گزارشگر: مهدی فروتن
کابل شهرینینگ تایمهني منطقهسیده بیر اۉسمیر طالبان کوچلریدن بیری تامانیدن میلتیق قۉنداغی و تېپکی بیلن کلتکلندی. اوشبو حادثه ویدېوسی اجتماعي ترماقلرده کېنگ ترقهلدی. ویدېوده طالبان نینگ ینه بیر نېچه کوچلری هم واقعه جاییده تورگنی کۉرینهدی، بیراق اولر نینگ هېچ بیری همکسبی تامانیدن اۉسمیرنینگ کلتکلنیشیگه تۉسقینلیک قیلمهیدی. بو ویدېو اوشبو گروه کوچلری نینگ فقرالرگه نسبتاً زۉرآور و ناتۉغری مناسبتی نینگ ینه بیر نمونهسی صفتیده کۉریلماقده. کوزهتووچیلرگه کۉره، افغانستانده زۉرآورلیک نینگ عادتي حالگه ایلنیشی و باسیم محیطی کوچهیگنی سببلی بوندهی خطی-حرکتلر آدملر کوندهلیک حیاتی نینگ بیر قِسمیگه ایلنیب قالگن. شو بیلن بیرگه، بو کبی حالتلر کمدن-کم حاللرده جدّي تېرگاو و جوابگرلیککه آلیب کېلهدی. طالبان کوچلری نینگ اکثریتی سوادسیز یاکه کم سوادلی بۉلیب، کسبي تیارگرلیکدن اۉتمهگن. شو سببلی اولر فقرالرگه نسبتاً تېز-تېز زۉرآورلیک و کلتکلش اصوللریگه مراجعت قیلماقده.
کابلدهگی طالبان پولیسینینگ مطبوعات سۉزلاوچیسی خالد زدران، اوشبو حادثه عیبداری قۉلگه آلینگنینی دعوا قیلدی.
او شوندهی دېدی: «سۉنگگی کونلرده اجتماعي ترماقلرده بیر خوفسیزلیک کوچی کۉچهده بیر شخصنی اورهیاتگنی عکس اېتگن ویدېو ترقهلدی. خوفسیزلیک مسووللری بو واقعهدن خبر تاپگچ، زودلیک بیلن چارهلر کۉردی و اوشبو خوفسیزلیک خادمی قۉلگه آلیندی.»
زدراننینگ تأکیدلشیچه، پولیس نینگ وظیفهسی شبههلی شخصلرنی انیقلش و اولرنی عدلیه همده قضایی اۉرگانلریگه تاپشیریشدن عبارت بۉلیب، اولرگه نسبتاً کوچ ایشلهتمسلیگی کېرهک. شونینگدېک، زدران هېچ کیم قانوندن اوستون اېمسلیگینی دعوا قیلیب، اوشبو شخص نینگ ایشی شفّاف طرزده کۉریب چیقیلیشینی ایتدی.
«غیرتیم جۉشیب کېتگن اېدی»
اۉشه اۉسمیرنی کلتکلهگن طالبان اعضاسی کابلدهگی طالبان پولیسی تامانیدن قۉلگه آلینگچ، بو اۉسمیرگه نسبتاً «قانوني و تۉغری» مناسبت قیلگنینی همده اۉز حرکتی ناتۉغری بۉلمهگنینی ایتدی.
او شوندهی دېدی: «مېن تۉرتینچی حوزه مجاهدیمن. بیر دۉستیم بیلن تایمهني منطقهسیده گزمه قیلیب یورگن اېدیک. شو پیت بیر قیز آلدیمگه کېلیب، ویدېوده کۉرینهیاتگن بو شخص مېنی بېزاوته قیلهیاتگنینی ایتدی. او مېنگه یامان گپلر گپیرهدی و تېلفون رقمیمنی سۉرهیدی. بو بیر کونلیک اېمس، هر کونی مېنی بېزاوته قیلهدی، دېدی. قیز شو گپلرنی ایتگچ، حسیاتیم و غیرتیم جۉشیب کېتدی و مېن بو شخصگه هجوم قیلدیم. بو طالبان پولیسی اۉسمیر نینگ کلتکلنیشی بیر قیز نینگ شکایتیدن کېین صادر بۉلگنینی دعوا قیلماقده. اونینگ ایتیشیچه، قیز بو اۉسمیر اونی تعقیب قیلهیاتگنینی و حتا تیلفون رقمینی آلیشگه اورینگنینی بیلدیرگن. او اۉزی نینگ قۉلگه آلینیشی حقیده گپیرر اېکن، اونگه نسبتاً «ظلم» قیلینگنینی ایتدی و بوندن «جوده افسوسده» اېکنینی قۉشیمچه قیلدی.
