلهلرگه اۉتدی.
ایشسیزلنتیریش سیاستی و پاکستان بیلن اوروش
ستروکتور درجهده، طالبان قَیتگنیدن کېین حکومت تیزیمیده کېنگ کۉلملی لوازم قیسقرتیریشلر و سابق حکومت خادملرینی ایشدن بۉشهتیش جریانی باشلندی. مینگلب خادملر دولت ادارهلری، ساغلیقنی سقلش، تعلیم، مېدیا و خوفسیزلیک توزیلمهلریدن چېتلهتیلدی. بو ایشدن بۉشهتیشلر نینگ اکثریتی ناانیق یۉریقنامهلر اساسیده و انیق حقوقي میکانیزملرسیز عملگه آشیریلدی، نتیجهده خادملر اوچون ناراضیلیک بیلدیریش یاکه حقوقي حمایه امکانیتی عملده یۉق قیلیندی.
بعضی حالتلرده قرار قبول قیلیشده مفکوروي مېزانلر، سیاسي صداقت و حتا تشقی کۉرینیش، مثلاً، سقال قۉییش کبی جهتلر هم رۉل اۉینهگن. کۉپلب تنقیدچیلر نینگ فکریچه، حاکمیت تیزیمی ایچکی و خلقارا لېگیتیملیک یېتیشمسلیگی سببلی اَیریم اېتنیک گروهلرگه نسبتاً شبههلی یاندشووگه اېگه بۉلگن و بو اَیریم ایشگه آلیش همده لوازم قیسقرتیریش جریانلریده هم عکس اېتگن. شو بیلن بیرگه، قرار قبول قیلیش جریانلریده شفّافلیک یۉقلیگی همده نظارت میکانیزملری نینگ ضعیفلیگی فساد، قرارلر و منبعلر نینگ تار گروهلر قۉلیده تۉپلنیشیگه زمین یرهتدی. چېگره ترنگلیکلری و پاکستان بیلن اوروش همده سودا علاقهلریدهگی اوزیلیشلر سۉنگگی ییللرده، اینیقسه طالبان حکمرانلیگی نینگ تۉرتینچی ییلیده، اهالی نینگ تورموش درجهسیگه جدّي باسیم عاملیگه ایلندی. چېگرهلر نینگ تېز-تېز یاپیلیشی و ترانزیت یۉللریدهگی اوزیلیشلر اساسي محصولاتلر تأمینات زنجیرینی ایزدن چیقردی. بیر تاماندن، افغانستان دهقانلری نینگ قیشلاق خۉجهلیگی محصولاتلری اېکسپورت بازارلری نینگ یۉقلیگی سببلی ایچکریده بوزیلیب کېتدی و دهقانلر درآمدی کمهیدی. ایکّینچی تاماندن، گوروچ، اون و باشقه آزیق-طعام محصولاتلری کبی ضرور ایمپورتلر قیمتلشدی و یېتیشماوچیلیک یوزهگه کېلدی، بو اېسه ایچکی بازارلرده نرخلر نینگ کېسکین آشیشیگه آلیب کېلدی. چېگرهلر یاپیلگندن کېین بازارلر چَیقاوچیلیک و غملش (احتکار) حالتیگه هم توشدی و بو وضعیت نینگ آغیرلیگی تۉغریدن-تۉغری کمبغل استعمالچیلرگه تأثیر قیلدی.
شو بیلن بیرگه، قۉشنی دولتلردن، خصوصاً ایران و پاکستاندن میلیونلب مقیاسده مهاجرلر نینگ مجبوري دېپورت قیلینیشی طالبان باشقروویدهگی افغانستانگه اېنگ مهم و عینِ پیتده اېنگ مرکّب اجتماعي-اقتصادي باسیملردن بیری بۉلدی. بو قَیتیش تۉلقینی مملکت نینگ ضعیف اقتصادي و محنت بازاری توزیلمهسیگه بېواسطه ضربه بۉلدی. آلدیندن هم ایشسیزلیک و تورغونلیکدن قیینهلهیاتگن شهرلر بیردنیگه اوی-جای، خدمتلر و ایش اۉرینلریگه بۉلگن طلب کېسکین آشیشی بیلن یوزلشدی. نتیجهده ییریک شهرلرده اوی-جای بازاری انقراضگه اوچرهدی، اجاره نرخلری آشدی و پست درآمدلی عایلهلر نینگ مناسب تورر جایگه کیریش امکانیتی ینهده چېکلب قۉییلدی. ایشسیزلیک، مهاجرلر نینگ قَیتیشی و اقتصادیات نینگ قیسقریشی کبی کوچهییب بارهیاتگن باسیملرگه قرهمهی، طالبان حکومتی سۉنگگی ییللرده ایش اۉرینلری یرهتیش و محنت بازارینی تیکلش بۉییچه انیق و کېنگ قمراولی سیاست تقدیم اېتمهگن. عملده اېسه بودجه توزیلمهسی و مالیوي اوستوارلیکلر شونی کۉرسهتهدیکی، منبعلر نینگ کتّه قِسمی خوفسیزلیک، استخبارات و نظارت توزیلمهلریگه یۉنهلتیریلگن، اجتماعي ساحهلر ساغلیقنی سهقلش، تعلیم و عمومي خدمتلر اېسه جوده چېکلنگن درجهده مالیهلشتیریلگن.
