یازوچی: رحیم ابراهیم
آلتمیشینچی ییللر باشلری اېدی. کمینهنینگ بیرینچی قیسقه داستانی «الوان توگون» عنوانی آستیده فاریاب کوندهلیگیده میمنه شهریده نشر قیلیندی. کونلرنینگ بیریده ابوعبید جوزجانی لیسهسی جادهسی یا اۉشه لودین جادهسیده ایکّی یاش ییگیت کېلیب مېن بیلن سلاملهشیب حال و احوال سۉرهشدی و داستاننی تعریفلهدیلر. اولر دېدیلر: صاف بیر تیلده یازیلگن – گرچه بو حکایه ایلک تجربه صفتیده افاده اسلوبیده بیرآز ناتورغون بۉلسه-ده؛ لېکن گۉزل چیققن. اولردن بیری محمدعالم کوهکن و باشقه بیری اېسه ذکرالله ایشانچ اېدی.
محمدعالم کوهکن و اۉیلهشیمچه هر ایکّیسی هم لیسهنینگ سۉنگّی ییللریده اېدیلر (احتمال) کېیینچهلیک کوهکن ریاضی –فیزیک بۉلیمینی فاریاب معلم تربیهلش موسسهسیده اۉقیدی. اۉشه اوچرهشوو کوهکن بیلن تانیشیش همده اوزاق مدتگچه همکارلیگیمیزنینگ اساسی سببچیسی بۉلدی. سۉنگی بیر نېچه اۉن ییل ایچیده نابرقرار ییللرده قندهی هم بۉلمهسین علاقهده اېدیک. او بیلن اېنگ سۉنگی مرته کابل محمدحسن تۉلقیننینگ اوییده تلفونده گپیریب حال و احوال سۉرهشدیم. کۉرینیشیچه، ساغلیق وضعیتیدن انچه راضی اېدی. «حاضر کمپیوتر آرقهسیده اۉلتیریش ایشلهی آلهمن دېدی.» یخشی خاطردهلرنی یازیشنی آرزو قیلهمن دېدی او. مېن تشویق و ترغیب اېتدیم. بیر نېچه موضوع تۉغریسیده کمینهدن معلومات سۉرهدی. اونگه دېدیم جوده یخشی بیر نیت قیلگن سیز. جوده خرسند اېدی. لېکن، «افسوسکه آروزلری توپراققه ایلندی.»
ایتیش کېرهک اۉشه ییللر (آلتمیشینچی و یېتمیشینچی) ییللرده اۉزبېک ادبیاتی بۉییچه بیر نیچه چهره میمنه شهریده ولایتی کمیته و فاریاب کوندهلیگی مدیر مسوولی رحمتلی رضوانقل تمنا حمایتی بیلن اېنگ ثمرهلی فعالیتلرنی آلیب باردیلر. محمدعالم کوهکن، ذکرالله ایشانچ، سیدتاجالدین تاشقین بهایی و کمینه (رحیم ابراهیم) و تۉرتتاویمیزهم دولتی اطلاعات خدمات ریاستی (خاد) آلدیده خاص هدف حسابلنر اېدیک.
کوهکن تحصیلنی بیتتیرگندن سۉنگ فاریابده مطبوعات ساحهسیده ایش بیلن شغللندی. بونینگ یانیده سیاست ساحهسیده هم دېیرلی مصروف اېدی. او، اۉزینینگ خاص استعدای بیلن مطبوعات بۉلیمیده کۉپراق پارلهدی. قیسقه مدت هم اردو بۉلیمده فعالیت قیلدی. او باشقه بۉلیملردن کۉره کۉپراق مطبوعات ساحهسیده یخشی پارلهدی، بیراق باشقه تۉغریلرده هم صلاحیتلی شخص اېدی. یېتکرمهلر بۉلیمیده آلیب بارگن فعالیتی امکان قدر کوهکننی خلق ارا یېتکرمهلر سطحیگه آلیب چیقدی. عالی تحصیلاتنی حقوق بۉلیمیده لیسانس سویهسیده بیتتیردی کوهکن.
اگر اونینگ مدافعه وزیرلیگی و سیاستدهگی فعالیت ساحهلرینی چېتگه قۉیسک، او عامهوي اخبارات واسطهلریدهگی ایشیده اوچهله یۉنهلیشنی هم قمرهب آلگن اېدی.
مطبوعات/یازمه ساحه: او اوزاق ییللر فاریاب جریدهسیده ایشلهگن. فاریاب جریدهسی نینگ معاونی و باش محرری بۉلگن، بیر مدت اۉشه ولایتنینگ اخبارات و مدنیت باشقرمسی باشلیغی لوازمینی هم بجرگن. مهاجرت ییللریده (1376–1381 ) پاکستان نینگ پېشاور شهریده «چاووش» مجلهسی (امیر علیشیر نوايی انجمنی نینگ نشري اۉرگانی) معاونی صفتیده فعالیت کۉرستگن.
