حمید نعمان
شهرک مهديهده همه قۉرقیب قالگن. کیمنی کۉرسک، جمعه کېچهسی وحدت کۉچهسیده یوز بېرگن حادثهدن خبردار. جمعه کېچهسی نینگ باشلریده، مهديه شهرکی نینگ اساسي کۉچهسیدن پستراقده جایلشگن وحدت کۉچهسیده نم یېر آلتی کیشینی یوتیب یوبارگن. بو منظره اونی کۉرگنلر و کابل نینگ 13-ناحیهسیده یشاوچیلر اوچون عادي و بېپروا اۉتیب کېتهدیگن نرسه اېمس، اونینگ ایزی آدملر نینگ صحبتلری و نگاهلریده سهقلنیب قالگن.
واقعه جاییگه کیم کېلسه، ویرانهلر و چوقورلرگه اوزاق و معنالی نگاه تشلهیدی. اولر نینگ آلدیده گۉیا بیر اوینی تۉلیق یوتیب یوبارگندېک کۉرینهدیگن ایکّیته چوقور کۉزگه تشلنهدی. بو چوقورلر اصلیده سوو بیلن تۉله قودوقلر بۉلگن، زلزله و یېر نینگ تۉستدن چۉکیشی آرتیدن اولر نینگ دېوارلری قولهب توشیب، ایکّلهسی بیر-بیریگه توتهشیب کېتگن. نتیجهده، بو قولش سببلی یېر اۉن متردن آرتیق چوقورلیککهچه چۉکیب، اۉزی نینگ مستحکم و قتّيق ایچکی توزیلمهسینی یۉقاتگن. گۉیا اۉشه نقطهده یېر ایچیدن بۉشهب، دهشتلی بیر گِردابگه ایلنگندېک.
بو حادثه قارلی قیشدن کېین و قریب اۉن کون دوامیده تینیمسیز، کېچه-کوندوز یاغگن کوچلی یامغیرلر کابلنی قمرهب آلگن کونلرده یوز بېردی. آلدین هم بۉشدېک تویولگن یېر بو شرایطده ینهده یېمیریلیب، اېندی آدملر اونده ینه-ده احتیاطکارلیک بیلن یشهماقده. صحبتلرده آدملر کۉپ بار عینِ شو مسألهگه تۉختهلیب، توپراق اېندی اوّلگیدېک مستحکم اېمسلیگینی، هر بیر یامغیر و زلزله اېسه جدّي خواطر اویغاتهیاتگنینی تأکیدلهیدی.
ابراهیم، محله اهالیلریدن بیری، هر لحظه یېر آغزینی آچیب، اویلر و اولر نینگ اهالیسینی یوتیب یوباریشی ممکن، دېب حس قیلهدی: «یېر حددن تشقری هۉل بۉلیب کېتگن. قیشده هم قار جوده کۉپ یاغدی. توپراق بۉشهشگن. اگر ینه زلزله بۉلسه، بو اۉن-اۉن بیر مترلی قودوقلر هر بیر اوی قزیگن چۉکهدی و آدملر نینگ عیاللری همده بالهلری توپراق آستیده قالهدی». او گپلری آرهسیده کوچلی یاغینگرچیلیک، قیشکی قار و قیشده قار سووینی ییغیش اوچون قزیلگن شیمدیرووچی قودوقلر حقیده هم اېسلهتهدی. بو قودوقلر کۉپلب اویلریده اۉن متردن آرتیق چوقورلیککهچه قزیلگن بۉلیب، حاضر اېسه یېر نینگ چۉکیشی اوچون ینه بیر خوف منبعیگه ایلنگن.
مهديه شهرکی نینگ وحدت کۉچهسیده نیمه یوز بېردی؟
جمعه، 14-حمل کونی کابل و افغانستان نینگ ینه بیر قطار حدودلری تخمیناً ساعت8:45ده زلزلهنی باشدن کېچیردی. بو زلزله غربي کابلدهگی مهديه شهرگیده تېزده اۉلیمگه آلیب کېلگن حادثهگه ایلندی. اوّلدن هم قیشکی قار و تینیمسیز یاغگن یامغیرلر سبب بېقرار حالتده بۉلگن بو حدودده، یېر سیلکینیشی عاقبتیده «حسین داد» اسملی شخص نینگ اوییده قزیلگن ایکّی قودوق چۉکیب کېتدی. نتیجهده اولر بیرلشیب، کتّه بیر گِرداب (چۉکمه) حاصل قیلدی و بوتون اوینی اۉز ایچیگه یوتیب یوباردی.
