خالد محمدی
شفیقالله حفیظی قاری فصیحالدین فطرتگه یقین شخصلردن بیری، بدخشان ولایتیدهگی طالبان کانلر ریاستی لوازمیدن چېتلهتیلدی و اونینگ اۉرنیگه عبدالمتین رحیمزی تعیینلندی. عبدالمتین رحیمزی طالبان نینگ کانلر و نفت وزیرلیگی پیشنهادی همده طالبلر با وزیری ملا حسن آخوند تصدیغی اساسیده اوشبو لوازمگه تعیینلنگن. بو اۉزگریش، اینیقسه بدخشانده آلتین کانلری درآمدلری اوستیدن نظارت اوچون آلیب باریلهیاتگن رقابت یانیده علیحده اهمیت کسب اېتهدی. اوشبو اۉزگریش شوندهی بیر پیتده یوز بېرماقدهکی، طالبان ینه حاکمیتگه قَیتگندن سۉنگ، بدخشاندهگی برچه ملکی و حربي ادارهلر قاری فصیح الدین فطرتگه صادق کوچلر نظارتیده اېدی. اما وقت اۉتیشی بیلن اونگه علاقهدار یوقاری مرتبهلی حربي قوماندانلر بیرن-کېیتن لوازملریدن آلینیب، باشقه ولایتلرگه اۉتکزیلدی. اوشبو جریان نهفقط کوچلر موازنتینی اۉزگرتیردی، بلکه آلتین کانلری درآمدلری اوستیدن نظارتنی هم استه-سېکین طالبان نینگ محلي ترماقلری قۉلیدن چیقریب یوباردی.
کوچ یوباریلیشی؛ آلتین نظارتیده اۉزگریش باشلنیشی
بدخشانده طالبان کانلر ریاستی باشلیغی لوازمیدن آلینیشی آلدیدن، اوشبو ولایتدهگی طالبان حاکمی اسماعیل غزنوي معلوم قیلگن اېدیکی، کانلرنی قۉریقلش و خوفسیزلیگینی تأمینلش اوچون ملا هبتالله آخوندزاده تامانیدن مینگ کیشیلیک مخصوص حربي بۉلینمه اجرهتیلگن. او تأکیدلهگن اېدیکی، بو حربي کوچ یوباریلیشی بیلن کانلر ساحهسیگه سرمایه کیریتیشلرنی آشیریش اوچون شرایط یرهتیلهدی. بیراق، اَیریم کوزهتووچیلر فکریچه، بو چاره عملده کانلر و اینیقسه آلتین درآمدلری اوستیدن بېواسطه نظارتنی طالبلرنینگ قندهارلیک کوچلی رهبرلری قۉلیگه اۉتکزیش اوچون ینگی میکانیزم یرهتیش دېگنی دیر. بوندن اوّل، بدخشان کانلری خوفسیزلیگی اساسن قاری فصیح الدین فطرتگه علاقهدار تاجیک ملتیگه منسوب طالبان کوچلری و اونگه یقین قوماندانلر قۉلیده اېدی. بو کوچلر نهفقط کانلر خوفسیزلیگینی باشقرر، بلکه اولر نینگ درآمدلرینی ییغیش و تقسیملش جریانیگه هم سېزیلرلی درجهده تأثیر کۉرسهتردی. اما ینگی قۉریقلاوچی بۉلینمه نینگ یوباریلیشی و بدخشانده طالبان کوچلری همده قوماندانلری نینگ سانی آرتیشی بیلن بو موازنت اۉزگره باشلهدی. بو اۉزگریش، عینِ پیتده مهم لوازملرگه پشتون ملتیگه منسوب طالبان وکیللری نینگ تعیینلنیشی بیلن بیرگه، استه-سېکین کانلر خصوصاً آلتین درآمدلری اوستیدن نظارت موازنتینی پشتون قوماندانلر فایدهسیگه بوردی.
آلتین نینگ قدرتی و قدرت نینگ آلتینی
بدخشان آلتین کانلری اساسن زرشویی اصولیده و کۉپراق چینلیکلر تامانیدن قزیب آلینهدی؛ بو اصول افغانستاندهگی کۉپلب باشقه کانلرگه نسبتاً مرکّب تخنیک و یوقاری ملَکه طلب قیلمهیدی. عیناً شو خصوصیت، آلتیننی ساتیش اوچون قولهی بازار موجودلیگی بیلن بیرگه، بو کانلرنی طالبان اوچون تېز و آسان درآمد منبعیگه ایلنتیردی و نتیجهده اولرنی نظارت قیلیش اوچون رقابتنی کېسکینلشتیردی. طالبان نینگ قَیته حاکمیتگه کېلگن دستلبکی آیلریده، تاجیک ملتیگه منسوب طالبان اعضالری و قاری فصیح الدین فطرتگه یقین شخصلر ذرشویی آرقهلی آلتین قزیب آلیب، کتّه مقدارده درآمد تۉپلهیاتگن اېدی.
