حمید نعمان
طب تعلیمی و طبابت جریانی دنیا بۉیلب تاباره رواجلنگن تکنالوژيلر همده تصویري و ویدېو واسطهلردن کېنگراق فایدهلنیش تامان حرکت قیلماقده. اما افغانستانده طالبلر حکمرانلیگی آستیده بونینگ عکسیگه بۉلگن جریان یوزهگه کېلگن. طالبان نینگ «اۉقوو دستورینی اصلاح قیلیش» کمیتهسی، او اساسن ملالر و طالبان طرفداری بۉلگن اۉقیتووچیلردن عبارت، کابل طبیات بیلیم یورتی استاذلریگه تیریک موجوداتلرنینگ تصویرلرینی اۉقوو ماتریاللریدن آلیب تشلشنی بویورگن. بو اۉزگریش اۉتگن ییلدن باشلب عملیاتگه جاري اېتیلگن. کابل طبیات بیلیم یورتینینگ اۉزینی «فرزین» دېب تنیشتیرگن استاذلریدن بیری شوندهی دېیدی:
«بو قرار تۉلیق مجبوري بۉلیب، یوقاریدن پستگه طبي تعلیم تیزیمیگه جاري قیلینگن، بونده استاذلر و متخصصلر نینگ فکری عموماً انابتگه آلینمهگن. استاذلرگه بویروق بېریلگن: درس سلایدلریده، صنف ایچیده همده اۉقوو منبعسی صفتیده فایدهلنیلهدیگن کتابلرده تیریک موجوداتلر نینگ تصویرلریدن فایدهلنمسلیک. برچه استاذلر حیران بۉلیب قالگن، اناتومی کبی مضمونلرنی و ینه یوزلب اختصاصلشگن درسلرنی طلبهلر اوچون قندهی توشونتیریشنی بیلمهیپتی. بو مسأله، اینیقسه، کسللیکلرنی انیقلش انیق تصویرلرنی کوزهتیشگه باغلیق بۉلگن برچه طبي یۉنهلیشلرده، تعلیم صفتی نینگ جدّي پهسهییشیگه و طلبهلر نینگ توشونیشینی چېکلنیشیگه آلیب کېلهدی.»
طالبلر رهبری عادتده انیق تعلیم مسألهلری بۉییچه کمدن-کم فکر بیلدیرهدی، اما اۉتگن ییل نینگ عقرب آییده او «اۉقوو دستورینی اصلاح قیلیش» کمیتهسی نینگ فعالیتینی مهقتهدی. بو کمیته اۉنلب طالبانگه علاقهدار ملالردن تشکیل تاپگن بۉلیب، برچه بیلیم یورتی مضمونلرینی طالبان قرهشلری اساسیده قَیته کۉریب چیقیش وظیفهسینی ذمّهسیگه آلگن. مذکور کمیته اۉز فعالیتی دوامیده یوزلب درسلیکلر و اۉقوو ماتریاللرینی تعلیم دستوریدن چیقریب تشلهدی و بو قَیته کۉریب چیقیش نینگ اساسي یۉنهلیشلریدن بیری صفتیده تیریک موجوداتلر تصویرلرینی آلیب تشلش بېلگیلندی. طالبان سیاست ایشلب چیقووچیلری تامانیدن تیریک موجوداتلر تصویرلرینی تعقیقلش اولر نینگ بو مسألهگه نسبتاً کېنگراق قرهشلری دایرهسیده توشونیلهدی. اولر نینگ نقطهی نظریگه کۉره، تیریک موجوداتلر اۉزلری ایتگنیدېک «تصویرلرینی چاپ اېتیش و اولردن فایدهلنیش غیر اسلامي، غیر افغاني همده غرب مدنیتی نینگ تأثیری آستیده دېب حسابلنهدی.
