گزارشگر: حمید نعمان
جاري ییل ثور آیی نینگ ایکّینچی هفتهسی کونلریدن بیریده باميان بیلیم یورتی شرعيات فاکولتهسی استاذلریدن بیری اوشبو فاکولته نینگ اوچینچی باسقیچ طلبهلردن بیر مجبوريتنامه امضالشنی سۉردی. اوشبو مجبوريتنامه نینگ بندلریدن بیری شیعه مذهبیدهگی طلبهلر نینگ هنفي مذهبیگه اېرگشیشی بیلن باغلیق اېدی. طلبهلر اېسه اۉز دیني اعتقاد و قرهشلریگه تهیهنگن حالده مجبوريتنامنی امضالشدن باش تارتیب، اۉز ناراضیلیکلرینی دلیللر بیلن توشونتیریشگه اوریندیلر. اما بو قرشیلیک قیسقه فرصتده صنف محیطینی ترنگلشتیردی و استاذ همده طلبهلر اۉرتهسیدهگی بحث آغزهکی جنجلگه ایلنیب کېتدی.
طلبهلر مجبوریتنامنی امضالشدن باش تارتگنیدن سۉنگ، فاکولته استاذی اولرگه نسبتاً حقارتاموز و تحقیرلاوچی آهنگده مناسبت بیلدیردی همده گپلری دوامیده مملکتدهگی سیاسي اۉزگریشلرگه اشاره قیلدی. او «مملکت نینگ سیاسي شرایطی اۉزگرگن و اېندی مملکت اسلاميلشگن» دېگن وجه بیلن شیعهلر نینگ دیني اعتقادلریگه قرشی کېسکین فکرلرنی بیلدیردی. بو ترنگلیک نینگ دوام اېتیشی نتیجهسیده صنفدهگی وضعیت نظارتدن چیقدی و طلبهلر اۉرتهسیدهگی آغزهکی تارتیشوو ینهده کوچهیدی. ماجرا جریانیده اَیریم حنفي مذهبیدهگی طلبهلر استاذنی قۉللب-قوّتلب، شیعه مذهبیدهگی کورسداشلری بیلن جسماني تۉقنهشووگه کیریشدیلر. اوشبو تۉقنهشوو صنف ایچیده دوام اېتدی و آخر-عاقبت استاذ اۉز طرفداری بۉلگن طلبهلر بیلن بیرگه صنفنی ترک اېتدی.
بو واقعهدن بیر نېچه دقیقه اۉتیب، طلبهلر بیلیم یورت حویلیسیده اۉتیرگن پیتده، ایکّی نفرشخصی کییمیدهگی طالبان جنگچیسی بیلیم یورت حدودیگه کیریب کېلدی و اۉنلب طلبهلر، استاذلر همده خادملر کۉز اۉنگیده شیعه مذهبیدهگی محصللرنی قتّيق کلتکلهدی. باميان بیلیم یورتی طلبهلریدن بیری «اطلاعات روز»گه بېرگن صحبتیده شوندهی دېیدی: «شرعيات فاکولتهسی استاذلری اوروش چیقیشینی ایستهیدی. مجبوريتنامهنی بیر نېچه مرته امضالهدیک. ینه آلیب کېلیب، امضالشیمیزنی طلب قیلیشهدی. اۉشه کونی هم کیمنی هزاره دېب بیلیشسه، اوریشردی. حنفي مذهبیدهگی طلبهلر هم اولر بیلن بیرگه اېدی. اۉشه کونی اۉن بېش طلبهنی میلتیق قۉنداغی، مشت، شپهلاق و قۉللریگه توشگن هر قندهی نرسه بیلن اوریشدی.» اونینگ ایتیشیچه، هجوم قیلگنلر محصللر حالتیگه عموماً اعتبار بېرمسدن، یونیورسیتی حدودی نینگ اۉزیده اولرگه نسبتاً زۉرآورلیک ایشلهتگن و یونیورسیتیده قۉرقوو همده واهمه محیطینی یوزهگه کېلتیرگن.
