حمید نعمان
چهارشنبه آقشامی (9-ثور)، جلیل کابل نینگ غربیده جایلشگن، اهالی زیچ یشهیدیگن دشت برچی حدودیدهگی بیر کامپیوتر اۉقوو مرکزیده درسینی توگتگچ، تۉرت نفر صنفداشی بیلن بیرگه صنفدن چیقهدی. اولر حلی مرکز دروازهسیدن بیر نېچه قدم اوزاقلشمهگن هم اېدیکی، ایکّی نفر نامعلوم شخص اۉزلرینی طالبان استخبارات خادملری صفتیده تنیشتیریب، یۉللرینی تۉسهدی. اولر بېش نفر طلبهنی بیرمه-بیر تینتوو قیلهدی؛ فارس تیلیده قتّيق لهجهده گپلشهدی، ساچلری یاغلنگن و اوزون، شیملرینی بلند کۉترگن بۉلهدی. بیر نېچه دقیقهدن سۉنگ اېسه هېچ قندهی ایضاحسیز اولرنی قۉییب یوباریشهدی.
جلیل، کونلری بیر صرافلیک دوکانیده ایشلهیدیگن و کېچقورونلری گرافیک دیزاین کۉنیکمهلرینی اۉرگنیش اوچون کورسگه قتنهیدیگن ییگیت، یۉلیده دوام اېتهدی. او صنفداشلریدن اجرهلیب، اوییگه یقین بۉلگن ساکن بیر کۉچهگه کیرهدی. بیر لحظه آرتیگه قرهگنیده اېسه، اۉشه ایکّی نامعلوم شخصنی کۉرهدی بو سفر اولر شاشیلگنچه اونینگ آرتیدن قوویب کېلهیاتگن اېدی. اولر نینگ قدملری تېزلشهدی، آرهدهگی مصافه اېسه تاباره قیسقریب بارهدی.
جلیل سراسیمهگه توشهدی. هر سفر آرتیگه قرهگنده، اولر ینه-ده یقینلشیب کېلهیاتگنینی کۉرهدی. شو پیت، اۉنگ تاماندهگی باشقه بیر کۉچهده جایلشگن مسجدنینگ آچیق دروازهسی کۉزیگه تشلنهدی. او درحال یوگورهدی، ایکّی نامعلوم شخص هم اونینگ آرتیدن یوگورهدی. آرقهسیدن بیر آواز اېشیتیلهدی: «تۉخته، سېن شبههلیسن!» اما جلیل اۉزینی مسجد ایچیگه تشلهیدی.
مسجد ایچیده آلتی کیشی بار اېدی. جلیل نفسی قیسیلیب، بۉلگن واقعهنی اولرگه ایتیب بېرهدی. اۉزلرینی طالبان استخبارات خادملری دېب تنیشتیرگن اۉشه ایکّی شخص اېسه دروازهدن بیر نېچه قدم نریده تۉختهب، ایچکرینی کوزهتیب توریشهدی. مسجد ایچیدهگی بیر نېچه کیشی اولرگه یقینلشماقچی بۉلگنیده، اولردن بیری تۉپّانچهسینی کۉرسهتهدی.
جلیل و مسجد اهالیسی طالبان کوچلری بیلن باغلنیشهدی. ایکّی اېرکک اېسه قۉنغیراق آوازینی اېشیتیشی بیلن درحال واقعه جاییدن غایب بۉلهدی. اۉشه کېچه، ایکّی ساعت کوتیشگه قرهمهی، طالبان کوچلریدن هېچ کیم منزلگه یېتیب کېلمهیدی.
اېندی جلیل نینگ ایتیشیچه، او و اونینگ صنفداشلری اۉشه کېچهدن بېری خوفسیزلیک خواطرلری سبب درسلرینی وقتینچه تۉختهتیب قۉییشگن. اونینگ فکریچه، انیق بۉلگن نرسه شوکی، بو ایکّی کیشی باشیدناق تالانچیلیک قیلیش نیتیده بۉلگن. اۉشه کېچه جلیل یانیده بیرته کامپیوتر و بیر آز پول آلیب یورگن اېدی، و اولر تینتوو وقتیده بونی بیلیب آلیشگن.
جلیل شوندهی دېیدی: «کابل خوفسیز اېمس. وضعیت جمهوریت توزومی نینگ آخرگی کونلریگه اۉخشهب قالگن. فساد و پاره آلیش کۉپهیگن، اقتصاد هم یامانلشگن. شوندهی آدملر کۉپکی، مینگ افغاني اوچون هم آدم اۉلدیریشگه تیار.»