سۉنگگی قریب تۉرت ییل دوامیده طالبان شهرلرده، ریکلام لوحهلریده و جماعت جایلریده تصویرلرنی آلیب تشلشنی کېنگ کۉلمده، اَیریم حاللرده اېسه مجبورلش یۉلی بیلن عملگه آشیردی. بو یاندشوو حاضر تعلیم ساحهسیده هم کتّه قطعیت بیلن دوام اېتتیریلماقده. طالبان مکتب و یونیورسیتی اۉقوو دستورلرینی قَیته کۉریب چیقیشده تیریک موجوداتلر تصویرلری و هیکللرنی تۉلیق آلیب تشلشگه اورغو بېرماقده و بو چارهنی تعلیم تیزیمینی «اصلاح قیلیش» نینگ بیر قِسمی دېب بیلهدی. اولر نینگ فکریچه، اوّلگی ییگیرمه ییللیک حکومت دوریدهگی اۉقوو دستورلریده تصویرلردن فایدهلنیشده «کۉپلب بوزوقلیکلر یشیرینگن» بۉلیب، بو تصویرلر «اۉقووچیلر نینگ تفکرینی چلغیتیش» اوچون ایشلهتیلگن. شو دایرهده، بو گروه اعضالری حتا باشقه اسلامي مملکتلرده رسمي و قبول قیلینگن کییملرگه عاید تصویرلرنی هم مامقبول دېب حسابلهیدی و اولرنی تشقی مدنیتنی ترغیب قیلووچی عامل صفتیده کۉرهدی. مثلاً، طالبان قیزلر نینگ هر قندهی تصویرینی چاپ اېتیشنی «بی حجابلیککه اونداوچی غیر اسلامي و غیر افغانی عمل» دېب تعریفلهیدی.
تعلیم جریانیده اوزیلیش
کابل طبیات فاکولتهسی نینگ رسمي وبسایتیده او افغانستان نینگ اېنگ بیرینچی و اېنگ ییریک طبیات یونیورسیتی صفتیده تنیشتیریلهدی. عملده هم بو بیلیم یورتی مملکتده ساغلیقنی سقلش کادرلرینی تیارلش نینگ اېنگ مهم اوستونلریدن بیری حسابلنهدی. اوشبو مؤسسه اۉتگن اۉن ییللیکلر دوامیده داکترلر، تیش داکترلری، نرسلر و باشقه اختصاصلشگن طبي خادملر نینگ کتّه قِسمینی تیارلب، اولرنی افغانستاندهگی شفاخانه و دوالش مرکزلری اوچون یېتکزیب بېرگن. حاضر هم او طبي تعلیم نینگ اساسي مرکزلریدن بیری صفتیده تن آلینهدی. یونیورسیتیدهگی تعلیم تیزیمی باسقیچمه-باسقیچ اۉقیتیش اساسیده تشکیل اېتیلگن. طلبهلر اوّل اساسي و بنیادي مضمونلر بیلن تنیشهدی، سۉنگره کلینیک تعلیم و شفاخانه محیطیده عملي مشغولاتلرگه اۉتهدی. طبیات فاکولتهسی اۉقوو دستوری حجتلریده قید اېتیلیشیچه، بو تعلیم دستوری زمانهوي اۉقیتیش اسلوبلری، صنفلرده گروهی تعلیم همده تصویري سیمولیهتسيه و ویرتول رئاللیکدن فایدهلنیشگه اساسلنگن. مقصد، طلبهلرنی نهفقط نظري بیلیم بیلن، بلکه عملي کۉنیکمهلر بیلن هم تأمینلش دیر. مذکور یونیورسیتی بیر نېچته اساسي بۉلیملردن عبارت: طبیات، استوماتولوژی، صحت عامه، طبي تکنالوژي، بېهوشلیک (انستېزي)، نرسلیک قابله لیک (حاضرده بو یۉنهلیش طالبان تامانیدن تۉختهتیلگن).
کابل طبیات بیلیم یورتی سایتیده بېریلگن معلوماتلرگه کۉره، طبي اۉقوو دستورلریده تصویري اطلسلر، کلینیک سلایدلر، کۉرگزمهلی ماتریاللر و حتا انسان تنهسینی توشونتیریب بېرووچی اۉقوو سیمولیهتسيهلریدن فایدهلنیشگه علیحده اورغو بېریلگن. بیراق طالبان ذی روح» تصویرلر موجودلیگی سببلی بو واسطهلرنی چېتگه سورگن.
کابل یونیورسیتیی استاذلریدن بیری «فرزین»گه کۉره، طبیات فاکولته سی درسلیکلریدن تیریک موجوداتلر تصویرلرینی آلیب تشلشنی موجود تیزیمگه عادي اۉقوو مضمونی اۉزگریشی اېمس، بلکه کۉنیکمهلرنی اوزهتیش جریانیگه بېواسطه ارهلشوو صفتیده بهالش ممکن.