بو طالبلر کوچینینگ بیاناتلری اعلان قیلینگن ویدېو آرتیدن اجتماعي ترماق فایدهلنووچیلری کېنگ مناسبت بیلدیرهیاتگن بیر پیتده ینگرهماقده. ویدېوده اونینگ اۉسمیرگه نسبتاً معاملهسی کېسکین تنقیدلرگه سبب بۉلدی. کۉپلب فایدهلنووچیلرنینگ یازیشیچه، حتا بېزاریلیک یاکه بېزاوتهلیک حالتی یوز بېرگن تقدیرده هم، کۉچه اۉرتهسیده، قانوني جریانلرسیز و اینیقسه بیر اۉسمیرگه نسبتاً جسماني همده زۉرآور مناسبت قیلیشنی آقلب بۉلمهیدی. اجتماعي ترماقلردهگی اَیریم فایدهلنووچیلر اېسه، اگر اوشبو اۉسمیرنینگ کلتکلنیشی عکس اېتگن ویدېو کېنگ ترقهلمهگنیده، طالبان اۉز کوچیگه نسبتاً هېچ قندهی چارهلر کۉرمهگن بۉلر اېدی، دېب یازماقده.
اوشبو ویدېوده عایلهسی اعضالریدن بیری بیلن بیرگه بۉلگن عیال طالبان نینگ عیال پولیسی تامانیدن بیر نېچه بار کلتکلنهدی. اونینگ یانیده «امر به معروف و نهي از منکر» وزیرلیگی نینگ محتسبلریدن بیری هم تورگنی کۉرینهدی. عیال اوزون و کېنگ مانتو کيگن بۉلیب، اونینگ کییمی طالبان طلب قیلهیاتگن عربچه حجاب شکلیگه ماس کېلهدی، بیراق اونینگ رنگی قاره اېمس. ویدېوده طالبان نینگ «امر به معروف» محتسبی اوشبو عیال بیلن بیرگه بۉلگن شخصنی اۉزی بیلن آلیب کېتهیاتگنی هم کۉرینهدی.
عیاللرگه قرشی زورانلیک
سۉنگگی 10 کون ایچیده طالبان کوچلری تامانیدن فقرالر نینگ کلتکلنیشی عکس اېتگن کمیده ایکّی ویدېا اجتماعي ترماقلرده ترقهلدی.
ویدېولردن بیریده طالبان پولیسیگه منسوب بیر عیال باشقه بیر عیالنی نقاب تقمهگنی همده حجابی قاره رنگده بۉلمهگنی سببلی عامه آلدیده کلتکلهیدی. اوشبو ویدېو اۉتگن هفته اۉرتهلریده اجتماعي ترماقلرده نشر قیلیندی. ویدیو اجتماعي ترماقلرده کېنگ عکس العمل اویغاتدی و کۉپلب فایدهلنووچیلر بو حالتنی طالبان نینگ عیاللرگه نسبتاً چېکلاولری و قتّيق قۉل مناسبتلری کوچهییب بارهیاتگنی نینگ ینه بیر نمونهسی دېب بهالهدی. طالبان نینگ «امر به معروف و نهي از منکر» وزیرلیگی مطبوعات سۉزلاووچیسی سیف خیبر اوشبو ویدېو ترقهلیشیگه مناسبت بیلدیریب، وزیرلیکده هېچ قندهی عیال خادم یۉقلیگینی و عامه آلدیده عیال نینگ کلتکلنیشی اولرگه علاقهدار اېمسلیگینی ایتدی. او بو واقعهنی«شخصي و آلدیندن اویوشتیریلگن» حادثه دېب اتهب، وزیرلیک خادملری رسمي کییم کيیشینی همده قاعدهبوزرلیکلر نینگ آلدینی آلیشده رسمي ترتیب-قاعدهلر اساسیده حرکت قیلیشینی تأکیدلهدی.
عیال کوچلری آرقهلی باستیریش
طالبلرنینگ «امر به معروف و نهی از منکر» وزیرلیگیده، بو گروه نینگ قطعي قرهشلری بیلن تنیلگن و طالبان رهبریگه یقین شخصلردن بیری بۉلگن خالد حنفی باشقرووی آستیده برچه خادملر اېرککلردن عبارت.
بیراق بیر نېچه حالتلرده طالبان نینگ «امر به معروف» محتسبلری عیاللرنی قۉلگه آلیش و سۉراق قیلیشده عیال پولیس کوچلریدن فایدهلنگن.
طالبان حکومتیدهگی عیال پولیسچیلرگه قورال آلیب یوریشگه رخصت بېریلمهگن بۉلیب، اولرده فقط قمچی، تیاق و کیشن موجود. طالبان عیال پولیس کوچلری نینگ بیر قِسمینی عیاللر و قیزلرنی باستیریش اوچون ایشلهتماقده.