1405-ییل؛ انقراض نینگ کوچهییشی
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی سۉنگگی گزارشلریده افغانستانده چوقور قشّاقلیک نینگ کېنگهییب بارهیاتگنی حقیده آگاهلنتیرگن و 2025-ییلده قریب 28 میلیون کیشی حیات نینگ اېنگ اساسي احتیاجلرینی هم تأمینلهی آلمهگنینی بیلدیرگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ترقیات دستوری معلوماتلریگه کۉره، عایلهلر نینگ 80 فایزیدن آرتیغی قرضگه باتگن و اهالی نینگ قریب اوچدن تۉرتدن اوچ قِسمی امان قالیش اوچون فوق العاده و خوفلی اصوللرگه مراجعت قیلماقده. شونینگدېک، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی بهالریگه کۉره، ایشسیزلیک درجهسی تخمیناً 75 فایزگه یېتگن و اهالی نینگ 90 فایزدن آرتیغی قشّاقلیک چېگرهسیدن پستده یشهماقده. بو حالت بېواسطه آغیر آزیق-طعام خوفسیزلیگی بحرانی بیلن باغلیق. آزیق-طعام خوفسیزلیگی نینگ باسقیچمه-باسقیچ تصنیفی (IPC) بهالشیگه کۉره، 2026-ییل اپرېل–سپتامبر دوریده افغانستان اهالیسی نینگ تخمیناً 30 فایزی آغیر آزیق-طعام خوفسیزلیگی تنقیصلیگی بیلن یوزلشگن.
بو جریان اینیقسه ایشسیز عایلهلر، ایران و پاکستاندن قَیتگن مهاجرلر همده کمبغل شهر حدودلری اهالیسی آرهسیده کېنگ ترقهلیب، کتّه مقیاسدهگی انساني بحران نینگ یقّال بېلگیسی بۉلیب قالماقده.
بولر نینگ برچهسی شوندهی بیر وضعیتده کېچماقدهکی، اقتصادي باسیملر، مهاجرلر نینگ عامهوي قَیتیشی، پاکستان بیلن چېگرهلر نینگ یاپیق بۉلیشی و طالبان نینگ پاکستان بیلن حربي کېسکینلیکنی کوچهیتیریشی احتمالی افغانستان کېلهجگینی ینه-ده بېقرارلشتیرماقده. بیراق، کۉرینیشیچه، طالبان حکومتی کېلگوسی ییل اوچون ایش اۉرینلری یرهتیش بۉییچه انیق رېجهلرگه اېگه اېمس. عملده اېسه جریانلر اقتصادي امکانیتلر یرهتیشدن کۉره کۉپراق خوفسیزلیککه یۉنهلتیریلگن محیطنی کوچهیتیریش، حربي خرجتلر نینگ آشیشی و احتمالي تۉقنهشوولر نینگ دوام اېتیشی تامان کېتماقده. شو بیلن بیر وقتده، مهاجرلر نینگ کېنگ کۉلملی دېپورتی و چېگرهلردهگی چېکلاولر شهرلر ایش بازاری و منبعلریگه قۉشیمچه باسیم یوکلب، ایشچی کوچینی قبول قیلیش امکانیتلرینی ینه-ده کمهیتیرماقده. طالبان نینگ مالی خرجتلر و بودجه اوستوارلیکلریدهگی شفّافلیک یېتیشمسلیگی نهفقط تۉختهمهدی، بلکه ینهده تیزیملی توس آلدی. اۉتگن ییل نینگ اسد آییده اوشبو گروه یېتکچیسی تامانیدن تصدیقلنگن «مالی حساب-کتاب تۉغریسیدهگی قانون» اعلان قیلیندی. بیر مقّدمه، بیر باب و 20 مادّهدن عبارت بۉلگن بو قانون تشقی تاماندن دولت مالی ایشلرینی ترتیبگه سالیشگه قرهتیلگندېک کۉرینسه-ده، عملده مالی قرارلر قبول قیلیش وکالتی نینگ طالبان رهبریتی قۉلیده ینه-ده مرکزلشگنینی کۉرسهتهدی. قانون نینگ تۉرتینچی مادّهسیگه کۉره، طالبان رهبریتی نینگ مالیه ادارهسی «مرکزي مالیوي باشقرمه» صفتیده بېلگیلنگن و عملده مملکت نینگ بوتون مالی تیزیمی اوچون اساسي وکالتلی اۉرگان صفتیده تن آلینگن. بو اېسه مالي قرارلر مرکزی نینگ کابلدن قندههارگه کۉچیریلگنینی انگلهتهدی. کېینگی مادّهلرده برچه ادارهلر اوشبو باشقرمهگه بېواسطه حسابات بېریشگه مجبور اېتیلگن همده توشوملر و خرجتلرنی نظارت قیلیش اوچون قطعي میکانیزملر جاري قیلینگن. جملهدن، مبلغلرنی قبول قیلیش و تقسیملش جریانلرینی کاغذ شکلیده رۉیخطگه آلیش همده مالي مسووللر نینگ بودجه آلیش اوچون شخصن مراجعت قیلیشی طلب اېتیلهدی. بوندهی ترتیب بانک تیزیمی و الکترون پول اۉتکزمهلری نینگ رۉلینی چېکلب، مالیوي بوروکراتيهنی ینه-ده مرکّبلشتیرهدی.