عادي بیر مبایل تیلفون اوچون اۉق اوزیش
سۉنگگی آیلر ایچیده کابلنینگ غربي حدودلریده خوفسیزلیک منظرهسی سېزیلرلی درجهده اۉزگرگن. اوّللری، سیاسي ماتیولر یاکه اېسکی عداوتلرگه اساسلنگن نشانلی قاتللیکلر خوفسیزلیک حادثهلرینینگ اساسي قِسمینی تشکیل اېتردی. اما حاضر اېسه، کمر تۉپّانچهلری و پیچاقلردن فایدهلنیلگن قوراللی تالانچیلیکلر بو حدود اهالیسی اوچون اساسي تهدیدگه ایلنگن. کۉپلب آدملر اوچون بو حالت جمهوریت توزومی نینگ سۉنگگی ییللرینی اېسلهتهدی، اۉشه پیتلر قارانغی توشیشی بیلن کۉچه و یۉللرده تالانچیلیکدن قۉرقیش کېسکین آرتیب بارردی.
مهدي، باميان بیلیم یورتینینگ بیتیرووچیلریدن بیری بۉلیب، حاضر کابلده یشهیدی و سۉنگگی خوفسیزلیک تۉلقینی نینگ قربانلریدن بیریگه ایلنگن. تخمیناً بیر آی آلدین، قارانغو توشگن پیتده، او فوتسال مسابقهسینی تماشا قیلیب توحید سپورت مجموعهسیدن اوییگه قَیتهیاتگنیده، یۉلده ایکّی نفر قراقچی بیلن یوزمه-یوز کېلهدی. اونینگ ایتیشیچه، بو ایکّی کیشی یاش کۉرینگن و یۉل نینگ بیر نقطهسیده پایلب توریشگن. اۉشه پیتده مهدي یانیده فقط عادي بیر تېلفون بۉلگن و سېزیلرلی پول هم یۉق اېدی. قراقچیلر هېچ قندهی طلب قۉیمسدن هجوم قیلیشهدی. مهدي قرشیلیک کۉرسهتیشگه اورینهدی، اما تۉقنهشوو دوامیده اونینگ قۉللریگه بیر نېچه بار پیچاق ضربهسی بېریلهدی و قراقچیلردن بیری اونگه قرهته اۉق اوزهدی. اۉق اونینگ بېل قِسمیگه تېگهدی. جراحتلرنینگ آغیرلیگی سبب مهدي یېرگه ییقیلهدی و هجومچیلر واقعه جاییدن قاچیب کېتیشهدی.
یۉلاوچیلر اونی شفاخانهگه یېتکزیشهدی. مهدي بېلیگه تېککن اۉقنی چیقریب آلیش اوچون آغیر جراحلیک عملیاتینی باشدن کېچیرهدی. واقعهدن بیر نېچه هفته اۉتگنیگه قرهمهی، او حلی هم تۉشکده یاتیبدی و ساغلیغی تۉلیق تیکلنمهگن.
مهدي اۉشه توننی شوندهی اېسلهیدی: «قراقچیلر عادي بیر تېلفون اوچون مېنی اۉلیم یاقهسیگچه آلیب باریشدی. اۉشه کېچه چۉنتهگیمده ینه 20 افغاني بار اېدی. اولرگه پولیم یۉقلیگینی، فقط عادي تېلفونیم بارلیگینی ایتگنیمده، نېگه یۉق؟ دېب بقیریشردی. مېن قان کېتهیاتگن اېدیم، قۉلیم قانگه بېلهنگن اېدی. قاچماقچی بۉلگنیمده، اۉق بېلیمگه تېگدی.»
کندوزی صادر بۉلگن اۉغیرلیک
کابلنینگ غربیده خوفسیزلیکنینگ یامانلشووی و قوراللی تالانچیلیکلرنینگ کۉپهییشی، اَیریم محلي اهالینینگ ایتیشیچه، فقط قراقچیلر فعالیتی بیلن چېکلنمهیدی، بلکه طالبلرنینگ اَیریم قویی درجهدهگی مسووللری تامانیدن همکارلیک یاکه کۉز یومیش علامتلری هم کوزهتیلماقده.