مذکور طلبه نینگ سۉزلریگه کۉره، بو حادثهدن کېین باميان یونیورسیتییدهگی محیط سېزیلرلی درجهده اۉزگرگن. او شوندهی دېیدی:
«سۉنگگی بېش ییل ایچیده هزاره استاذلر نینگ اکثریتی باميان بیلیم یورتیدن چېتلهتیلدی. حاضر کۉپراق پشتونلر بار. اولر نینگ همهسی طالبانچه فکرلهیدی. بیز شیعهلرگه یامان قرهشهدی. مقّدساتیمیزنی حقارت قیلیشهدی و دیني مراسملریمیزنی مسخره قیلیشهدی.»
شیعهلرنی مذهبینی اۉزگرتیریش کمپاینی
باميان بیلیم یورتیدهگی سۉنگّی ترنگلیک نینگ اساسي سببی طالبان تامانیدن ینگی اۉقوو ییلی باشلنیشی بیلن افغانستان بیلیم یورتلریدهگی طلبهلرگه مجبورن یوکلهتیلگن مجبوريتنامهدیر. اوشبو مجبوريتنامهنی امضالش تعلیمنی دوام اېتتیریش اوچون مجبوري دېب بېلگیلنگن.
مذکور مجبوريتنامه 14 ته انیق و چېکلاوچی بندنی اۉز ایچیگه آلهدی. بو بندلر طلبهلر نینگ شخصي حیاتی نینگ تورلی جهتلرینی کيینیش و تشقی کۉرینیشدن تارتیب دیني اعتقادلری همده اجتماعي خطی-حرکتلریگچه قمرب آلهدی.
مجبوريتنامه نینگ اَیریم بندلریده طلبهلر نمازنی جماعت بیلن و بېلگیلنگن وقتده ادا اېتیشی، سقالینی «سنت نبوی»گه موافق قۉییشی، طالبان نینگ شریعت حقیدهگی تلقینیگه ضد طرزده ساچ آلدیرمسلیگی همده یونیورسیتی حدودیده دۉپّیسیز یورمسلیگی کېرهکلیگی قید اېتیلگن. شونینگدیک محصللر «شرعي و افغاني» کییم صفتیده پیراهن-تنبان کيیشگه، موسیقی تینگلهمسلیککه همده صورت و ویدیولرنی تصویرگه آلیش یاکه سقلشدن تيیلیشگه مجبور قیلینهدی. طالبان نینگ تأکیدلشیچه، بو ایشلر شریعت حکملریگه کۉره تعقیقلنگن. مجبوريتنامه یکونیده اېسه محصللر اۉزلرینی «امر به معروف و نهي از منکر» قانونیگه رعایه قیلیشگه مجبور دېب بیلیشلری حقیده هم وعده بېریشلری کېرهک بۉلهدی.
اما اوشبو مجبوريتنامه نینگ بندلری آرهسیده بیر قِسمی باشقهلرگه قرهگنده کۉپراق ناراضیلیک اویغاتگن بۉلیب، محصللرنینگ ایتیشیچه، اونده آچیق سیاسي و مذهبي کمسیتیش روحی موجود. مجبوريتنامه نینگ آلتینچی بندیده شوندهی دېییلهدی:
«افغانستان خلقی اهل سنت و الجماعت و امام اعظم ابو حنیفه (ر.ح) مذهبیگه اېرگشیشینی انابتگه آلیب، تیزیم طلبی اساسیده مېن هم مذکور مذهبگه تابع بۉلیب، اونگه اطاعت قیلهمن.» اوشبو بند طلبهلرنی طالبان تیزیمی بېلگیلهگن مذهبگه اېرگشووچی صفتیده تن آلیشگه مجبور قیلهدی. بو اېسه شیعه مذهبیدهگی طلبهلر نینگ دیني اعتقادلری بیلن ضد کېلهدی. طلبهلرنینگ ایتیشیچه، عیناً شو بند باميان بیلیم یورتیدهگی اَیریم شیعه طلبهلری نینگ قرشیلیگیگه اساسي سبب بۉلگن و اونی امضالشدن باش تارتیش سۉنگّی ترنگلیک همده تۉقنهشوولر نینگ باشلنیشیگه تورتکی بېرگن.