سۉنگگی آیلرده هم افغانستان نینگ تورلی شهرلریده طالبان نینگ «امر به معروف» کوچلری تامانیدن عیاللرگه نسبتاً قۉپال مناسبتلر حقیده کۉپلب خبرلر ترقهلدی. بو مناسبتلر اساسن کيینیش اسلوبی، کییم رنگی، اېرکک همراهسیز یوریش یاکه عیاللر نینگ جماعت جایلریده بۉلیشی سببلی یوز بېرگن.
هراتده بیر ییگیت نینگ گروه بۉلیب کلتکلنیشی
تخمیناً بیر یریم هفته آلدین مملکت غربیدهگی هرات ولایتینینگ جبریل شهرچهسیده طالبان پولیسی و «امر به معروف» محتسبلری اوشبو حدود یاشلردن بیری بۉلگن ارشادنی کلتکلب، اوندن مجبوري اقرار ویدېوسینی آلیشدی.
طالبلرنینگ «امر به معروف» محتسبلری ارشادنینگ عایله اعضالریدن بیری بۉلگن عیالنی نظارت پونکتیده تۉختهتیب، اونینگ کيینیش اسلوبیگه اعتراض بیلدیرگن اېدی. بو حالت ارشاد نینگ آغزهکی مناسبت بیلدیریشیگه سبب بۉلدی.
شوندن سۉنگ طالبلرنینگ «امر به معروف» محتسبلری و اوشبو گروه پولیسی جبریل شهرچهسیده ارشادنی گروه بۉلیب کلتکلهدی و کېین اونی قماققه آلدی.
بو واقعه هم اجتماعي ترماق فایدهلنووچیلری و انسان حقوقلری فعاللری آرهسیده تورلی رئاکسیونلرگه سبب بۉلدی. اَیریم فایدهلنووچیلر طالبان کوچلری نینگ خطی-حرکتلرینی فقرالرگه نسبتاً ناقانوني و زۉرآور مناسبت نینگ ینه بیر نمونهسی صفتیده بهالهدی.
بیراق کوزهتووچیلر نینگ ایتیشیچه، افغانستانده دوام اېتهیاتگن زۉرآورلیکلر کۉلمی بیلن سالیشتیرگنده، بوندهی رئاکسیونلر هنوز چېکلنگن درجهده قالماقده.
طالبان نینگ خوفسیزلیک و نظارت اۉرگانلری، جملهدن پولیس، استخبارات همده «امر به معروف» محتسبلری تامانیدن فقرالرگه نسبتاً باسیم و قتّيق قۉللیک استه-سېکین کوچهییب بارماقده.
طالبان کوچلری کۉپلب حالتلرده کلتکلش، اۉزباشیمچهلیک بیلن حبسگه آلیش و محبوسلرنی قییناققه سالیشده عیبلنگن. اما بوندهی واقعهلر نینگ فقط کیچیک قِسمیگینه عامهوي اخبارات واسطهلری و جماعتچیلیککه معلوم بۉلماقده.
کۉپلب عایلهلر اېسه حبسگه آلینیشی، تهدید یاکه قصاص آلیشدن قۉرقیب، طالبان کوچلری نینگ زۉرآور مناسبتلری حقیده سکوت سهقلشنی افضل کۉرماقده.
بعضی تحلیلچیلرنینگ فکریچه، کېنگ جماعتچیلیک رئاکسیونلری نینگ سست بۉلیشی نینگ ینه بیر سببی افغانستانده زۉرآورلیک نینگ نسبتاً «عاديلشیب» کېتگنی دیر. مملکت اۉنلب ییللر دوام اېتگن اوروش و قانلی تۉقنهشوولرنی باشدن کېچیرگن.
طالبان هم اوّلگی حکومتگه قرشی کورهش دوریده کېنگ کۉلمده پارتلشلر، خودکوش هجوملر و قوراللی اۉپراسیونلردن فایدهلنگن. عیناً شو تاریخي تجربه جمعیت نینگ زۉرآورلیککه نسبتاً سېزگیرلیک درجهسینی اۉزگرتیریب یوبارگن.
نتیجهده، جسماني کلتکلش، حقارتاموز معامله، اۉزباشیمچهلیک بیلن حبسگه آلیش و کوندهلیک سرکوبلر کبی حالتلر کېنگ ترقهلگن بۉلسه-ده، اولر هر دایم هم کوچلی عامهوي ناراضیلیک اویغاتمهیدی. کۉپلب حدودلرده بوندهی واقعهلر دېیرلی سکوت بیلن دوام اېتیب کېلماقده.
