یازووچی: غفار صفا
بیر عصردن آرتیق وقت دیورند چیزیغی کېلیشووی چیزیلگنیدن بېری اۉتدی، اما بو چېگره هنوزگچه مستحکملنگن سیاسي حقیقت صفتیده اېمس، بلکه افغانستان سیاستی و جمعیتیده آچیق یره صفتیده سهقلنیب قالماقده.
اوشبو چیزیق 1893-ییلده امیر عبدالرحمنخان و سِر مارتیمر دیورند اۉرتهسیده، بریتانيا هندستانی نامیدن رسمي کېلیشوو اساسیده، ژئوپولیتیک رقابتلر جریانیده بېلگیلنگن اېدی. کېینگی اۉن ییللیکلرده، پاکستان تشکیل تاپیشیدن آلدین، افغانستان حکومتلری بو چېگرهنی معلوم درجهده (بالواسطه) قبول قیلگن، خلقارا همجمعیت اېسه عملده اونی سیاسي چېگره صفتیده تن آلگن اېدی. بیراق، سیاسي دیسکورس میدانیده اونینگ قانونيلیگی و ماهیتی حقیده قرهمه-قرشی روایتلر شکللندی. باشقهچه ایتگنده، خریطهده چیزیلگن اۉشه چیزیق عملده جمعیت ایچیده چوقور بیر یاریلیشگه ایلندی: تاریخي، تیل و قبیلهوي رشتهلر بیلن باغلنگن آدملر حقوقي دایرهده بیر-بیریدن اجرهتیلدی، حالبوکه رئال حیاتده اولر هېچ قچان اۉز علاقهلرینی اوزمهگن اېدی. شو نقطهدن باشلب دیورند چیزیغی کېلیشووی عادي چېگره بیتیمیدن آشیب، افغانستان نینگ اۉزیگه خاص مرکّب مسألهسیگه، یعنی حاکمیت و منطقوي مناسبتلر کېسیشگن نقطهدهگی معماگه ایلندی.
دستلبدن باشلب دیورند چیزیغی کېلیشووی فقط تشقی سیاست مسألهسی بۉلیب قالمهدی، بلکه استه-سېکین افغانستان ایچکی سیاستیده هم واسطهگه ایلندی. تورلی حکومتلر زمان طلبلریگه قرهب، بو مسألهنی کوچهیتیریش آرقهلی اۉز لېگیتیملیگینی مستحکملش یاکه ملي تویغولرنی سفربر اېتیشگه حرکت قیلدیلر. شو طریقه، دُیورند چیزیغی نهفقط افغانستان و پاکستان اۉرتهسیدهگی مناسبتلرگه آغیر سایه تشلهدی، بلکه مملکت ایچیده هم و حاکمیت دیسکورسینی شکللنتیرووچی اساسي اۉقلردن بیریگه ایلندی. عیناً شو یېرده جیوگرافیک چېگره اۉزی نینگ دستلبکی فونکسيهسیدن چیقیب، سیاسي و اجتماعي ضدیتلرنی دایمي روشده قَیته ایشلب چیقرووچی میکانیزمگه ایلنهدی.
جیوگرافیک نقطهی نظردن قرهلگنده، دیورند چیزیغی کېلیشووی مرکّبلیگی اونی افغانستان نینگ باشقه چېگرهلری بیلن تققاسلهگنده ینهده یقّالراق نمایان بۉلهدی. شمالي و غربي چېگرهلر نینگ اَیریم قِسملری معلوم درجهده طبيعي تۉسیقلر بیلن ماس توشگن بۉلسه، جَنوبی-شرقده بو چیزیق اجتماعي و مدني عضويلیکنی حقوقي جهتدن ایکّیگه بۉلیب قۉیدی.
نتیجهده، پشتون قبیلهوي جمعیتلری چېگره نینگ ایکّی تامانیده قالیب کېتدی و باشقه تامانده اېسه فیته کبی توزیلمه شکللندی او نه تۉلیق دولت تیزیمیگه سینگیب کېتگن، نه اېسه حقیقي مستقللیککه اېگه بۉلگن مرکّب حدود صفتیده موجود اېدی.
بو یریم-اداری و ناانیق حالت مستملکه دوریده (آرهلیق حمایه حدودی) صفتیده یرهتیلگن تیزیم وقت اۉتیشی بیلن چېکلنگن حاکمیتگه اېگه همده استثنایي حقوقي ترتیب حکمران بۉلگن مکانگه ایلندی. بوندهی حدودلرده دولت حاکمیتی تۉلیق ایشلهمهیدی، عادتي قانونلر اېمس، بلکه مخصوص چېگرهوي قاعدهلر اوستوار بۉلهدی. نتیجهده، بو یېرلر نه تۉلیق دولت نظارتیگه اۉتگن، نه اېسه مستقل و برقرار باشقروو تیزیمیگه اېگه بۉلگن مرکّب حدود صفتیده شکللندی.