کۉپلب شیعه طلبهلری اوچون اوشبو مجبوريتنامه نینگ آلتینچی بندی عملده «مجبوري مذهب اۉزگرتیریش» معناسینی انگلهتهدی. اولر نینگ کۉپچیلیگی ایتیشیچه، طالبان بیلیم یورتدن هَیدهش تهدیدی، اۉقیشنی دوام اېتتیریش حقوقیدن محروم قیلیش و تورلی چېکلاولرنی قۉللش آرقهلی اولرنی اۉزلری ایستهگن مذهبنی قبول قیلیشگه مجبور اېتیشگه اورینماقده. شونگه قرهمهی، طلبهلر مذهب اولر نینگ شخصي و اجتماعي کیملیگی نینگ بیر قِسمی اېکنینی، اونی باسیم و مجبورلش آرقهلی اۉزگرتیریب بۉلمسلیگینی تأکیدلهیدیلر. طلبهلردن بیری بو حقده شوندهی دېیدی: «بیز نینگ مذهبیمیز- کیملیگیمیز نینگ بیر قِسمیدیر.» شونینگدېک، شیعه محصللری اوشبو بندگه مناسبت بیلدیریب، بوندهی مجبوریت اولرنی عادي طلبه صفتیده اېمس، بلکه «شیعه طلبه» صفتیده اجرهتیب کۉرسهتیشینی و عملده تعلیم محیطیده کمسیتووچی تصنیفنی یوزهگه کېلتیریشینی اَیتماقده. اولر نینگ فکریچه، بو یاندشوو ایکّی خیل ستندرد قۉللنیلیشی نینگ یقّال نمونهسی بۉلیب، اونده فقرالیک و طلبهلیک مقامی دیني مېزانلر اساسیده چېکلنهدی همده طبقهلشتیریلهدی. نتیجهده اېسه طلبهلرنینگ بیر قِسمی باشقهلرگه نسبتاً تېنگ بۉلمهگن وضعیتگه توشیب قالماقده. باميان بیلیم یورتی علوم انسانی فاکولتهسی محصللریدن بیری اوشبو بندگه مناسبت بیلدیریب، «اطلاعات روز»گه شوندهی دېدی:
«طالبلر بو ایش نینگ ماهیتاً کمسیتیش اېکنینی جوده یخشی بیلهدی. چونکه اولر باشقه مملکتلرده هم مذهبي خیلمه-خیللیک بارلیگینی کۉرگن و او یېرده بوندهی حالت موجود اېمس. اما اولر فقط هزارهلرنی باستیریش، جمعیتنی اۉزلری ایستهگن شکلده مهندسلیک قیلیش و اولرنی چېتلهتیش اوچون مذهبدن باسیم واسطهسی صفتیده فایدهلنماقده. حالبوکه، هر بیر انسان اوّلا بیرار مذهب یاکه دینگه منسوب بۉلیشیدن آلدین انسان دیر و اونگه انسان صفتیده قرهلیشی کېرهک. بیز عیناً شونی ایتیهپمیز، اما شرعيت استاذلری زۉرآورلیک و حقارت یۉلینی تنلهیپتی.» بو مجبوريتنامهلر هزارهلر و شیعهلر تحصیل آلهیاتگن ولایتلردهگی کۉپلب یونیورسیتیلرده طلبهلرگه مجبورن یوکلهتیلگن و اولر اونی امضالشگه مجبور بۉلگن. طلبهلرنینگ ایتیشیچه، اوشبو مجبوريتنامهلر بلخ، هرات، کابل، باميان و غزنی بیلیم یورتلریده، شونینگدېک کابلدهگی خصوصي بیلیم یورتده هم ترقهتیلگن.
