سارا عنان
طالبان ینه حاکمیتگه قَیتگنیدن بویان تۉرت ییلدن آرتیق وقت اۉتگن بۉلسه-ده، پاکستان نینگ استخبارات تشکیلاتی (ISI) بیلن کابلدهگی حاکمیت اۉرتهسیدهگی اوزاق ییللیک علاقهلر پرچهلنیش یاقهسیگه کېلیب قالدی. چېگره کېسکینلیکلری، پاکستانده طالبان عملدارلری عایلهلریگه باسیم اۉتکزیلیشی و «تحریک طالبان پاکستان» (TTP) مسألهسی بیر پیتلر اسلام آبادنینگ «استراتېژیک چوقورلیگی» دېب اتهلگن مناسبتلرنی اېندی آچیق قرهمه-قرشیلیککه ایلنتیردی. پاکستان حربي اوچاقلری تامانیدن کابل و افغانستان نینگ باشقه ولایتلریده نشانگه آلینگن حربي مرکزلردن کۉتریلگن یانغین النگهسی اېسه سابق «استاذ و شاگرد» اۉرتهسیدهگی ایشانچ نینگ سۉنگگی رشتهلرینی هم کویدیردی.
قۉزغآلانچی هستهدن استخبارات رهبریتیگچه
ISI و طالبان اۉرتهسیدهگی مناسبتلر ایلدیزی 1980–1990-ییللرگه باریب تقهلهدی؛ اۉشه دورده پاکستان طالباننی اوّل شوروی اتفاقی، کېین اېسه هندستان تأثیریگه قرشی واسطه صفتیده قۉللب-قوّتلهگن. 2001-ییلدن کېین اېسه بو علاقهلر قۉزغآلانلرنی قۉللب-قوّتلش شکلیده دوام اېتدی. کویته و پېشاوردهگی خوفسیز باشپناهلر، ا ISI افسرلری تامانیدن کادرلرنینگ تیارلنیشی و طالبان نینگ اسلام اباد اوچون هم فایدهلی، هم نظارت قیلینهدیگن کوچگه ایلنیشی، بولر نینگ برچهسی شو جریان نینگ بیر قِسمی اېدی. بو باغلیقلیک عادي سیاسي یقینلیکدن هم چوقورراق بۉلیب، اصلیده طالبان نینگ بوگونگی استخبارات توزیلمهلری اوچون « دوران جنینی» وظیفهسینی بجرگن.
شو باعثدن، طالبان نینگ حاضرگی عمومي استخبارات باشقرمه سی توزیلمهسینی ISI بیلن ییگیرمه ییللیک یقین همکارلیک میراثیدن اجرهتیب تحلیل قیلیب بۉلمهیدی. «جمهوریت» تیزیمی قولهگچ، طالبان اۉز خوفسیزلیک اپاراتینی سابق «ملي خوفسیزلیک» (NDS) توزیلمهسی اساسیده قَیته شکللنتیردی، بو اۉتیش جریانیده ISIباش معمار رۉلینی اۉینهگنی ایتیلهدی. زمانهوي سۉراق مېتودالاگيهلری و شهرلردهگی اخبارات ترماقلرینی باشقریش بۉییچه بېریلگن تیارگرلیک طالبانگه عنعنوي قوراللی گروهدن چیقیب، دولت انستیتوتلری ایچکریسیگچه کیریب باره آلهدیگن کوچلی استخبارات تیزیمیگه ایلنیش امکانینی بېردی. پاکستان استخبارات تشکیلاتینینگ اۉشه پیتدهگی رهبری جنرال فیاض حمیدنینگ کابلگه پایتخت قولهگن ایلک کونلرده کېلگنی هم اسلام اباد نینگ ینگی خوفسیزلیک ارخیتېکتورهسینی شکللنتیریشدهگی مهم رۉلیگه اشاره صفتیده تلقین قیلینهدی. بو تأثیرنینگ استراتیژیک مقصدی — افغانستان نینگ ینگی استخبارات تیزیمی پاکستان منفعتلریگه ضد کوچگه ایلنمسلیگینی تأمینلش، بلکه او آرقهلی هندستان تأثیرینی چېکلش و بلوجستان حدودیدهگی سېپاراتیستیک حرکتلرنی جلولش اېدی. شونینگدېک، پاکستان نینگ سۉنگگی پیتلرده سابق اتفاقچیسی بۉلگن گروهگه نسبتاً کېسکین سیاست یوریتهیاتگنی، طالبان ایچیدهگی قرار قبول قیلیش دایرهلریدن آلینگن انیق معلوماتلر خصوصاً تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) و پاکستان ایچکی خوفسیزلیگیگه عاید مسألهلر بیلن باغلیق، اساسیده شکللنگن بۉلیشی احتمالدن خالی اېمس.