بو حالت اَیریم قوماندانلرنینگ جوده کتّه بایلیک آرتتیریشیگه سبب بۉلدی، بیراق عینِ پیتده قندههاردهگی طالبان مرکزي حاکمیتی اعتبارینی تارتدی و سېزیلرلی درجهده خواطر اویغاتدی. نتیجهده، اوشبو درآمدلرنی تقسیملش و نظارت قیلیش تیزیمینی اۉزگرتیریش اوچون زمین یرهتیلدی.
کۉچیریش استراتیژيسی: حاکمیت و درآمدلرنی قَیته تقسیملش
طالبان حربي قوماندانلرنی جغرافیه جهتدن کۉچیریش آرقهلی اولر نینگ تأثیرینی ضعیفلشتیریش استراتیژيسیدن فایدهلنماقده. بو آرقهلی اولر محلي قوماندانلرنینگ اۉز حدودلریدهگی تأثیرینی کمهیتیریش و مستقل کوچ مرکزلری پیدا بۉلیشی نینگ آلدینی آلیشنی مقصد قیلگن. بدخشانده بو استراتیژي اینیقسه آلتین کانلری درآمدلری اوستیدن نظارتنی قۉلگه آلیش بیلن چنبرچس باغلیق حالده عملگه آشیریلدی.
دستلبکی باسقیچده، طالبان رهبری بدخشاندهگی تاجیک ملتیگه منسوب قوماندانلرنینگ حربي کوچ و تخنیکي امکانیتلرگه اېگه اېکنینی انابتگه آلیب، اولرگه حکومت توزیلمهسیده یوقاری لوازملر بېریش آرقهلی کابلگه چقیردی. کېینچهلیک اولر پایتختدهگی تورلی منصبلرگه جایلشتیریلدی. بو جریان بیر وقت نینگ اۉزیده اولرنی اساسي اقتصادي کوچ منبعی آلتین کانلریدن اوزاقلشتیردی.
طالبان قَیته حاکمیتنی قۉلگه آلگن دستلبکی آیلریده، قاری فصیح الدین فطرت اوردو باش شتبی رهبری اېتیب تعیینلندی. شونینگدېک، اونگه یقین شخصلردن بیری مولوي امانیددین منصور هوا کوچلری قوماندانی لوازمیگه آلیب کېلیندی.
شو بیلن بیرگه، بدخشانلیک تاجیک قوماندانلر و اولرنینگ کوچلری نینگ بیر قِسمی کابلگه کۉچیریلیب، مدافعه وزیرلیگی تیزیمیگه قۉشیب یوباریلدی. نتیجهده، اولر نینگ بدخشاندهگی درآمد منبعلری، اینیقسه آلتین کانلری اوستیدن تأثیری سېزیلرلی درجهده کمهیدی.
امانالدین جمعه خانگچه؛ کانلردن چېتلهتیش
مولوي امانالدین منصور طالبان نینگ قَیته حاکمیتگه کېلگن دستلبکی آیلریده هوا کوچلری قوماندانی اېتیب تعیینلندی و تخمیناً بیر ییل دوامیده اوشبو لوازمده قالدی. بو دورده بدخشانلیک اَیریم طالبان اعضالری مدافعه وزیرلیگیگه، اینیقسه هوا کوچلری ترکیبیگه اۉتکزیلدی. بیراق او بدخشان ولایتی حاکمی اېتیب تعیینلنگچ، کۉپلب تاجیک ملتیگه منسوب طالبان اعضالری هوا کوچلری تیزیمیدن چېتلهتیلدی. بو اۉزگریش کانلر و اینیقسه آلتین درآمدلری اوستیدن نظارتنی قَیته شکللنتیریش جریانی بیلن بیر وقتده یوز بېردی. منصور بدخشاندن آلینیب، کېینچهلیک قوندوزدهگی 217-عمری قول اردو قوماندانی، سۉنگره اېسه هلمند ولایتی حاکمی لوازملریگه تعیینلندی. شونینگدېک، جمعه خان فاتح، بدخشاننینگ «درواز» حدودیدهگی بېش تومن اوچون مسوول بۉلگن ینه بیر تاجیک قوماندانی اۉتگن آی اۉز لوازمیدن آلینیب، زابل ولایتی حاکمی اۉرینباسری اېتیب تعیینلندی. او بدخشاندهگی تاجیک ملتیگه منسوب طالبانلر آرهسیده سۉنگگی ییریک حربي قوماندان صفتیده تنیلگن اېدی. اونینگ لوازمدن آلینیشی بیلن ولایتدهگی دېیرلی برچه مهم حربي و اداری لوازملر قندهار مرکزیگه یقین طالبان وکیللری قۉلیگه اۉتدی. جمعه خان فاتح لوازمدن آلینیشی آلدیدن بدخشانده اسماعیلي مذهبی طرفدارلریگه نسبتاً مجبوري مذهب اۉزگرتیریش کمپاینینی یۉلگه قۉیگنی، حتا اَیریم سفرلریده طالبان اوردوسی نینگ تیک اوچرلریدن فایدهلنگنی ایتیلهدی. شو بیلن بیرگه، اونینگ آلتین و قیمتبها تاشلر درآمدلرینی ییغیشدهگی رۉلی هم قندهاردهگی طالبان رهبریتی نینگ اونگه نسبتاً سېزگیرلیگینی آشیرگن اساسي عامللردن بیری صفتیده کۉریلهدی.