اوشبو مجبوريتنامه کابل بیلیم یورتیدده هم ترنگلیککه سبب بۉلگن. اما محصللرنینگ ایتیشیچه، شرعيت استاذلری ناراضیلیک بیلدیرگن طلبهلرنی تهدید قیلگن. کابل یونیورسیتیی طلبهلریدن بیری «اطلاعات روز»گه شوندهی دېدی: «شرعيت استاذلریدن بیری بیز اعتراض بیلدیرگنیمیزده جوده بلند آوازده و غضب بیلن: «حاضر جمهوریت دوری اېمس. طالبان و مجاهدلر کېلگن. سیزلرنینگ ناراضیلیک قیلیشگه حققینگیز یۉق. قۉلینگیزدن نیمه کېلسه، قیلینگ،» دېدی.»
محصللرنینگ ایتیشیچه، اوشبو مجبوريتنامهلرنی اساسن شرعيات فاکولتهسی استاذلری طلبهلرگه امضالهتتیرماقده. کابل بیلیم یورتی طلبهلری شرعيات استاذلری نینگ هر بیری اوشبو مجبوريتنامه نینگ نسخهلرینی اۉزی بیلن آلیب یوریشینی و بیلیم یورتی حدودیده اولرنی طلبهلر آرهسیده ترقهتهیاتگنینی اَیتماقده.
باسیم نینگ هزارهلرگه قرشی ینگی باسقیچی
طالبان نینگ افغانستانده حاکمیتگه قَیتگنیدن کېینگی دستلبکی اوچ ییل دوامیده هزارهلر و شیعهلر تعلیم، دیني همده اجتماعي ساحهلرده تورلی باسقیچمه-باسقیچ چېکلاولرگه دوچ کېلدی. بیلیم یورتلری و مکتبلرده جعفري فقهگه عاید مضمونلر استه-سېکین اۉقوو دستورلریدن چیقریب تشلندی. شو بیلن بیرگه، دیني مراسملرنی اۉتکزیش، دیني مناسبتلرگه عاید رمز و بیراقلرنی اۉرنهتیش همده عزا مراسملرینی اېرکین تشکیل اېتیشگه هم چېکلاولر قۉییلدی.
اما سۉنگّی بیر ییل ایچیده شیعهلر و هزارهلرگه نسبتاً باسیم اۉتکزیش اصولی ترقاق و علیحده چېکلاولردن کۉره، ینهده تیزیملی و تشکیل اېتیلگن شکلگه اۉتهیاتگندېک کۉرینماقده. اۉتگن ییل نینگ عقرب آییده اۉزلرینی طالبان نینگ «امر به معروف» تیزیمیگه علاقهدار دېب تنیشتیرگن و حنفي مذهبیگه منسوب بۉلگن بیر گروه طلبهلر طالبان کوچلری کۉمهگیده کابل بیلیم یورتی یاتاقخانهسیگه باستیریب کیریب، اَیریم شیعه محصللری نینگ شخصي گواهنامهلرینی ییغیب آلدی. بو عملده اولر نینگ یاتاقخانهدن محروم قیلینیشی و مجبورن چیقریب یوباریلیشیگه آلیب کېلدی. اوشبو باسیملر اَیریم شیعه طلبهلری نینگ حنفي امام آرتیده جماعت نمازیده قتنهشیشدن باش تارتگنی آرتیدن یوزهگه کېلگن اېدی. بو جریانده اولر شیعهلرنی «کافر» دېب اتب، اولر نینگ موجودلیگینی «مسلمانلر بیرلیگی»گه تۉسقینلیک قیلهیاتگن عامل صفتیده کۉرسهتگنلر.