سهشنبه کونی اېرتهلب (25-حمل)، قوراللنگن شخصلر دشت-برچی حدودیده جایلشگن بیر تیکووچیلیک اوستاخانهسیگه هجوم قیلیشدی. بو اوستاخانه 100 دن آرتیق اېرکک و عیال خادملر اوچون ایش اۉرنی یرهتگن اېدی. گواهلردن بیری نینگ «اطلاعات روز»گه ایتیشیچه، هجومچیلر اوستاخانهگه باستیریب کیریب، قرشیلیک کۉرسهتگن ایشچیلردن بیرینی شفقتسیزلرچه کلتکلشگن، نتیجهده اونینگ یوزیدهگی بیر نېچه سویکلر و تیشلری سینگن. بو حادثه ایش محیطینی بوتونلهی ایزدن چیقرگن و اوستاخانه فعالیتی حاضرگچه تۉختهب قالگن.
اجتماعي ترماقلرده ترقهلگن کوزهتوو کامره ویدیوسی هجوم لحظهسینی قید اېتگن. بېش نفر اېرکک بیر کیشینی اۉرتهگه آلیب، اونی مشت و تېپکی بیلن اوزلوکسیز روشده کلتکلهماقده؛ بو منظره فایدهلنووچیلر آرهسیده کېنگ ناراضیلیک و کېسکین مناسبتلرگه سبب بۉلگن.
اوستاخانه اېگهلری هنوز بو واقعه شوکیده قالیشگن و بیر نېچه هفته اۉتگن بۉلسه هم، تیکووچیلیک اوستاخانهسی اېشیگی همان یاپیق توریبدی. اۉشه بازار ایچیده دوکانی جایلشگن، اوشبو اوستاخانهگه یقین بۉلگن بیر کیشینینگ ایتیشیچه، حادثهدن کېین طالبان اولرگه عامهوي اخبارات واسطهلری بیلن گپلشمسلیک حقیده آگاهلنتیریش بېرگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره: «تۉقنهشوونینگ انیق سببینی بیلمهیمن. احتمال، اوستاخانهدهگی پولنی اۉغیرلشگن. اولر اوشلنگنیده، اۉزلرینی جوده ایشانچلی توتیشردی، گۉیا آرقهلریده کیمدیر بار اېدی. هزارهگه قرهته جنسي حقارتلر قیلیشردی و ماجرا اېتنیک-مذهبی توس آلگن اېدی. امیرلیک (طالبان) خادملری اولرنی آلیب کېتیشدی، اما کېینچهلیک آزاد قیلینگن دېییشماقده.»
کابل خوفسیز اېمس
غربي کابلده قوراللی اۉغریلر و خوفسیزلیک بیلن باغلیق معمالر کوچهیگنی حقیده خبرلر ترقهلگنیدن سۉنگ، اجتماعي ترماقلرده کېنگ کۉلملی مناسبتلر و ینگی روایتلر پیدا بۉلدی. فایدهلنووچیلر بو حالتنی عامهوي طرزده محاکمه قیلیب، طالبان خوفسیزلیک اۉرگانلریدن پایتخت خوفسیزلیگینی تأمینلش و شونگه اۉخشهش جنایتلرنینگ آلدینی آلیش بۉییچه جدّي چارهلر کۉریشنی طلب قیلماقده.
کۉپلب عکسالعمللرده طالبان خوفسیزلیک توزیلمهلری اۉز وظیفهلرینی لازم درجهده بجرمهیاتگنی اوچون تنقید قیلینگن. اَیریم فایدهلنووچیلر حتا اَیریم حالتلرده طالبان بیلن باغلیق شخصلر و قوراللی تالانچیلیک گروهلری اۉرتهسیده همکارلیک یاکه تیل بیریکتیریش احتمالی بارلیگینی هم دعوا قیلیشگن. بیراق بو عدّهالر رسمي منبعلر تامانیدن تصدیقلنمهگن، لېکن اینترنت محیطیده کېنگ ترقهلگن.
بو حالتلردن بیریده «خدایار بودا» ناملی فایدهلنووچی اجتماعي ترماقلرده کابلنینگ خوفسیزلیک حالتیگه اشاره قیلیب، «کابل خوفسیز اېمس» دېب یازگن. او اۉزی نینگ شخصي تجربهسینی هم باتفصیل بیان قیلگن. شو بیلن بیرگه، حیاتالله محمدي اسملی ینه بیر فایدهلنووچی کابلدهگی خوفسیزلیک وضعیتیگه مناسبت بیلدیریب، تخمیناً تونگی ساعت 2:00 لرده اولرنینگ قۉشنیلریدن بیرینینگ اویی اۉغیرلیککه اوچرهگنینی ایتگن. اونینگ فکریچه، حدودده خوفسیزلیک حالتی تاباره یامانلشماقده. او «خوفسیزلیک یۉقالیب بارماقده» دېب تأکیدلهگن.