ISI سیستمی سلطهسی GDIنینگ تخنیکي تیهنچی
پاکستان تأثیرینینگ یشیرین، اما نهایتده مهم یۉنهلیشلریدن بیری تخنیکي زیرساختلری و فنی تیزیملری ساحهسیده نمایان بۉلهدی. خلقارا کوچلر چیقیب کېتگنیدن سۉنگ، کابلده ایلغار تکنالوژی اسکونهلر و بیامېتریک معلوماتلر بازهلریدن عبارت کتّه میراث قالدی بو مرکزلرده میلیونلب فقرالر همده سابق خوفسیزلیک خادملریگه عاید اۉته سېزگیر معلوماتلر جمعلنگن اېدی. بوندهی مرکّب تیزیملرنی باشقریش و معلوماتلرنی تحلیل قیلیش اوچون یېترلی تخنیکي صلاحیتگه اېگه بۉلمهگن طالبان اېسه اۉزی نینگ اېسکی همکاری آی اس آی گه مراجعت قیلیشگه مجبور بۉلدی.
همکارلیک نینگ تخنیکي اۉلچمی بو تخنیکي همکارلیک پاکستانگه آلتین امکانیت یرهتدی: او نهفقط افغانستان فقرالری نینگ سېزگیر معلوماتلریگه کیریش امکانیگه اېگه بۉلدی، بلکه GDI نینگ کوزهتوو تیزیملرینی اۉز خوفسیزلیک منفعتلریگه ماس روشده سازلش امکانینی هم قۉلگه کیریتدی. بوگونگی کونده نظارت پونکتلریده مخالفلرنی انیقلش اوچون بیامېتریک سکنېرلردن فایدهلنیلیشی عیناً پاکستان استخبارات تیزیمی تامانیدن بېریلگن تخنیکي مصلحتلر نتیجهسی صفتیده کۉریلهدی. بوندهی درجهدهگی تأثیر طالبان استخباراتینی اینیقسه زمانهوي و کوزهتووگه عاید ساحهلرده پاکستان نینگ تکنالوژيسی و متخصصلیگیگه معلوم درجهده قرهم حالده سهقلب کېلماقده.
مقاملر عایلهلری، طالبان مستقللیگی نینگ تاوانی
کابل و اسلام آباد اۉرتهسیدهگی کوچ موازنتیده طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی اعضالری و مهم قوماندانلری عایلهلری نینگ پاکستان شهرلریده یششی عادي یشش مسألهسی اېمس؛ بو اسلام اباد اوچون اېنگ ثمرهلی استخباراتی باسیم واسطهلریدن بیری حسابلنهدی. سۉنگگی ییگیرمه ییل دوامیده کوېته، پېشاور و کراچی کبی ییریک شهرلری نهفقط باشپناه، بلکه طالبان رهبرلری نینگ کوندهلیک حیاتی، تعلیمی و سودا فعالیتی مرکزیگه ایلنگن. بوگون کابلده یوقاری لوازملرنی اېگهللب تورگن کۉپلب شخصلر ییللر دوامیده اۉز ملکلری و عایلهوي علاقهلرینی پاکستان نینگ نسبتاً فراوان حدودلریده سهقلب کېلگن. حلی هم کۉپلب طالبان یېتکچیلری نینگ عایلهلری پاکستانده یشب قالماقده، اولر نینگ فرزندلری شو یېرده تعلیم آلهدی، مال-ملکلری اېسه نسبتاً خوفسیز محیطده جایلشگن. شو باغلیقلیک اېسه اسلام آباد اوچون کوچلی باسیم میکانیزمینی یرهتهدی.