شو نقطهی نظردن، اَیریم تدقیقاتچیلر، جملهدن امتیاز گُل اۉزی نینگ « دنیانینگ خوفلی جایی: قانون سیزلیک چېگرهلری» ناملی کتابیده بو حدودنی «حاکمیت بۉشلیغی» موجود بۉلگن و حقوقي تیزیمی ضعیف، بېقرار چېگره مکانی صفتیده تعریفلهیدی. اونگه کۉره، بو یېرده برقرار دولت نظارتی یۉقلیگی سببلی اجتماعي و سیاسي بېقرارلیک دایمي توس آلگن.
زمانهوي تحلیللرده، جملهدن رابرت دی کاپلان نینگ «جغرافیا انتقامی» اثریده جیوگرافیک و اجتماعي حقیقتلر انابتگه آلینمسدن چیزیلگن چېگرهلر حقیده سۉز بارهدی. اونینگ تأکیدلشیچه، بوندهی چېگرهلر اوزاق مدتلی و دایمي ضدیتلرنی یوزهگه کېلتیریشگه مایل بۉلهدی. شو نقطهی نظردن، دیورند چیزیغی کېلیشووینی هم عیناً شوندهی چېگرهلردن بیری صفتیده بهالش ممکن او فقط سیاسي چیزیق اېمس، بلکه چوقور اجتماعي و تاریخي اجرهلیشنی هم یوزهگه کېلتیرگن.
بوگونگی کونده دیورند مسألهسی افغانستان نینگ اېنگ مرکّب سیاسي انقراضلریدن بیریگه ایلنگن. بو معما دولت حاکمیتی نینگ برقرارلیگیگه، ملي بیردملیککه و حتا سیاسي حاکمیت توشونچهسیگه هم سېزیلرلی تأثیر کۉرسهتماقده.
شو جریانده ایکّی کېسکین یاندشوو باشقهلرگه قرهگنده کۉپراق اجرهلیب تورهدی: بیرینچیسی بو چېگره نینگ لېگیتیملیگینی تۉلیق انکار اېتیش و اونی بېکار قیلیش ضرورلیگینی ایلگری سوریش؛ ایکّینچیسی اېسه سیاسي و خوفسیزلیک ضدیتلرینی کمهیتیریش مقصدیده اونی تۉلیق قبول قیلیش. اما اساسي معما شوندهکی، هر ایکّی یاندشوو هم کۉپ جهتدن رئال وضعیتنی، شونینگدېک تاریخي و اجتماعي مرکّبلیکلرنی یېترلیچه حسابگه آلمهیدی.
تاریخي کانتېکستده بو وضعیت نینگ شکللنیشینی بویوک اۉیین، کېینچهلیک اېسه ساووق اوروش دایرهسیده توشونیش لازم. افغانستان ییریک کوچلر اۉرتهسیده (آرهلیق) حدود صفتیده قرهلدی و شو بیلن بیرگه قبیلهوي حدودلر هم اوشبو تیزیمی نینگ ایکّینچی قتلمی صفتیده شکللنتیریلدی.
بو حدودلر اتهیلب یریم-خودمختار حالتده سهقلب قالیندی: اولر نه تۉلیق دولت توزیلمهسیگه انتیگراسیون قیلیندی، نه زمانهوي حقوقي تیزیمدن تۉلیق فایدهلنه آلدی. نتیجهده، باشقروو نینگ ناانیق شکلی و حقوقي بۉشلیقلر وجودگه کېلیب، بو اېسه اوشبو منطقهلرده دایمي و تیزیملی بېقرارلیک نینگ دوام اېتیشیگه زمین یرهتدی.
باشقه تاماندن، چېگره نینگ ایکّی تامانیدهگی پشتونلر اۉرتهسیده یگانه سیاسي بیردملیک موجود دېگن تصور هم اونچهلیک سادّه و بیر خیل اېمس. بعضی حسسي شعارلردن فرقلی اۉلهراق، عملي حقیقت شونی کۉرسهتهدیکی، چېگره نینگ نریگی تامانیدهگی سیاسي آقیملر اینیقسه فهته نینگ پاکستانگه قۉشیلیشیدن کېین کۉپراق اۉشه دولت دایرهسیده تېنگ حقوقلرنی قۉلگه کیریتیش یاکه کېنگراق خودمختارلیک طلب قیلیشگه اینتیلماقده، اما البته بیرار ترانسمیللي سیاسي توزیلیشگه قۉشیلیشنی اساسي مقصد صفتیده کۉرمهیپتی. بونگه قرهمه-قرشی روشده، افغانستان ایچیده بو مسأله کۉپینچه حاکمیت و ملتچیلیک دیسکورسی بیلن باغلب تلقین قیلینهدی. بیراق بوندهی یاندشوو هر دایم هم برچه تامانلر نینگ رئال احتیاج و ایستکلرینی عکس اېتتیرمهیدی، بلکه کۉپراق سیاسي و رمزي درجهدهگی قرهشلرنی افادهلهیدی.