کېینگی باسقیچده یاتاقخانه محیطی کۉپلب شیعه محصللر اوچون نارهسمي و قطعي نظارت آستیدهگی شرایطگه ایلندی. طالبانگه علاقهدار دېب حسابلنگن طلبهلر اولر نینگ کيینیش اسلوبی، تشقی کۉرینیشی، خصوصاً سقال قۉییش حالتی همده شیعهلر نینگ دیني خلق-اطوارینی کوزهتیب باریشگن. بو وضعیت نتیجهسیده اَیریم طلبهلر یاتاقخانهنی ترک اېتیب، شهر بۉیلب اجارهگه آلینگن اوی-جایلرگه کۉچیب اۉتیشگه مجبور بۉلدیلر. شونگه قرهمهی، بو کېسکینلیکلر شیعه دیني اربابلری نینگ، جملهدن آیتالله واعظزاده بهسودي واسطهچیلیگی آرقهلی معلوم درجهده یومشهتیلیب، باشقهریب باریلدی.
اما بیر نېچه آی اۉتیب، هجري ییل نینگ حوت آییده و ینگی اۉقوو ییلی نینگ باشلنیشی بیلن بو باسیملر ینه ینگی، بو سفر رسميراق شکلده بیلیم یورتی محیطیگه قَیتدی و مجبوري «تعهدنامه» (مجبوريت خطلری) کۉرینیشیده اۉزینی نمایان قیلدی. اوشبو تعهدنامهلرنی امضالش اۉقیشنی دوام اېتتیریش شرطی صفتیده قۉییلدی. مذکور حجت بندلری آرهسیده آلتینچی بند اېنگ کۉپ اعتبار قازاندی. بو بند طلبه نینگ اۉزینی طالبان تامانیدن بېلگیلنگن مذهب، یعنی حنفي مذهبیگه منسوب دېب بیلیشی و اونگه اطاعتینی اعلان قیلیشینی مجبوري قیلهدی.
آلتینچی بند باشقه بندلرگه قرهگنده کۉپراق اعتبار قازانگن. آرهدن تخمیناً بیر آی اۉتگچ، بو جریان نینگ علامتلری فقط یونیورسیتی دایرهسی بیلن چېکلنمهی، اوندن تشقریگه هم چیقدی. عید سعیدفطر کونلریده کابل و باشقه بیر قطار ولایتلردن کېلگن خبرلرگه کۉره، طالبان حربي کوچلری شیعه مسجدلریگه جایلشتیریلیب، شیعهلر نینگ عید نمازینی اۉتکزیشیگه تۉسقینلیک قیلگن. بو حالت گروه بیلن افغانستان شیعه جماعهسی اۉرتهسیده عید کونی اعلان قیلینیشیدهگی فرقلردن کېین یوز بېرگن. شو بیلن بیرگه، اۉشه عید کونلریده اَیریم حدودلرده آدملر طالبان اعلان قیلگن کونگه موافق رۉزه آچیشگه مجبورلنگنی حقیده هم خبرلر ترقهلدی؛ اَیریم حالتلرده اېسه بو بویروققه بۉیسونمهگن شخصلر بیلن تۉقنهشوو و حبسگه آلیش حالتلری قید اېتیلگن.