نېگه کابل غربی خوفسیز اېمس؟
کابلدهگی بیر بیلیم یورتی اۉقیتووچیسی، اسمی گزارشده کېلتیریلیشینی ایستهمهگن. بو مسأله حقیده «اطلاعات روز»گه شوندهی دېیدی:
«هر قندهی جمعیتده جنایتچیلیک موجود بۉلیشی ممکن. اما کابلده معما فقط جنایتنینگ بارلیگیده اېمس، بلکه خوفسیزلیک قندهی تقسیملنهیاتگنی و قندهی باشقریلهیاتگنیده دیر. کۉپلب اهالی نینگ، اینیقسه غربي کابلده یشاوچیلرنینگ فکریچه، خوفسیزلیک تأمیناتیده بیر توردهگی تېنگسیزلیک حسسی شکللنگن. بو حدودلر خوفسیزلیک جواب چارهلریده پستراق اوستوارلیککه اېگه بۉلیب قالگندېک تویولهدی و شونینگ اوچون اۉخشش حادثهلر کۉپراق تکرارلنیب، اۉز وقتیده برطرف اېتیلیشی هم کمراق بۉلیپتی.»
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، «بو قرهش بیلن بیر قطارده، مسألهنینگ سیاسي جهتیگه هم اعتبار بېریش کېرهک. اَیریم دورلرده غربي کابلدهگی خوفسیزلیک بوزیلیشلری گرافیگی، تشقی محیطده طالبانگه مخالف بۉلگن سیاسي گروهلر نینگ کېسکین بیاناتلری یاکه سیاسي ترنگلیکلر بیلن بیر وقتده آشیب بارهدی. گرچه بو باغلیقلیک رسمي روشده اثباتلنمهگن بۉلسه هم، جماعتچیلیک فکریده او کوچلی روایت صفتیده موجود.» اونینگ فکریچه، جنایتچیلیک تۉلقینی نینگ اساسيراق عاملی اقتصادي وضعیت و کېنگ ترقهلگن ایشسیزلیک دیر:
«سۉنگگی ییللرده ایش امکانیتلری نینگ کمهییشی، رواجلنیش لایحهلری نینگ یۉقلیگی و تیریکچیلیک باسیمی کۉپلب یاشلرنی اقتصادي بېقرار حالتگه توشیریب قۉیدی. بو کمبغللیک و پول یېتیشمسلیگی، قۉللب-قوّتلش تیزیملری نینگ ضعیفلیگی بیلن بیرگه، اَیریم آدملرنی ميده جنایتلر و تالانچیلیک یۉلیگه کیریشگه اوندهیدیگن شرایط یرهتدی.»
اوشبو بیلیم یورتی اۉقیتووچیسی خوفسیزلیککه تهدید سالووچی گروهلر و رادیکال مفکورهلرنینگ رۉلیگه هم اعتبار قرهتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، «داعش خراسان بۉلیمی» کبی گروهلر بیر نېچه حالتلرده تینچ اهالیگه، اینیقسه شیعه و هزارهلرگه قرشی هجوملر اویوشتیرگن. بو هجوملر اساسیده مذهبي و اېتنیک سببلرنی آقلاوچی تکفیري مفکوره یاتهدی. اولر نینگ قرهشیچه، هزارهلرنی دینی و اېتنیک کېلیب چیقیشی سببلی نشانگه آلیش «جایز» دېب تلقین قیلینهدی.
او دوام اېتیب توشونتیرهدیکی، بوندهی تکفیري یاندشوو اَیریم منطقوي اېکسترېمیستیک آقیملرده، جملهدن طالبانگه یقین یاکه او بیلن باغلیق دېب کۉریلهدیگن اَیریم دایرهلرده هم بېواسطه یاکه بالواسطه قَیته ایشلب چیقیلهدی. بو اېسه شخصلرنینگ اۉزیگه خاصلیک اساسیده نشانگه آلینیشی خوفینی کوچهیتیرهدی.
شو نقطهی نظردن، اونینگ فکریچه، غربي کابل اهالیسی نهفقط عادي جنایتلر خوفی آستیده، بلکه دیني منسوبلیک، اېتنیک کېلیب چیقیش و ایچکی اوروشلر تاریخیدن کېلیب چیقهدیگن مرکّب اجتماعي جراحتلر طفیلی هم کۉپراق ضعیف حالتده یشهیدی. نتیجهده خوفسیزلیک معماسی فقط جنایتچیلیک اېمس، بلکه اَیریم حالتلرده مفکوروي و مقصدلی زۉرآورلیک کۉرینیشینی هم آلیشی ممکن.