شو باعث، 2025-ییل جنوری آییده قندهاردهگی طالبان رهبریتی مثلی کۉریلمهگن قرار قبول قیلیب، برچه عملدارلریگه ایکّی آیلیک مدت بېردی، عایلهلرینی پاکستاندن افغانستان ایچکریسیگه کۉچیریش اوچون. «صفلرنی تازهلش» کمیسیونی تصدیغی بیلن چیقریلگن بو کۉرسهتمه، اصلیده پاکستان قۉلیده بۉلگن باسیم واسطهلری نینگ بیر قِسمینی قَیتریب آلیشگه قرهتیلگن آچیق اورینیش اېدی. قندهار رهبریتی شونی انگلب یېتگندی: کوېته و کراچیده عایلهلر نینگ قالیشی عملده طالبان عملدارلرینی سیاسي گروگه ایلنتیرهدی. شو سببلی، بو قرار آرقهلی اولر اخبارات خوفسیزلیگینی مستحکملش ISI نینگ کابلدهگی قرار قبول قیلیش جریانلریگه تأثیرینی امکان قدَر کمهیتیریشگه حرکت قیلدی.
حقّاني ترماغی و «اداره 376»
پاکستان تأثیرینی انهتامیک تحلیل قیلیشده حقّاني ترماغی نینگ رۉلی حققنی پاکستان تأثیری حقیدهگی کۉپلب کوچ موازنتلریده حل قیلووچی عامل صفتیده کۉریلهدی. بو ترماق اۉنلب ییللر دوامیده ISI نینگ استراتژیک اکتیولریدن بیری صفتیده بهالنیب کېلگن و او نهفقط استخبارات همکارلیگی، بلکه شمالي وزیرستان و چېگره حدودلریده چوقور قبیله همده تجارت علاقهلریگه هم اېگه. کۉپلب سیاسي کوزهتووچیلرگه کۉره، طالبان نینگ عمومي استخبارات باشقرمه سی (GDI) حاضر ایکّی رقابتلشووچی قنات اۉرتهسیدهگی میدانگه ایلنگن. بیر تامانده قندهار قناتی بۉلیب، او نسبتاً ملتچیلیککه یقین پازیتسيه توتیب، اسلام اباد دیکتاتیدن مستقل بۉلیشگه اینتیلهدی. ایکّینچی تامانده اېسه حقّاني ترماغی توریبدی او اۉزی نینگ سیاسي و حربي امان قالیشینی راولپندی بیلن استراتېژیک مناسبتلرنی سقلشگه باغلهیدی. کابلدهگی خوفسیزلیک اپاراتیده پاکستان تأثیری اساسن حقّانيگه یقین شخصلر نینگ مهم لوازملرگه تعیینلنیشی آرقهلی مستحکملنگن، بو اېسه(GDI)ایچیده ایکّی قطبلی تیزیمنی یوزهگه کېلتیرگن: بیر قِسم ISI بیلن موافقلشگن، باشقه قِسم اېسه اوشبو تأثیرنی نېیترهللشتیریشگه حرکت قیلهدی.
شو سببلی، بو استخبارات قرهمه-قرشیلیگی نینگ ایلک رسمي اوچقونلری 2025-ییل مارچ آییده «اداره 376»گه عاید مخفي مکتوب فاش بۉلیشی بیلن یوزهگه چیقدی. داکتر بشیر امضاسی بیلن چیقریلگن اوشبو حجتده GDI ایچکی قرشی استخبارات بۉلیمی رهبری پاکستان اگېنتلری نینگ افغانستان نینگ فقراوي و حربي توزیلمهلریگه کېنگ کۉلمده کیریب کېلگنی حقیده آچیق آگاهلنتیریش بېرگن.
طالبان بیر پیتلر پاکستان تامانیدن قۉللب-قوّتلنگن بۉلسه-ده، اېندی اولر اۉز ایچیده «خوفسیزلیک نینگ یاریلیشی» دېگن ینگی حقیقتگه دوچ کېلماقده. مکتوب مضمونیگه کۉره، پاکستان اینفیلترهتسیان اېلېمېنتلری فقط معلومات ییغیش بیلن چېکلنمهی، بلکه مقصدلی سوءِقصدلر اویوشتیریش و ایچکی بېقرارلیک یرهتیش اوچون ایلغار قوراللرنی یېتکزیب بېریش بیلن هم شغللنهیاتگنی تأکیدلنگن. رحمت الله نبیل بو حجتنی «استخبارات باسقینی» نینگ دلیلی دېب اتهب، اونی همکارلیک باسقیچیدن کېسکین خوفسیزلیک ضدیتلری باسقیچیگه اۉتیش نینگ بېلگیسی صفتیده بهالهگن.