هزاره دیني علمالریگه تحقیر و کلتکلش
اېنگ سۉنگّی حالتده، کابل شهری 18-حدودیده طالبان نینگ «امر به معروف و نهی از منکر» خادملری بیر هزاره قیز و ییگیتنی حبسگه آلدی. شو واقعه دوامیده بیر شیعه دیني عالِمی هم خوفسیزلیک بۉلیمیگه چقیریلگچ حقارت قیلینیب، کلتکلنگن. خبرلرگه کۉره، بو یاش جُفتلیک اونهشتیریلگن بۉلیب، 16-حوت (ثور) چهارشنبه کونی دشتې برچی بازاریده تۉی اوچون خرید قیلهیاتگن پیتده اوشلنگن. طالبان خادملری اولرنی «نامحرم»لیکده عیبلب، 18-حوزه بۉلیمیگه آلیب بارگن. بو ایکّی یاش تېرگاو جریانیده اوّلدن نکاح اۉقیلگنینی و اولر نینگ نکاح خطینی شیعه علمالریدن تنیقلی بۉلگن «حسین داد شریفي» اۉقیگنینی تأکیدلشگن. بو حالت ایشنی ینگی باسقیچگه آلیب چیققن.
بو بیاناتلردن سۉنگ، طالبان نینگ 18-حوزه دهگی «امر به معروف» مسوولی اوشبو دیني عالِمنی اۉز ادارهسیگه چقیریب، اونگه تۉی مراسمیدن آلدین نکاح خطبهسی اۉقیلیشی مسألهسیده توشونتیریش بېریشنی طلب قیلگن. مذکور طالبان وکیلی کېینچهلیک اونگه ایضاح بېریش اوچون امکان بېرمسدن، اونی حقارت قیلگن و کلتکلهگن همده یوزهگه کېلگن حالت اوچون جوابگرلیکنی اونینگ ذمّهسیگه یوکلهگن. واقعه یکونیده بو شیعه دیني عالِمیدن یازمه مجبوريت آلینیب، سۉنگره او آزاد قیلینگن. بیراق حبسگه آلینگن ایکّی یاش حلی هم 18-حوزه بۉلیمیده سهقلنیب قالماقده.
حسینداد شریفي هم کابل نینگ دشتې برچی حدودیده سۉزلهگن چیقیشیده اوشبو واقعه تفصیلاتلرینی کېنگراق بیان قیلیب، بو جُفتلیک اوچون «مؤقت نکاح» اۉقیگنی سببلی چقیریلگنینی تصدیقلهگن. اونگه کۉره، تېلفون آرقهلی تهدیدلی چقیروودن سۉنگ او بۉلیمگه بارگن و او یېرده حقارت، تحقیر و جسماني زۉرآورلیککه اوچرهگن. او شیعه فقه اساسلرینی توشونتیریش جریانیده هم کلتکلنگنینی، حتا سلّهسی نینگ یېرگه توشیب کېتگنینی ایتگن.
شریفي شونینگدېک، اۉزیدن یازمه مجبوريت آلینگنینی هم معلوم قیلیب، طالبان اونی کېلهجکده «مؤقت نکاح» اۉقیشدن تيیلیشگه مجبور قیلگنینی ایتگن. او، شونگه اۉخشهش حالتلرده ینه بیر قطار شیعه علمالری هم یازمه مجبوريت و کفالت بېریشگه مجبور بۉلگنینی تأکیدلهگن. بو دیني عالِم اوشبو حالتنی تنقید قیلیب، اگر بو معمالر کېنگ کۉلملی سیاست نینگ بیر قِسمی بۉلسه، قَیته کۉریب چیقیلیشی کېرهکلیگینی، خطی-حرکتلر بۉلسه، اولر نینگ تکرارلنیشی نینگ آلدی آلینیشی لازملیگینی ایتگن.