بوندن تشقری، اوشبو چېگره مقامیده هر قندهی توب اۉزگریش افغانستان ایچکی حاکمیت توزیلمهسیگه چوقور تأثیر کۉرسهتیشی ممکن. مملکتده حاکمیت تقسیماتی و ملي اجماع مسألهسیده هنوز عمومي کېلیشوو شکللنمهگن بیر شرایطده، بوندهی اۉزگریشلرنی ایلگری سوریش اېتنیک و سیاسي تفاوتلر نینگ ینهده کوچهییشیگه آلیب کېلیشی احتمالی یوقاری. شو بیلن بیرگه، بوندهی مرکّب جریانلرنی ترتیبگه سالیش اوچون انیق و فقراگه یۉنهلتیریلگن (اینکلیوزیو) مۉدل حلی تۉلیق ایشلب چیقیلمهگن. نتیجهده، احتمالي اۉزگریشلر نهفقط تشقی سیاست درجهسیده، بلکه ایچکی برقرارلیک و اجتماعي موازنت نقطهی نظریدن هم جدّي سیناوگه ایلنیشی ممکن.
چوقورراق قتلمده بو معما اوشبو حدودلرنینگ اجتماعي و تاریخي توزیلمهلریگه باریب تقهلهدی. ابن خلدون تعلیماتیگه کۉره، «عصبيت» یعنی قبیله و قرینداشلیک اساسیدهگی اجتماعي بیردملیک، بوندهی جمعیتلرده هنوزگچه حل قیلووچی رۉل اۉینهیدی. وقت اۉتیشی بیلن کمراق اۉزگریشگه اوچرهگن بو توزیلمهلر مرکز و پېریفېريهلر اۉرتهسیده دایمي ترنگ مناسبتلرنی یوزهگه کېلتیریب، زمانهوي، بیرلشگن ملي دولت شکللنیشیگه تۉسیق بۉلیب کېلگن. نتیجهده، دیورند چیزیغی کېلیشووینی تن آلیش یاکه اونی انکار اېتیشدن قطعی نظر، وضعیت نینگ عادي و انیق یېچیمی یۉقدېک کۉرینهدی. اساسي معما اۉزی چېگره اېمس، بلکه اونینگ اطرافیده شکللنگن تاریخي، اجتماعي، سیاسي و ژئوپولیتیک عامللر مجموعهسی دیر.
ممکن بۉلگن استقباللر
اوّلا شونی تن آلیش کېرهککی، دیورند چیزیغی کېلیشووی مسألهسی عادي «حقوقي معما»دن کۉره کۉپراق کۉپ قتلملی و مرکّب حقیقت دیر. اونی سیاسي شعارلر یاکه سادّهلشتیریلگن یېچیملر درجهسیگه توشیریش نهفقط معمانی حل قیلمهیدی، بلکه اونی ینه-ده مرکّبلشتیریشی ممکن.
ایکّینچیدن، خلقارا تجربه شونی کۉرسهتهدیکی، کۉپلب حالتلرده چېگره ماجرالری هر دایم هم چېگرهلرنی اۉزگرتیریش آرقهلی حل قیلینمهگن. عکسینچه، کۉپینچه اولرنی «چېگره نینگ اهمیتینی کمهیتیریش» آرقهلی باشقریش یۉلی تنلنگن.
مثلاً، چېگره حدودلریده همکارلیک میکانیزملرینی یرهتیش، قانوني حرکتلنیشنی یېنگیللشتیریش، اقتصادي رواجلنیشنی کوچهیتیریش و اجتماعي علاقهلرنی مستحکملش کبی یاندشوولر کېسکینلیکنی کمهیتیریشی ممکن. بونده اساسي غایه، چېگرهنی اۉزگرتیریش اېمس، بلکه اونینگ فونکسيهسینی یومشهتیش و اونی ضدیت اېمس، بلکه علاقه مکانیگه ایلنتیریش دیر.
اوچینچیدن، هر قندهی کېلهجکنی کۉزلهگن یاندشوو افغانستان ایچیده فقراگه یۉنهلتیریلگن قرهش اساسیده شکللنیشی کېرهک. حاکمیت نینگ عدالتلی تقسیملنیشی و اېتنیک همده مدني خیلمه-خیللیک نینگ تن آلینیشی تأمینلنمس اېکن، دیورند چیزیغی کېلیشووی بیلن باغلیق هر قندهی سیاست جدّي ایچکی قرشیلیکلر و مرکّبلیکلرگه دوچ کېلهدی.
تۉرتینچیدن، چېگره نینگ نریگی تامانیدهگی اۉزگریشلرنی هم حسابگه آلیش ضرور. تاریخي تصورلر یاکه ایدهآلیستیک قرهشلرگه تهیهنگن، لېکن پاکستاندهگی رئال سیاسي و اجتماعي شرایطلرنی انابتگه آلمهیدیگن سیاست استراتیژیک خطالرگه آلیب کېلیشی ممکن.
خلاصه اۉرنیده، اېنگ رئالیستیک یاندشوو «یکوني یېچیم» ایزلش اېمس، بلکه «باسقیچمه-باسقیچ باشقروو» مۉدلیگه تهیهنیشدیر. بوندهی یاندشوو کېسکینلیکنی کمهیتیریش، همکارلیکنی کوچهیتیریش و اۉزارا ایشانچ اوچون شرایط یرهتیشگه اساسلنهدی.
