نویسنده: جلالالدین آرام
«بحران» تجربهسی انسانلر حیاتی نینگ دایمي عنصرلریدن بیری دیر. همهمیز حیاتیمیزده معلوم درجهده بحران و قیینچیلیکلرنی باشدن کېچیرگنمیز. بو تجربه بیر انسان اوچون قیسقه و یېنگیل بۉلیشی ممکن، باشقهسی اوچون اېسه اوزاق و چوقور. بحراننینگ صفتی هم آدملر حیاتیده تورلیچه نمایان بۉلهدی. مالیوي بانکروتلیک، روحي قولهش نقطهسیگه یېتیش، عایلهوي ترتیب اساسلری نینگ یېمیریلیشی، کتّه یۉقاتیشلر و اَیریلیقلرگه دوچ کېلیش بولر و بوندن هم کۉپراق حالتلر هر بیریمیز حیاتیده آغیر بحرانلر شکلیده پیدا بۉلیشی ممکن.
بحرانلر بو شو پیتگچه حیاتیمیزگه برقرارلیک و توزیلمه بېریب کېلگن تنیش ترتیب نینگ آغریقلی روشده یېمیریلیش تجربهسیدیر. بحران بیلن یوزلشگنده انسان قۉرقوو، خواطر، سراسیمه و معناسیزلیک حسسی بیلن کورهشهدی. کۉپچیلیگیمیز بوندهی تجربهده سینهمیز، امیدیمیزنی یۉقاتهمیز و بیر مدت آلدین جوده کېنگ همده امکانیت و یاروغلیککه بای بۉلیب کۉرینگن دنیاده اېندی فقط ظلمت و بېرک کۉچهلرنی کۉرهمیز.
بحران، برچه کېچیکتیریش و معلقلیکلرنینگ یکون تاپیش نقطهسیدیر. بحران یوز کۉرسهتیب، بوتون آغیرلیگی بیلن حیاتیمیز نینگ بیر دوریگه کیریب کېلگنیده، یلنگغاچ حقیقت نمایان بۉلهدی و بیز اېندی یوز اۉگیریش، انکار قیلیش، کېچیکتیریش یاکه «خۉش، کۉرهمیز نیمه بۉلر اېکن» دېییشگه جای قالمهگنینی انگلهیمیز. انه شو یلنگغاچ حقیقت بیلن بوتون کۉلمی، وزنی و باسیمی بیلن یوزلشیش کۉپچیلیگیمیزنی گۉیا رامیدن چیقیب کېتگن اېشیک کبی قولهتهدی و سیندیرهدی.
اما بو آدملر نینگ بحرانگه بۉلگن یگانه مناسبتی اېمس. بعضی انسانلر آغیر انقراضگه دوچ کېلگنیده، بیردن اۉز ایچیده ایلگری هېچ قچان سېزمهگن جسارتنی کشف اېتهدی. بو جسارت اوّل عادت، کوندهلیک تکرارلر و برقرارلیک نینگ آغیر یوکی آستیده یشیرین بۉلگن بۉلهدی. بوندهی تجربهده اَیریم آدملر تۉستدن اېندی قۉرقمسلیگینی حس قیلهدی؛ ساختهلیکلر، عادتلر، مراسملر، ایستکلر و اوّلگی افضللیکلر اۉز وزنینی یۉقاتهدی. شوندهی حاللرده انسانلر ظلمت توبیگه قولهش اۉرنیگه، اۉز ایچیده چۉقّیگه سکرهش اشتیاقینی سېزهدی.
آدم عادتي حالتده کۉپینچه کانسرواتیف بۉلهدی (کانسرواتیف کوندهلیک معنادهگی، یعنی حیاتدهگی موجود ترتیبنی بوزمهیدیگن انسان معناسیده). خوفسیزلیک، عادتلر و یۉقاتیشدن قۉرقیش انساننی تنیش چېگرهلر ایچیده اوشلب تورهدی. بحران اېسه بو دېوارنی بوزهدی. انسان اېندی یۉقاتهدیگن هېچ نرسهسی قالمهگنینی حس قیلگنیده، قۉرقوو هم اۉز کوچی نینگ بیر قِسمینی یۉقاتهدی؛ چونکه او موجود نرسهلرگه یاپیشیب یششدن آزیقلنر اېدی.