تیتیپی، قانلی اجرهلیشنینگ کاتالیزوری
شو بیلن بیرگه، ایکّی تامان مناسبتلرینی دېیرلی پرچهلنیش چېگرهسیگه آلیب کېلگن اېنگ اساسي عامل تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) مسألهسی بۉلیب قالماقده. پاکستان طالبان کابلدن، اۉتگن ییللردهگی قۉللب-قوّتلش عوضیگه تیتیپینی باستیرهدی دېب کوتگن اېدی. اما وضعیت عکسینچه یۉنهلیشده رواجلندی، طالبان اۉزی نینگ مفکوروي «برادر»لری اوستیگه باسیم اۉتکزیشنی رد اېتدی. بو اېسه پاکستان تأثیری نینگ ماهیتینی یومشاق کوچدن آچیق قرهمه-قرشیلیککه ایلنتیریب یوباردی. بیر وقتلر طالباننی «استراتیژیک چوقورلیک» صفتیده کۉرگن اسلام اباد اېندی اۉشه سیاست نینگ عاقبتلرینی اۉزی حس قیلماقده. چېگره حدودلریگه قیلینگن درون و هوا هجوملری — خصوصاً خوست و پکتیکا کبی ولایتلرده، همده کېینچهلیک کابل و قندهارگه قرهتیلگن «غضب الحق» ناملی کېنگ کۉلملی حربي عملیاتلر، استخبارات دیپلوماتيهسی نینگ توگهشی و سابق اتفاقچیلر اۉرتهسیده آچیق اوروش باشلنگنینی انگلهتهدی.
چرخش بهسوی چین و دیگر بازیگران منطقهای
پکن بهعنوان یک بازیگر محوری، پیشنهادات وسوسهانگیزی در حوزهی امنیت دیجیتال و نظارت هوشمند روی میز کابل گذاشته است. طالبان با پهن کردن فرش قرمز برای تکنولوژیهای نظارتی چین و سیستمهای اطلاعاتی قدرتهای منطقهای، در حال ترسیم مرزهای جدیدی برای استقلال خود هستند. این پیوند در راستای مدیریت زیرساختهای دیجیتال خارج از نفوذ سنتی اسلامآباد است.
مقامات طالبان دریافتهاند که برای کاهش وابستگی امنیتی به پاکستان، باید چتری از تضاد منافع بسازد. مشخصا حضور پکن در زیرساختهای استخباراتی افغانستان، یک زیرساخت نظارتی مستقلتر ایجاد خواهد کرد که نفوذ سنتی ISI را با بنبستهای فنی روبهرو میسازد. تلاش برای تقویت روابط امنیتی با چین، ایران و روسیه، در واقع تلاشی برای ایجاد یک چتر حفاظتی جدید است تا وابستگی مطلق فنی و لجستیکی به پاکستان را به حداقل برساند. چین با ارائهی تکنولوژیهای پیشرفتهی کنترل مرزی و سیستمهای تشخیص هویت، عملا در حال پر کردن خلائی است که پیشتر توسط مشاوران فنی پاکستان مدیریت میشد.