طبي تعلیمده، اینیقسه زمانهوي اۉقوو دستورلری دایرهسیده، کوزهتیشگه اساسلنگن اۉرگنیش و حالتلرنی تحلیل قیلیشگه اساسلنگن تعلیم دیهگناستیک کۉنیکمهلرنی شکللنتیریش نینگ اېنگ مهم اوستونلریدن حسابلنهدی. طلبه فقط متن و نظري توشونتیریش آرقهلی انسان تنهسی توزیلیشی، کسللیکلرنینگ نمایان بۉلیشی و جسماني اۉزگریشلرنی یېترلی درجهده انگلهی آلمهیدی.
افغانستانده طبیات عملیاتیگه جدّي ضرر
فرزیننینگ ایتیشیچه، اناتومی،تېری کسللیکلرینی دوالش، جراحلیک، استوماتولوژی، نرسلیک و طبي تکنالوژي کبی یۉنهلیشلرده تصویرلر فقط توشونتیرووچی یاکه قۉشیمچه رۉل اۉینهمهیدی، بلکه اۉرگنیش جریانی نینگ اجرهلمس قِسمی حسابلنهدی. مثلاً، اناتومیده انسان تنهسی توزیلیشینی انیق کۉرمسدن، دېرماتالاگيهده تېری کسللیکلری نینگ بېلگیلرینی ویزول تنیمسدن، یاکه جراحلیکده عملي باسقیچلر و تخنیکلرنی تصور قیلمسدن، تعلیم جریانی موهوم و عملیاتدن اوزاق حالتگه توشیب قالهدی. شو سببلی تصویرلرنینگ آلیب تشلنیشی ویزول دیاگناستیکه قابلیتنی یعنی طبیاتدهگی اېنگ مهم کۉنیکمهلردن بیرینی جدّي ضعیفلشتیرهدی و نظري بیلیم بیلن کلینیک قرار قبول قیلیش اۉرتهسیدهگی تفاوتنی کېنگهیتیرهدی. موجود وضعیت دوام اېتسه، تعلیم درجهسیده بو نینگ عاقبتی طلبهلر عملي کۉنیکمهلری نینگ استه-سېکین پهسهییشی و اولر نینگ رئال بېمارلر بیلن ایشلشگه تیارگرلیگی نینگ سستلشیشی بۉلهدی. فرزین نینگ فکریچه، تیریک موجوداتلر تصویرلرینی اۉقوو دستوریدن چیقریب تشلش نتیجهسیده شوندهی شفاکارلر یېتیشیب چیقیشی ممکن: اولر نظري بیلیمگه اېگه بۉلهدی، اما کلینیک بېلگیلرنی تۉغری تلقین قیلیش و اونی بېمار نینگ رئال حالتی بیلن باغلشده قیینچیلیککه دوچ کېلهدی. ساغلیقنی سقلش تیزیمی درجهسیده اېسه بو ضعیفلیک دیاگناستیکه انیقلیگی نینگ پهسهییشی، کلینیک خطالر احتمالی نینگ آرتیشی و دوالش خدمتلری صفتی نینگ توشیشیگه آلیب کېلهدی. بو چېکلاولر نینگ تأثیری فقط صنف یاکه یونیورسیتی دایرهسیده قالمهیدی، بلکه بالواسطه، اما سېزیلرلی درجهده جمعیت نینگ عمومي ساغلیگی و طبي خدمتلر صفتیگه هم تأثیر کۉرسهتهدی.