رادیو/اېشیتیش ساحهسی: 60–70-ییللرده فاریاب محلي رادیوسی بیلن همکارلیک قیلگنیدن تشقری، کېینگی ییللرده او اوزاق وقت دوامیده آزادلیک رادیوسی نینگ اۉزبېک بۉلیمیده فعالیت آلیب باردی.
تلویزیون ساحهسی: کوهکن بیر نېچه ییل دوامیده آریانا خلق ارا تلویزیونی اۉزبیک بۉلیمی باشلیغی، آینه تلویزیونینینگ کابل دفتری مسوولی، آی همده بیرلیک تلویزیونلرینینگ باشلیغی بۉلیب ایشلهگن. او قَیسی یۉنهلیشده ایشلمهسین، اونینگ فعالیتی صمیمي و تأثیرلی بۉلگن.
اجتماعي ترماقلر: علاقه میدانیده اجتماعي صحیفهلر پیدا بۉلیشی بیلن، کوهکن اجتماعي ترماقلرده هم فعال کیشیلردن بیری بۉلگن.
کوهکن آنه تیلی اۉزبېک تیلیده هم مهم و یادگار اثرلر یرهتیب قالدیرگن. اونینگ بو ساحهدهگی ایشلرینی بیر نېچه بۉلیمگه اجرهتیش ممکن.
ایجاد / اثر یرهتیش: بو یۉنهلیشده او هم شعریتده، هم حکایه ساحهسیده یېتکچیلردن بۉلگن.
تدقیقات: مثلاً، «اۉزبېک ادبیاتی فرهنگی» ناملی اثرینی ذکرالله ایشانچ بیلن همکارلیکده یازگن (1374 میمنه) و باشقه تدقیقاتلر.
ترجمه: بو یۉنهلیشده اونینگ فعالیتی ایکّی تورده اېدی: بیرینچیسی-الفبانی اۉگیریش (یعنی اۉزبېکستان منبعلریدهگی اثرلرنی کیریلل و لاتین یازوولریدن ایلنتیریش)، ایکّینچیسی اېسه دري تیلیدن اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلیش.
ژورنالیستیک / یېتکرمه اثرلر: بو یۉنهلیشده او آزادلیک رادیوسی بیلن همکارلیک قیلگن ییللر دوامیده هر کونی منتظم روشده بیر اثر یرهتیب بارگندی.
اېسلتمه: یېتکرمه فعالیتی بۉییچه بیر نقطهنی تأکیدلشیم کېرهک. افغانستانده (باشقه جایلرده قندهیلیگینی بیلمهیمن) ژورنالیستی یازوولرنی عادتده اثرلر قطاریگه قۉشیشمهیدی و اولرنی تۉپلب، ترتیبگه سالیشمهیدی. حالبوکه، انه شو یازوولرنینگ اۉزی مملکتنینگ معین دوریدهگی آغزهکی تاریخ دیر. مېن هم شو بېپروالیککه یۉل قۉیگنمن. افسوس و ندامت اېسه اېندی بو دردگه دوا بۉلالمهیدی. و کۉریب کېلگنیمچه، فقطگینه محمد شریف شریف (شریف تورکمن) آزادلیک رادیوسی خبرچیسی و مزار شریفدهگی ملي رادیو و تلویزیونی تورکمن بۉلیمی خبرچیسی اۉزی نینگ برچه راپورتاژلرینی تۉپلهگن. افسوسکی، بو بېپروالیک بیزنینگ کۉپگینه ژورنالیستلریمیزنینگ مدني فعالیتینینگ کتّه قِسمینی یۉقاتلیشیگه سبب بۉلگن.
کوهکننینگ یېتکرمه ایشلری آرهسیده اونینگ نوراحمد یورتداش بیلن قۉشمه اثری علیحده اۉرین توتهدی. بو گزارش مهاجرلیک فاجعهلری حقیده یازیلگن بۉلیب، تیلی شیرهلی و جانلی افادهگه اېگه. جملهلر نینگ بیر- بیریگه باغلنیشی شوندهی مستحکمکی، اگر بیرته جمله آلیب تشلنسه، بوتون متن ایزدن چیقهدی. موضوع و موقعی هم، اگر مطلقا نایاب بۉلمهسه-ده، جوده کم اوچرهیدیگن درجهده بې تکرار. مېنده بار بۉلگن نسبی صلاحیت اساسیده ایتیشیم ممکنکی، بو گزارش افغانستاندهگی اۉزبېک تیلیدهگی عامهوي اخبارات واسطهلریده ژنالیستی ساحهسیده بیر شاه اثردیر.