زلزله نینگ عینِ دستلبکی لحظهلریده «حسین داد» نینگ کیچیک اۉغلی اوی ایچیده اۉینهب یورگن پیتده، تۉستدن حاجتخانه(تشناب) یقینیده پیدا بۉلگن کتّه چوقورگه قولهب توشهدی. بو چوقور بیر-بیریگه جوده یقین جایلشگن ایکّی قودوق سبب شکللنگن اېدی: بیری حاجتخانه(تشناب) قودوغی، ایکّینچیسی اېسه قیشکی قارلرنی ییغیش اوچون قزیلگن شیمدیرووچی قودوق. اوشبو ایکّی قودوق کېتمه-کېت یاغگن یامغیرلر، یېر آستی توپراغی نینگ حددن تشقری نملنیشی و زلزله عاقبتیده یوزهگه کېلگن استه-سېکین چۉکیش سبب تاباره بیر-بیریگه یقینلشیب، آخر-عاقبت بیرته چوقور، بېقرار و جوده خوفلی اۉییققه ایلنگن.
باله نینگ آنهسی فرزندی نینگ قولهب توشگنینی کۉریب، اېری حسین دادنی چقیرهدی. حسین داد بیر زوم هم اۉیلهمسدن بالهنی قوتقریش اوچون اۉشه چوقورگه توشهدی، اما او هم درحال چوقور توبیگه سینگیب کېتهدی. آرهدن کۉپ اۉتمهی، حسین-داد نینگ کېکسه آنهسی هم اۉغلی و نېورهسیگه یاردم بېریش اوچون چوقور تامان بارهدی، بیراق او هم عینِ جایده هلاکتگه اوچرهب، توزاققه توشیب قالهدی.
وقتی همسایهی حسینداد صدای فریاد و آشوب را میشنود، به همراه دو دخترش برای کمک به سرعت وارد صحنه میشود، اما آنان نیز در همان گودی گرفتار میشوند. بهگفتهی ابراهیم، یکی از باشندگان کوچه وحدت، بهدلیل سست بودن خاک و ناپایداری شدید زمین، هر بار که کسی به لبه حفره نزدیک میشد، وزن و فشار پا باعث میشد دیوارهها بیشتر فرو بریزند و دهانهی گودی گستردهتر شود؛ بهگونهای که این حفره به تدریج خاک اطراف را نیز میبلعید و خود را بزرگتر میکرد. همین وضعیت باعث شد افراد بیشتری که برای نجات نزدیک میشدند، ناخواسته در دام آن گرفتار شوند. تنها پس از گذشت چند دقیقه است که دیگر همسایهها از ماجرا باخبر میشوند، اما در آن زمان، بخشی از حادثه از کنترل خارج شده بود و فرصت نجات برای برخی از افراد از دست رفته بود.
حسین داد نینگ قۉشنیسی قیچقیریق و شاوقیننی اېشیتگچ، ایکّی قیزی بیلن بیرگه یاردم بېریش اوچون درحال واقعه جاییگه یوگورهدی، اما اولر هم اۉشه چوقورگه توشیب قالهدی. وحدت کۉچهسی اهالیسیدن بیری ابراهیم نینگ ایتیشیچه، توپراق نینگ جوده بۉش و یېر نینگ بېقرار بۉلیشی سبب، کیمکه چوقور چېتیگه یقینلشسه، آیاق باسیمی و آغیرلیک تأثیریده دېوارلر ینهده قولهب، چوقورنینگ آغزی کېنگهییب بارردی. نتیجهده بو چوقور استه-سېکین اطرافدهگی توپراقنی هم یوتیب، تاباره کتّهلشیب بارگن. شو حالت طفیلی یاردم بېریش اوچون یقینلشگن ینه باشقه آدملر هم بې اختيار اونینگ توزاغیگه توشیب قالگن. فقط بیر نېچه دقیقهدن کېینگینه باشقه قۉشنیلر واقعهدن خبردار بۉلیشهدی، اما اۉشه پیتگه کېلیب حادثه نینگ بیر قِسمی الّهقچان نظارتدن چیقیب کېتگن و اَیریم آدملرنی قوتقریش امکانیتی بای بېریلگن اېدی.
دوامیده، قۉشنیلر ییغیلیب، ارقان و ایپلر یاردمیده حسیننداد و اونینگ کیچیک اۉغلینی چوقوردن چیقریشگه موفق بۉلیشهدی، اما حسینداد نینگ آنهسی، اونینگ قۉشنیسی و اۉشه قۉشنی نینگ ایکّی یاش قیزی توپراق، لای و قولهب توشگن دېوارلر آستیده قالیب کېتهدی. قیدیروو و جسدلرنی چیقریش ایشلری محله اهالیسی و تخنیک یاردمیده تون یرمیگچه دوام اېتهدی. بو وقت دوامیده توپراق و ویرانهلر قتلم-قتلم آلیب تشلنهدی و آخر-عاقبت تۉرت کیشی نینگ جسدی یېر آستیدن چیقریب آلینهدی. محله اهالیسی بو حادثهنی جوده اچّیق و لرزهگه سالووچی دېب تعریفلهیدی. ابراهیم شوندهی دېیدی: «دستلبکی لحظهلرده آدملر توپراق و قولهب توشگن دېوارلرنی سوریب تشلهیاتگن پیتده، یېر آستیدن حلی هم بیر آواز اېشیتیلیب تورردی: «دده نجات، دده نجات.»»