چین و باشقه منطقوي اۉیینچیلرگه یوز بوریلیش
چین کابل آلدیگه خوفسیزلیک رقملشتیرووی و «عقللی کوزهتوو» ساحهلریده جاذبهدار تکلیفلر قۉیماقده. طالبان اېسه چین نینگ نظارت تکنالوژيلری و منطقوي کوچلرنینگ اخبارات تیزیملری اوچون «قیزیل قالین» یایگن حالده، اۉز مستقللیگی اوچون ینگی چېگرهلرنی چیزیشگه اورینماقده. بو همکارلیک نینگ اساسي یۉنهلیشی، رقملی زیرساختلر عنعنوي تأثیریدن تشقریده باشقریش اوچون شرایط یرهتیشدیر. طالبان رهبریتی شونی انگلب یېتدیکی، پاکستانگه خوفسیزلیک جهتدن قرهملیکنی کمهیتیریش اوچون منطقهده منفعتلر تۉقنهشووی محیطینی شکللنتیریش ضرور. عیناً شو سببلی پېکین نینگ افغانستان خوفسیزلیک توزیلمهسیدهگی اشتراکی مستقلراق کوزهتوو تیزیمینی یرهتیشی و آی اس ای نینگ عنعنوي تأثیرینی تخنیکي تۉسیقلرگه دچار قیلیشی ممکن. ایران و روسیه بیلن خوفسیزلیک علاقهلرینی کوچهیتیریش هم اصلیده ینگی «حمایه سایبانی» یرهتیش حرکتیدیر، بو آرقهلی پاکستانگه بۉلگن تخنیکي و لاگیستیکه قرهملیک مینیمال درجهگه توشیریلهدی. چین اېسه چېگره نظارتی و بیامېتریک ایدېنتیفیکهتسيه تیزیملری بۉییچه ایلغار تکنالوژيلر تکلیف قیلیب، ایلگری پاکستان تخنیکي مصلحتچیلری اېگهلهگن بۉشلیقنی استه-سېکین تۉلدیریب بارماقده.
خلاصه
موجود دلیللر و تحلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، کابل و اسلام اباد اۉرتهسیدهگی مناسبتلر عنعنوي «حامي و تابع» قتلمیدن چیقیب، استه-سېکین اوزاق دوام اېتهدیگن رقابت و کېسکین قرهمه-قرشیلیک باسقیچیگه اۉتماقده. افغانستانده 2021-ییل اگست واقعهلریدن کېین دستلب بو مملکت پاکستان نینگ «استراتژیک آرقه حویلیسی»گه ایلنیشی ممکن دېگن تصور کوچلی اېدی. بیراق وقت اۉتیشی بیلن تحریک طالبان پاکستان مسألهسی، چېگره ماجرالری و کابل نینگ دیني-ملي اۉزیگه خاصلیک اساسیده ینگی «افغان اسلامي ملتچیلیگی»نی شکللنتیریشگه اورینیشلری بو موازنتنی کېسکین اۉزگرتیردی. نتیجهده، ایکّی تامان اۉرتهسیدهگی علاقهلر همکارلیکدن کۉره کۉپراق ایشانچسیزلیک و استراتیژیک رقابت بیلن بېلگیلنهدیگن مرکّب میدانگه ایلنیب بارماقده.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ چېکلاولر مانیترینگ جماعهسی تامانیدن 2025-ییل آخریده تقدیم اېتیلگن حساباتلرگه کۉره، افغانستان حدودیده 20 دن آرتیق خلقارا جنگاور گروهلر نینگ موجودلیگی جدّي خواطر اویغاتماقده. بو حالت طالبان استخبارات تیزیمی یاکه اوشبو گروهلرنی تۉلیق نظارت قیله آلمهیاتگنینی، یاکه اونینگ اَیریم قِسملری منطقوي رقابتلرده اولرنی «سیاسي کارت» صفتیده ایشلهتهیاتگنینی کۉرسهتهدی. بوندهی تحلیللرگه کۉره، پاکستان بیلن کابل اۉرتهسیدهگی استخباراتگه «عسل آیی» دوری یکونیگه یېتگن. شو بیلن بیرگه، طالبان نینگ همکارلری خصوصاً چین، ایران و روسیه بیلن علاقهلرنی کېنگهیتیریشگه اورینیشلری — منطقه نینگ گېاسياسي خریطهسینی ینهده مرکّب و آلدیندن بشارت قیلیش قیین بۉلگن باسقیچگه آلیب کیریشی ممکن. نتیجهده، بو جریان نهفقط ایکّی تامانلهمه ایشانچسیزلیکنی چوقورلشتیرهدی، بلکه بوتون منطقهده یوقاری خوفلی و بېقرار سیاسي محیطنی شکللنتیریش احتمالینی هم آشیرهدی.
منابع:
1- https://www.hrw.org/news/2022/03/30/new-evidence-biometric-data-systems-imperil-afghans