طالبان نیمهنی خواهلهیپتی؟
اۉتگن ییل نینگ دلو آییده طالبان نینگ عالي تعلیم وزیرلیگی اعلان قیلدی: بو گروه رهبری کابل طبیات یونیورسیتییده «نبوی سنتی طبیات» فاکولتهسینی تشکیل اېتیش تکلیفینی معقولهگن. وزیرلیک اوشبو رېجه نینگ تصدیقلنگنی و ینگی فاکولته اوچون بۉلیم اجرهتیلگنی حقیده خبر بېریب، بونی تعلیم تیزیمینی رواجلنتیریش یۉلیدهگی قدم صفتیده بهالهدی. بو اۉزگریش شوندهی بیر شرایطده ایلگری سوریلدیکی، طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، قیزلر نینگ تعلیمیگه، حتا طبي کۉنیکمهلرنی اۉرگنیشیگه هم کېنگ قمراولی چېکلاولر جاري قیلدی و مکتبلر، بیلیم یورتلر همده طبي انستیتوتلر اېشیکلرینی اولر اوچون یاپیب قۉیدی. بوندهی وضعیتده، بیر تاماندن ینگی یۉنهلیشلرنی آچیش، باشقه تاماندن اېسه زمانهوي تعلیم نینگ اَیریم اساسي اېلېمېنتلرینی آلیب تشلش یاکه چېکلش، اینیقسه ساغلیقنی سقلش ساحهسیده تعلیم تیزیمی نینگ مضمونی و یۉنهلیشیده توب اۉزگریش یوز بېرهیاتگنینی کۉرسهتهدی.
اما فرزین نینگ فکریچه، طالبان رهبری نینگ «نبوی سنتی طبیات» فاکولتهسینی تشکیل اېتیش حقیدهگی قراری بو گروه نینگ ساغلیق و کسللیککه بۉلگن قرهشلرینی عکس اېتتیرهدی. بو قرهش طالبان نینگ دیني و ایدیولوژیک اساسلریگه تهیهنهدی. اوشبو یاندشووده ساغلیق هم، کسللیک هم الهي منبعگه اېگه حادثهلر صفتیده تلقین قیلینهدی. کسللیک بعضاً الهي سیناو یاکه تقدیرنینگ بیر قِسمی دېب قرهلهدی، شو سببلی دوالش جریانی هم فقط جسماني اېمس، بلکه معنوي و دیني جهتلرنی هم اۉز ایچیگه آلهدی. شو نقطهی نظردن، «نبوی سنتی طبیات» فاکولتهسی نینگ تشکیل اېتیلیشی عاديگینه تعلیمي تشبث اېمس، بلکه عیناً شو ایدیولوژیک قرهشلر نینگ دوامی صفتیده بهالنیشی ممکن. «نبوی طبیات» دېگنده ساغلیق و دوالشگه عاید، اسلام پیغمبریگه نسبت بېریلگن توصیهلر، سۉزلر و اصوللر مجموعی توشونیلهدی. بو بیلیملر قرآن، حدیثلر و سنت منبعلریدن آلینگن دېب قرهلهدی. بو توردهگی طبیاتده دوالش معنوي اهمیتگه اېگه بۉلیب، حدیثلر اساسیدهگی اَیریم توصیهلر بیلن بیر قطارده، شَفا تیلهب دعا قیلیش، قرآن آیتلرینی اۉقیش و بعضی حاللرده هجامه کبی اصوللرگه اورغو بېریلهدی.
«نبوي سنتی طبیات» فاکولتهسی کابل طبیات فاکولتهسیده عملده تشکیل اېتیلگن و جاري ییلگی کانکور آرقهلی اونگه طلبهلر قبول قیلینیشی رېجهلشتیریلگن. فرزین نینگ ایتیشیچه: «اېندیلیکده ملالر هم داکترلر بۉلهدی و بو حالت بیلن افغانستان دنیاده بیرینچی مملکتگه ایلنیشی ممکن، یعنی او یېرده نبوي طبیات رسمي روشده یونیورسیتی درجهسیده اۉقیتیلهدیگن یۉنهلیش صفتیده تن آلینیب، اونگه اکادمیک دیپلوم بېریلهدی.» او تأکیدلهیدیکی، حاضرگچه دنیا نینگ هېچ بیر مملکتیده، حتا اسلامي دولتلرده هم بوندهی یاندشوو یونیورسیتی درجهسیده رسمي تعلیم یۉنهلیشی صفتیده قۉللنیلمهگن. باشقه مملکتلرده موجود بۉلگن حالتلر کۉپراق خصوصي، عنعنوي یاکه دیني فعالیت شکلیده بۉلیب، رسمي عالي تعلیم تیزیمی و دولت ساغلیقنی سقلش خدمتلری دایرهسیدن تشقریده قالگن. بو حالت افغانستانده ساغلیقنی سقلش تعلیمی نینگ کېلهجکدهگی یۉنهلیشیگه جدّي تأثیر کۉرسهتیشی ممکن. چونکه بوندهی یاندشوونی رسمي طبي تعلیم تیزیمیگه، اینیقسه یونیورسیتی درجهسیده کیریتیش علمي دلیللرگه اساسلنگن طبیات بیلن عنعنوي-دیني قرهشلر اۉرتهسیدهگی چېگرهنی ناانیق قیلیب قۉیهدی. نتیجهده، بو تعلیم نینگ ماهیتی، علمي مېزانلر و مملکت ساغلیقنی سقلش تیزیمی نینگ کېلهجگی حقیده جدّي سواللرنی یوزهگه کېلتیرهدی.