سۉنگّی واقعهلر طالبان نینگ هزاره و شیعه جمعیتیگه نسبتاً سیاستی ینگی باسقیچگه کیرگنینی کۉرستماقده. بو باسقیچده باسیملر ترقاق و علیحده چېکلاولر درجهسیدن چیقیب، تعلیم، دیني و اجتماعي ساحهلرده بیر وقتده، ینهده آچیقراق و کېسکین کۉرینیشده نمایان بۉلهیاتگندېک. یونیورسیتیلرده مجبوري «شخصي مجبوريت» حجتلریدن تارتیب دیني مراسملرگه چېکلاولر و دیني علمالر بیلن تۉغریدن-تۉغری معامله حالتلریگچه بۉلگن جریانلر بیرگهلیکده بو جمعیتنی باشقریش و نظارت قیلیش اسلوبیدهگی اۉزگریشنی عکس اېتتیرماقده. شو بیلن بیرگه، حاضرگچه طالبان رسميلری بو واقعهلر یوزهسیدن عامهوي اخبارات واسطهلری بیلن ایضاح بېریش یاکه ملاقاتگه کیریشیشنی ایستهمهگن. «اطلاعات روز» گزېتهسی هم بو واقعهلر و محاکمه قیلینهیاتگن مجبوريتلر بۉییچه طالبان نینگ فکرینی آلیشگه اورینگن، بیراق رسميلر سواللرگه جواب بېرمهگن.
نیمه بۉلهدی؟
اگر حاضرگی وضعیتنی ساووققانلیک بیلن تحلیل قیلسک، بو یېرده بیر نېچته قتلم بیر-بیری نینگ اوستیگه قۉییلیب کېتگن: خوفسیزلیک، سیاسي نظارت، دیني مسألهلر، اجتماعي باسیم و اقتصادي-یېر ماجرالری. شو نینگ اوچون هم «بیرته یۉنهلیشده کېتهدی» دېب انیق پراگناز بېریش قیین لېکن اَیریم احتمالي سناریولر کۉرینهدی.
بیرینچی احتمال، باسیم نینگ دوام اېتیشی و تیزیملی قالیشی. اگر حاضرگی سیاسي حالت اۉزگرمسه، شیعه و هزاره جماعهلریگه نسبتاً چېکلاولر استه-سېکین «رسمي ترتیب» کۉرینیشیده دوام اېتیشی ممکن. بو دېگنی، آچیق زۉرآورلیک هر دایم هم کۉپهیمهیدی، لېکن اداری، تعلیمي و دیني نظارت کوچلی بۉلیب قالهدی. اېنگ خوفلی تامانی هم شو: باسیم «کوندهلیک نارمل حالت»گه ایلنیشی.
ایکّینچی احتمال ایچکی یومشش و پرهگماتیک ماسلشوو. بعضی دورلرده حاکمیت ایچیدهگی تورلی آقیملر یاکه تشقی باسیملر نتیجهسیده اَیریم چېکلاولر یومشهشی ممکن. مثلاً، بیلیم یورتلری یاکه دیني عملیاتلرده نارهسمي باسیم کمهییشی احتمالی بار. لېکن بو عادتده تیزیم نینگ اساسي یۉنهلیشی اۉزگرمهگن تقدیرده یوز بېرهدی، یعنی تۉلیق اۉزگریش اېمس، «چېکلنگن یومشهش».
اوچینچی احتمال کېسکینلشوو. اگر اجتماعي یاکه سیاسي تنگلیک کوچهیسه (ایچکی قرشیلیک، خوفسیزلیک بحرانی یاکه منطقوي باسیملر سبب)، اَیریم حدودلرده نظارت ینهده قتّيقلشیشی و ماجرالر کۉپهییشی ممکن. بو اېنگ خوفلی سناریولردن بیری، چونکه او عادتده فقرالیک اهالیسیگه اېنگ کۉپ تأثیر قیلهدی.
اېنگ مهم نقطه شوکی: حاضرگی حالت کۉپ آدملر سېزهیاتگنیدېک «بیر چیزیقلی واقعه» اېمس. بو تورلی درجهدهگی باسیملر ییغیندیسی بعضیلری دولت سیاستی، بعضیلری محلي عملیات، بعضیلری اېسه اجتماعي ضدیتلردن کېلیب چیقهدی. شو سببلی هم اۉزگریشلر بیردن اېمس، سېکین و ناتېکیس بۉلهدی.