چوقور حاجتخانه فاجعه کېلتیریب چیقرهدی
موجود میدانی کوزهتوولریگه کۉره، کابل نینگ 13- ناحیه سیده و باشقه حدودلرده (سوو سینگدیرووچی قودوق) کۉپلب اویلرده یېر آستیگه قزیلگن چوقور انشاات بۉلیب، او قیشده قار ییغیش و قار سووینی سهقلش، شونینگدېک قار اېریشی و یامغیر نتیجهسیده حاصل بۉلگن سوونی یېرگه سینگدیریش اوچون مۉلجللنگن. بو قودوق آرتیقچه سوونی اۉزیگه یوتیب، اونی اویلر و کۉچهلر نینگ سطحیدن اوزاق توتیشی کېرهک، شو طریقه سوو تۉپلنیشی و آقیب کېتیشی نینگ آلدی آلینهدی. بو لایحه طالبان حکومتی تامانیدن هم قۉللب-قوّتلنهدی. اۉتگن ییل قیشیده، کابلده ایلک کوچلی قار یاغیشیدن تۉرت کون اۉتیب، طالبان 13ناحیه و دشت برچی حدودلری نینگ تورلی جایلریگه بیلدیریشنامهلر آسیب قۉیگن اېدی. اوشبو بیلدیریشنامهلرده محله اهالیسیدن اوی تاملریدهگی و کۉچهلردهگی قارنی اوچ کون ایچیده اۉز حویلیلریگه آلیب کیریش طلب قیلینگن همده قارنی کۉچهلرگه تشلش «شهر ترتیب-قاعدهلریگه ضد و قدیمي عرف-عادتلرگه قرشی» اېکنی تأکیدلنگن اېدی. شونینگدېک، حجتلرده آگاهلنتیریلگن اېدیکی، اگر اوشبو طلبگه عمل قیلینمسه، حقوقبوزرلرگه نسبتاً قانوني چارهلر کۉریلهدی. اَیریم حالتلرده اېسه بعضی عایلهلرگه 5 مینگ افغانیگچه جریمه سالینگنی و حتا بعضی اویلر مُهرلب قۉییلگنی حقیده هم خبرلر ترقهلگن.
اوشبو سیاستلر دوامیده، مهديه شهرچهسی اهالیسی نینگ ایتیشیچه، طالبان نینگ اَیریم وکیللری و مسووللری جمعه نمازلریده مسجدلرده آدملرنی سوو و قارنی «سینگدیروچی قودوق»لرگه یۉنهلتیریشگه چقیرگنلر. اولرنینگ فکریچه، بو ایش سوو نینگ افغانستان یاکه پاکستان چېگرهلری تامان آقیب کېتیشی نینگ آلدینی آلیشی ممکن.
بیراق عملده بوندهی باسیم و چېکلاولر کۉپلب عایلهلرنی هېچ قندهی تخنیکي معیارلرسیز، اۉزبیلرمانلیک بیلن سینگدیروچی قودوق قزیشگه مجبور قیلگن. اوشبو قودوقلر مهندسلیک نظارتی یۉقلیگی سببلی جوده نارسمي و خوفلی طرزده قزیلگن: کۉپلب حالتلرده اولر نینگ آغزی بیر متردن هم کېنگ، چوقورلیگی اېسه هېچ قندهی ستندردلرسیز اۉنلب مترگچه یېتهدی. نتیجهده، کابل نینگ بۉش، نم و بېقرار توپراقلی حدودلریده بو انشااتلر یېر اوستی سوو معماسینی حل قیلیش اۉرنیگه، استه-سېکین یېر آستیده یشیرین و کېنگهییب بارهیاتگن خوف منبعیگه ایلنیب بارماقده.