طالبلر مالی محاسبه قانونی اۉتگن ییل اسد آییده نشر بۉلدی
شو جریان دوامیده طالبان حکومتی 1405-مالیه ییلی اوچون رسمي بودجهنی هنوز عامهگه اعلان قیلمهگن. مالیه ییلی نینگ باشلنیشیدن قریب ایکّی آی اۉتگن بۉلسه-ده، نه بودجه تفصیلاتلری، نه ینگی ییل اوچون حکومت نینگ مالی و سیاسي اوستوار یۉنهلیشلری آچیقلنگن. 1404-مالی ییلیده هم بودجه جماعتچیلیککه تقدیم اېتیلمهگن اېدی. طالبان 1403-مالی ییلیده هم مملکت بودجهسنی عمومي تفصیلاتلرسیز تصدیقلهگن. اۉشه پیتده طالبان مطبوعات سۉزلاوچسی ذبیحالله مجاهد بودجه هبتالله آخوندزاده تامانیدن تصدیقلنگنینی و 1402-ییلدهگی کبی تۉلیق «ملي درآمدلر» حسابیدن مالیهلشتیریلیشینی معلوم قیلگن اېدی. درآمدلر حجمی، بودجه مبلغلری نینگ صرفلنیش ترتیبی و تورلی ادارهلرگه اجرهتیلگن اولوشلر حقیده آچیق معلوماتلر نینگ یۉقلیگی میلیونلب افغان فقرالری ایشسیزلیک، آچلیک و خرید قابلیبی نینگ پهسهییشی بیلن کورهشهیاتگن بیر پیتده دوام اېتماقده. طالبان نینگ «مالي حساب-کتاب تۉغریسیدهگی قانونی» اۉتگن ییل نینگ اسد آییده اعلان قیلینگن اېدی. بیراق مسألهنینگ ینه-ده چوقور قتلمیده طالبان رهبری نینگ قشّاقلیککه بۉلگن قرهشی هم دقّتگه سزاواردیر. هبتالله آخوندزاده اۉتگن ییل بهاریده قندهارده رمضان هییتی مناسبتی بیلن قیلگن نطقیده قشّاقلیک و بایلیکنی «الله تامانیدن بېریلگن» حالت دېب تعریفلب، مسلمانلر بو بارهده شکایت قیلمسلیگی کېرهکلیگینی ایتگن اېدی. او قشّاقلیکنی الهي تقدیرنینگ بیر قِسمی صفتیده کۉرسهتیب، کمبغللر نینگ صبر-طاقتلی بۉلیشی و موجود وضعیتدن راضی بۉلیشی ضرورلیگینی تأکیدلهگن. بوندهی یاندشوو عملده قشّاقلیکنی سیاسي و اقتصادي چارهلر بیلن حل اېتیلیشی ممکن بۉلگن معما اېمس، بلکه اۉزگرتیریب بۉلمهیدیگن تقدیر صفتیده تلقین قیلهدی. شو بیلن بیرگه، عملي وضعیت افغانستانده طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ قشّاقلیک سېزیلرلی درجهده کوچهیگنینی و میلیونلب آدملر گومانیتار یاردمگه قرهم بۉلیب قالگنینی کۉرسهتماقده. موجود حالتگه قرهگنده، طالبان اۉز سیاستلریدن آرتگه چېکینیش نیتیده اېمس.