«معنا قیدیرووچی انسان» کتابینینگ یازووچیسی بېکارگه ویکتور فرانکل نامی بونچهلیک کۉپ تیلگه آلینمهیدی. او نازیلر نینگ اۉلیم لاگېرلرینی باشدن کېچیرگن اېدی. اۉشه لاگېرلرده او انسانیت تاریخیدهگی اېنگ شفقتسیز و معناسیزلنتیرووچی تجربهلر بیلن یوزمه-یوز بۉلدی. نازیلر لاگېرلری انسان نینگ جسمی، روحی، تفکری و حیاتدن معنا تاپیش قابلیبینی یېمیرر اېدی. اما فرانکل انه شو جهنم ایچیدن حیات معناسی نینگ مطلقا ینگی افقلریگه یۉل تاپدی و اۉز کوزهتوولرینی همده نهایتده ثمرهلی پسیکولوژیگ نظریهگه ایلنتیردی.
فرانکل کبی انسانلر تجربهسیده بحران، آدمگه یېتکزیشی ممکن بۉلگن برچه ضررلرگه قرهمهی، جوده بنیادي بیر وظیفهنی بجرهدی: یعنی انسان شو زهاتی یاق حیاتدهگی آرتیقچه بېزهک و صنعي یوکلردن خلاص بۉلیب، مضمونلی و جسارتلی یشش نینگ اۉزی بیلن بوتون بارلیغی ایله آلیشهدی، یاکه ییقیلیب، کوزدهگی قوروق برگ کبی حیات چېتیدن اوچیب کېتهدی.
افغانستانلیک کوهنورد ذکيه ریورنینگ ماونت اېوېرست چۉقّیسیگه چیقیش تجربهسی، بو بحرادن کېینگی تجربهدیر. اونینگ حیاتی شونی کۉرسهتهدیکی، کېتمه-کېت کېلگن ایکّی آغیر بحران آخر-عاقبت اونی عادت، قۉرقوو و برقرارلیک جاییدن سوغوریب تشلهدی همده اونی اېوېرست چۉقّیسیگه آلیب بارووچی یۉلگه باشلهدی.
ذکيه نینگ بیرینچی اوزیلیشی اۉز وطنی افغانستاندن اجرهلیب، باشقه بیر مملکتگه، آسترلیاگه باشپناه آلیب کېتیشی اېدی. افغانستان آدملری عادتده کیمدیر «موفق بۉلیب» مملکتدن چیقیب، رواجلنگن بیر دولتگه یېتیب بارگنینی کۉرسه، اونی تبریکلهیدی. اما کۉپینچه بیر حقیقت اعتباردن چېتده قالهدی: اجدادلر وطنی بیلن اوزیلیش و باشقه بیر یورتده حیاتنی قیتهدن باشلش جوده کۉپ روحي باسیملر همده یشیرین-آشکار دردلر بیلن بیرگه کېلهدی.
کۉپلب اېرکک و عیاللر ییللر دوامیده وطننی ترک اېتیش و باشقه مملکتده ینگی حیات باشلش اوچون کورهشیب، نهایت مقصدیگه یېتگنیده، منزلگه یېتیشی بیلن بو اَیریلیق نینگ آغیرلیگینی قلبیده حس قیلهدی؛ بعضاً بو سکوتدهگی ییغیلر بیلن کېچهدیگن حقیقي بحران درجهسیگه یېتهدی. ذکيه هم انه شو آغریقنی اۉزی بیلن آلیب یورگن اېدی.
اما ذکيه ریور نینگ اېنگ کتّه دردی اوکهسی احمد ولی نینگ اۉز جانیگه قصد قیلیشی اېدی. او آسترلیاگه یېتیب کېلگنیدن کۉپ اۉتمهی حیاتیگه نقطه قۉیدی. بو فاجعه ذکيه نینگ اوّلگی آغریغیگه ینه-ده دهشتلیراق قتلم قۉشدی و اونی اوّل مطلق یالغیزلیککه، کېین اېسه سۉز نینگ حقیقي معناسیده تاغو صحرالرگه آلیب چیقدی.
کېینچهلیک عیناً شو آغریق، بحران و حیات نینگ شفقتسیز یوزی بیلن یوزلشوو ایچیده ذکيه آزادلیککه اېریشدی. قۉرقوودن آزاد بۉلیش، عادتلردن خلاص بۉلیش، کېچیکتیریشلردن قوتولیش. کوندهلیک برقرارلیک نینگ کیشنلریدن چیقیش. انه شو بحران بغریده او ماونت ایورست چۉقّیسینی مقصد قیلدی؛ چونکه اوندن پستراق چۉقّی، اوندن کیچیکراق بلندلیک حیات نینگ سواللریگه جواب بېره آلمهس اېدی.