قار، یامغیر و زلزله
اۉتگن ییل قیشی کابلده کوچلی قار یاغیشی بیلن کېچدی، اوندن سۉنگ اېسه کېتمه-کېت یامغیرلر باشلندی. کۉپلب اویلریده سینگدیروچی قودوق موجود بۉلگن حدودلرده بو کتّه حجمدهگی سوو استه-سېکین یېرگه سینگیب، توپراق ایچیده تۉپلنه باشلهدی؛ شو بیلن بیرگه، یېر نینگ قوریب، ینه مستحکملنیشی اوچون امکانیت قالمهدی. سۉنگگی کونلرده اېسه قریب اۉن کون دوام اېتگن اوزلوکسیز یامغیر هم توپراق نینگ پستکی قتلملرینی ینهده کۉپراق تۉیینتیریب، بۉشهشتیریب یوباردی. بوندهی شرایطده یقینده صادر بۉلگن زلزله حل قیلووچی عاملگه ایلندی. بو سیلکینیش الّهقچان سووگه تۉیینگن و ایچیدن یومشهب کېتگن یېر قتلملریده ینهده کوچلی تأثیر کۉرسهتدی.
مهديه شهرچهسیده ایلگری سووگه تۉلیب قالگن و اطرافی دایمي نملیک سببلی یومشهب، بېقرار بۉلیب قالگن ایکّی سینگدیروچی قودوق زلزله نتیجهسیده قولهب، چۉکیب کېتدی. نتیجهده یېر یوزهسیده کتّه بۉشلیقلر آچیلدی، بو اېسه اویلر آستیده اېندی برقرار توپراق توزیلمهسی اېمس، بلکه کېنگهییب بارهیاتگن بۉش و ضعیفلشگن قتلملر موجودلیگینی کۉرسهتدی.
مهديه شهرچهسیدهگی واقعه افغانستان پایتختی کابلده طالبان حکمرانلیگی آستیده یوز بېرگن، شهردهگی معیاري بۉلمهگن (سوو سینگدیرووچی قودوقلر) عاقبتلری نینگ فقط بیر نمونهسیدیر؛ سۉنگگی ییللرده کابل نینگ کۉپلب حویلیلریده کېنگ کۉلمده قزیلگن بو قودوقلر کۉپینچه هېچ قندهی تخنیکي نظارتسیز و فقطگینه سوو همده قار سووینی تېزده چیقریب تشلش احتیاجی سببلی برپا اېتیلگن. (سوو سینگدیرووچی قودوقلر) قزیش جریانیده طالبان نینگ مأموري باسیمی و جریمهلری هم رۉل اۉینهگن. اۉتگن قیش موسمیده محله اهالیسی کۉچهلرگه قار تشلهسه، مجبورلش، آگاهلنتیریش و جریمهلر آرقهلی کۉچه یوزهسیدهگی قار و سوونی باشقریش طلبیگه دوچ کېلگن.
سۉنگگی واقعهده اېسه معیاري بۉلمهگن قودوقلر قزیلیشی، قار و یامغیر طفیلی یېر آستی بیر نېچه متر چوقورلیککهچه سووگه تۉییشی و تخنیکي نظارت یۉقلیگی نتیجهسیده زلزله و باشقه طبيعي حادثهلر یېر نینگ نازک موازنتینی آسانلیکچه بوزیب یوبارهدیگن شرایط یوزهگه کېلگن همده توپراق قولهشیگه و سوو همده لای بیلن تۉلگن کتّه چوقورلرنینگ حاصل بۉلیشیگه آلیب کېلگن. رسمي درجهده طالبان «تازه کۉچهلر» و شهر سوولرینی باشقریش حقیده گپیرهدی؛ کۉچهلرده قار تۉپلنیشی نینگ آلدینی آلیش و سوولرنی حویلیلر ایچیگه یۉنهلتیریشنی، بونی اېسه سوو نینگ پاکستانگه آقیب کېتیشی و اسراف بۉلیشی نینگ آلدینی آلیش بیلن ایضاحلهیدی.
اما تنقیدچیلر و اَیریم محله اهالیسی بو یاندشوو کۉپراق شهر تشقی کۉرینیشی و سوونی ییغیشگه قرهتیلگن، اونینگ یېر آستی عاقبتلریگه اېسه کم اعتبار بېریلهدی، دېیه حسابلشهدی. بو عاقبتلر اېسه کابل نینگ بۉش و سووگه تۉیینگن توپراقلریده زلزله تأثیریده استه-سېکین توپراق نینگ قولهشیگه و خوفلی بۉشلیقلر نینگ پیدا بۉلیشیگه آلیب کېلیشی ممکن. مهديه شهرچهسیدهگی واقعه شو دایرهده کۉپلب اهالی اوچون جدّي آگاهلنتیریش صفتیده قبول قیلینهدی؛ یعنی یوزهده ترتیب و تازهلیک صفتیده کۉرینهدیگن نرسه، یېر آستیده اېسه استه-سېکین کېنگهییب بارهیاتگن یشیرین بحرانگه ایلنیشی ممکنلیگی حقیده.