بدخشان؛ چېگرهلر چارراههسی و آلتین منبعی
قاری فصیح الدین فطرت هنوز طالبان اوردوسی باش قوماندانی باشلیغی صفتیده فعالیت یوریتهیاتگن بۉلسه-ده، کۉپچیلیک فکریچه اونینگ طالبان حاکمیت توزیلمهسیدهگی اۉرنی عملده «رمزي» درجهگه توشیب قالگن. بو حالت اونگه یقین یوقاری مرتبهلی قوماندانلر نینگ هم باسقیچمه-باسقیچ حاکمیتدن چېتلهتیلیشی و اولرنینگ حربي تأثیری کمهییشی بیلن بیرگه کېچماقده. شو جریان اولر نینگ درآمد منبعلری، اینیقسه آلتین اوستیدن نظارتنی یۉقاتیشی بیلن هماهنگ روشده رواجلندی.
بدخشان استراتژیک جهتدن طالبان اوچون علیحده اهمیتگه اېگه. بو ولایت پاکستان، چین و تاجیکستان بیلن چېگرهداش بۉلیب، اونی نظارت قیلیش طالبان اوچون، اینیقسه قندهاردهگی رهبریت اوچون، هم خوفسیزلیک، هم اقتصادي نقطهٔ نظردن مهمدیر.
شو بیلن بیرگه، آلتین کانلری اوشبو ولایت نینگ اېنگ مهم درآمد منبعلریدن بیری حسابلنهدی. اولرنی نظارت قیلیش طالبان اوچون چېکلاولر و مالی چېکلاولر شرایطیده تېز نقدلشتیریلهدیگن مهم منبع گه اېگه بۉلیشنی انگلهتهدی.
بدخشان اهالیسی حکایهلریگه کۉره، قندهار دایرهسیگه منسوب اَیریم طالبان وکیللری و اولرنینگ طرفدارلری آلتین قزیب آلیش شرطنامهلریده اولوشگه اېگه بۉلیب، اوشبو کانلر درآمدی نینگ بیر قِسمینی قۉلگه کیریتماقده. بیراق محلي اهالی نینگ ایتیشیچه، کانلر اطرافیدهگی حدودلرده زیر ساختلر رواجلنیش لایحهلرینی عملگه آشیریش بارهسیده سېزیلرلی ایشلر قیلینمهگن و آلتین درآمدلری اساسن تار دایرهدهگی ترماقلر ایچیده تقسیملنماقده.
مولوي عبدالقدیر سعد، بلخ ولایتیدهگی تاجیک ملتیگه منسوب طالبان قوماندانلریدن بیری یقینده قیلگن نطقلریدن بیریده شمالي ولایتلرده ناپوشتون طالبان اعضالریگه نسبتاً کمسیتیش و اولرنی باسقیچمه-باسقیچ چېتلهتیش سیاستینی تنقید قیلدی. او شوندهی دېگن: اولر «اسلامي امیرلیک» اوچون اۉز قوملرینی، حتا عایله اعضالرینی هم قربان قیلگنلر. اونینگ سۉزلریگه کۉره: «متعصبلر شوندهی آدملرکی، اولر اسلامي تیزیمنی اۉز منفعتلری اوچون واسطهگه ایلنتیردیلر. متعصبلر شوندهی آدملرکی، اولر اسلامي تیزیمنی قبیله و اېتنیک تیزیمگه ایلنتیردیلر. متعصبلر شوندهی آدملرکی، اولر چۉپانلر، دهقانلر و سوادسیزلرنی حاجی، مولوي و شیخ الحدیث نامی بیلن تنیشتیردیلر.» شونگه قرهمهی، بدخشانده یوز بېرهیاتگن جریان عادي اداری اۉزگریشدن کۉره کېنگراق معناگه اېگه. بو ولایت نینگ اقتصادي منبعلری اوستیدن ینه-ده مرکزلشگن نظارت اۉرنهتیش تامان یۉنهلگن کوچ موازنتی نینگ اۉزگریشینی انگلهتهدی.
کانلر باشقرووی تېپهسیگه مرکزگه یقین شخص نینگ تعیینلنیشی، تاجیک قوماندانلرنینگ استه-سېکین چېتلهتیلیشی و ینگی حربي کوچ یوباریلیشی بیلن بیرگه، طالبان اوچون اېنگ مهم درآمد منبعلریدن بیری اوستیدن نظارتنی قَیته شکللنتیریشگه قرهتیلگن اورینیش صفتیده تلقین قیلینهدی. بو جریان شونی کۉرسهتهدیکی، آلتین اوستیدن رقابت یشیرین طرزده دوام اېتماقده و عیناً شو رقابت بدخشانده ینگی کوچ موازنتینی شکللنتیریب بارماقده.