گرچه قیسقهچه شکلده بۉلسه-ده، گزارشنینگ مضمونی شوندهی: فاریاب ولایتی قیصار اولسواللیگینینگ ثور قیشلاغیده بیر ییگیت 8 لک (800 مینگ) افغاني مقداریدهگی قلین / تۉیانه / مَهر بیلن اونهشتیریلهدی. اعتبارگه مالک جهتی شوندهکی، تۉیانه افغانستانده، اینیقسه عایلهوي حیات قوریشده، «اوزاق دوام اېتووچی» بیر کلفتگه ایلنگن. بو یامان و قدیمي عادت اصلیده بیر توردهگی «قولدارلیک سوداسی» دیر و افغانستاننینگ همه جاییده، خصوصاً قیشلاقلرده ینهده کۉپراق اوج آلگن. شونی هم ایتیش کېرهککی، قلین آلیشده یعنی «زمانهوي قولدارلیک سوداسی»ده، بو غیرِ انساني، غیر اسلامي و غیرِ اخلاقي عملده بعضی شهر ضیالیلری قیشلاقلیکلردن هم اۉتیب کېتگن.
خوب، ییگیت قلین تاپیش اوچون ناقانوني یۉللر بیلن تورکيهگه بارهدی. او یېرده قۉی باقیب، چۉپانلیک قیلهدی. آلتی-یېتّی ییل دوامیده اۉشه پادهچی آدم نینگ قۉلی آستیده ایشلب، استه-سېکین اونینگ عایلهسی نینگ بیر اعضاسیگه ایلنهدی. شو یۉل بیلن ییگیت قیزنینگ قلینی اوچون کېرهکلی پولنی تۉلهیدی. اېندی او افغانستانگه قَیتیب، تۉی مراسمینی اویوشتیرماقچی بۉلهدی. قَیتیشیدن آلدین اونهشتیریلگن قیزیگه بیر مکتوب یوبارهدی و مکتوبگه بیر قیزنینگ رسمینی هم قۉشهدی. اونده هزل طریقهسیده شوندهی یازهدی: «مېن منه شو قیز بیلن اویلنماقدهمن. قیصارگه قَیتمهیمن.»
اۉشه صورت بادارینینگ قیزنینگ عکسی اېدی. اونهشتیریلگن قیز بو رسمنی کۉریب، آتهسی نینگ مِیلتیغی بیلن اۉز جانیگه قصد قیلهدی. بو خبر افغانستانگه سفر تیارگرلیگی بیلن بند بۉلگن ییگیتگه یېتیب کېلهدی. او هم تورکيهده اۉز جانیگه قصد قیلهدی. سۉنگ اونینگ جسدی افغانستانگه آلیب کېلینیب، بختسیز اونهشتیریلگن قیزینینگ یانیگه دفن اېتیلهدی.
کوهکن انساني فضیلتلری بیلن حلیم، آزاد، برداشلی و عاریتلی بیر ضیالی اېدی. جلالالدین رومينینگ تعبیری بیلن ایتگنده، او کېنگ بیر « مهر دانایی » اېگه بۉلیب، انه شو مِهر اونی کېنگ فکر و برداشلی قیلگن، و اۉز حیاتی دوامیده اۉرگنگن همده تجربه قیلگن برچه بیلیملرینی استادانه طرزده آنه تیلینی سېوووچی و اونگه خدمت قیلووچی همسبکلریگه بغیشلب کېلگن.
کوهکن نینگ اثرلری اۉزبېک-تورکي (چیغتای)، تورکي خاقاني و شرقي تورکي تیللریده، «افغانستان مدنیتی» دېب اتهلووچی بۉلیمده و اۉشه تیللردن فایدهلنووچی حدودلرده اېرتنگی کونلرگچه اۉز آغیرلیگینی سقلب قالهدی.
تأکیدلب اۉتیش جایزکی، کوهکن سۉنگگی ییللرده مییه سرطانی نینگ «بیستون» او بو کسللیک بیلن آلیشیب یشهدی. بو ظالم درد اونگه کابلدن تهرانگچه، اسلام آباددن امریکه قۉشمه ایالتلری مساچوست شهریگچه چۉزیلگن بیر «دېوار» برپا قیلگندی. او اېسه بیر نېچه ییل دوامیده شو دېوارنی یاریب اۉتیش اوچون جانبازلیک بیلن کورهشدی.
عمری نینگ آخرگی آیلریده او «شیرین بیر آرزو»نی قلبیده اسرهب یورر اېدی یعنی اۉز خاطرهلرینی یازیشنی: وطندهگی و وطندن تشقریدهگی دهشتلی واقعهلرنی قلمگه آلیشنی. بو مقّدس نیتنی عملگه آشیریش اوچون قلمینی «تیشگه» ایلنتیریب، تاریخ نینگ «بیستون» بیر «جوی شیری» آچیشنی خواهلهدی. اما شفقتسیز بیسیتون خودّی فرهاد اوستیدن غلبه قیلگنی کبی کوهکن اوستیدن هم غالب چیقدی و اونینگ «تیشهسینی» ظالمانه قۉلیدن تارتیب آلدی.
خاطرهلر یازیلمهی قالدی. خودّی فردوسي ایتگنیدېک: «چونین است رسمی سرایی داروشت» – یعنی، دنیا حیاتی شوندهی قۉپال عادتگه اېگه.