«اصلاحات نینگ بېشینچی ییلی»
طالبان نینگ اۉقوو دستورینی اصلاح قیلیش کمیتهسی اۉتگن ییل دوامیده مکتب و یونیورسیتی اۉقوو ماتریاللرینی کېنگ کۉلمده قَیته کۉریب چیقیش جریانیده نهفقط تیریک موجوداتلر تصویرلرینی برچه درسلیکلردن آلیب تشلهدی، بلکه تورلی یۉنهلیشلردهگی اۉنلب کتاب و اۉقوو قۉللنمهلرنی هم تعلیم دستوریدن چیقریب تشلهدی. موجود معلوماتلرگه کۉره، قوییدهگی یۉنهلیشلردن کۉپلب اۉقوو ماتریاللری آلیب تشلنگن: اجتماعي فنلر فاکولتهسیدن 12عنوان، ژورنالیزم یۉنهلیشیدن 7 عنوان، تصویري صنعتدن 10 عنوان، حقوق و سیاسي فنلردن 15 عنوان، اقتصادیات، منجمنت و بانک ایشیدن 11 عنوان دولت باشقرووی و سیاست دن 9 عنوان، تیل و ادبیاتدن 13 عنوان،
شریعت فنلریدن 7 عنوان، تعلیم و روانشناسی دن 4 عنوان جیولوژی و جغرافیهدن 3 عنوان بوندن تشقری ینه بیر قطار باشقه فنلرگه عاید ماتریاللر هم اوشبو کمیته تامانیدن اۉقوو دستوریدن چیقریلگن.
اوّلراق، 1401-ییلده افغانستان مکتبلری اۉقوو دستوری هم کېنگ کۉلملی اۉزگریشلرگه اوچرهگن اېدی. بو اۉزگریشلر دایرهسیده صنعت، مدنی تعلیمی و مدنیت کبی مضمونلر آلیب تشلندی، شونینگدېک، درسلیکلردهگی تیریک موجوداتلر تصویرلری تۉلیق چیقریب تشلندی. شو جریانده قیزلر، سپورتچیلر، موسیقی اسبابلری و مدني رمزلر «اسلامي اېمس» یاکه «غرب مدنیتینی ترغیب قیلووچی» عنصرلر صفتیده بهالنیب، تعلیم ماتریاللریدن آلیب تشلنگن. خودّی شو یاندشوو اساسیده انسان حقوقلری و عیاللر حقوقلری کبی توشونچهلر هم طالبان نینگ رسمي تلقینیگه کۉره قَیته شرحلنگن بۉلیب، موجود کانتېنت غربي قرهشلرنی عکس اېتتیرهدی و اسلامي قدریتلرگه ضد دېب تنقید قیلینگن. بوندن تشقری، اَیریم مدني بیرهملر، جملهدن نورۉز هم مامقبول دېب اعلان قیلینگن، اسلامدن آلدینگی تاریخي میراث — مثلاً، باميان بودا هیکللری و قدیمي تاریخي شخصلر شیرک رمزلری صفتیده تلقین قیلینگن. عموماً آلگنده، بو جریان تعلیم و مدنیت کوزهتووچیلری تامانیدن افغانستان تعلیم تیزیمی نینگ مفکوروي قَیته شکللنتیریلیشی صفتیده بهالنماقده. تنقیدچیلرگه کۉره، بو حالت تعلیم تیزیمینی زمانهوي علمي و پیداگوژیگ ستندردلردن اوزاقلشتیریشی ممکن.
