خالد محمدی
پاکستان اوردوسی رمضان هییتی مناسبتی بیلن طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی افغانستانده اۉز هجوملرینی وقتینچه تۉختهتگنیدن سۉنگ، ملا هبت الله آخوندزاده، طالبان یېتکچیسی، هییت نمازی خطبهسینی اۉقیدی و قندهار عیدگاه مسجدیده هم نطق سۉزلهدی؛ بو نطق طالبان حکومتی و پاکستان اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک کوچهییب بارهیاتگن بیر شرایطده مهم سیاسي و ایدیولوژیک پیاملرنی اۉز ایچیگه آلگن اېدی.
ذبیحالله مجاهد، طالبان حکومتی مطبوعات سۉزلاوچی (پنجشنبه، 28 حوت) طالبان یېتکچیسیگه منسوب دېب ایتیلگن اودیونی یازوونی اعلان قیلدی. بو پیتده ملا هبت الله آخوندزاده طالبان حکومتی و پاکستان اۉرتهسیدهگی کېسکینلیک کوچهیگنیگه اوچ هفتهدن آشگن بۉلسه-ده، هېچ قندهی آچیق عکس العمل بیلدیرمهگن اېدی. عیناً شو کېچیکیش اونینگ خلق-اطواریدهگی بیر اندازهنی کۉرسهتهدی: تۉغریدن-تۉغری موضع بیلدیریشدن تيیلیش، اما بالواسطه پیام یوباریش. او شوندهی دېدی: «اگر کیمدیر بیزگه تۉپ بیلن اۉق اوزسه، بامباردمان هم قیلسین، خواهلهگن ایشینی قیلسین، اما بیز نینگ ایمانیمیز و اعتقادیمیزده اۉزگریش بۉلمسلیگی کېرهک. بیزنی تۉپ و اوچاق بیلن یۉق قیله آلمهیدیلر».
دوامیده او پاکستان نامینی تیلگه آلمهگن حالده، بو دولت نینگ حربي قدرتینی ایلگری افغانستانگه باستیریب کیرگن امریکا قۉشمه شتاتلری و سابق شوروی اتفاقی بیلن تققاسلهدی همده طالبان نینگ ییریک کوچلرگه قرشی قرشیلیگی دوام اېتیشینی تأکیدلهدی. او شوندهی دېدی: «اگر بیز تۉپ و اوچاق بیلن یۉق قیلینهدیگن بۉلگنیمیزده، امریکالیکلر و شوروی الّهقچان بیزنی یۉق قیلگن بۉلردی، اما بونگه اېریشه آلمهدیلر. بو اېسه بیز نینگ بیرلیک، همجهتلیک و برادرلیگیمیز برکتی، همده اسلام و دینیمیز برکهسی طفیلیدیر. اگر سیز شو دین و اسلامگه مستحکم بۉلسنگیز، حتا بوتون دنیا کوچلری بیرلشسه هم، مېن سیزگه کفالت بېرهمن، اولر سیزگه ضرر یېتکزه آلمهیدی، سیز نینگ تیزیمینگیزنی یۉق قیله آلمهیدی و سیز نینگ عزتینگیزنی پایمال قیله آلمهیدی.»
بو توردهگی بیان اسلوبی انیق بیر اندازهنی کۉرسهتهدی: مراجعت قیلینهیاتگن تامان روشن، اما اونینگ نامی آچیق ایتیلمهیدی. طالبان یېتکچیسی عملده اۉز پیامینی پاکستانگه یۉلهماقده، بیراق تۉغریدن-تۉغری آغزهکی قرهمه-قرشیلیککه کیریشیشدن تيیلماقده. نېگه ملا هبت الله آخوندزاده، پاکستان نینگ افغانستان حدودیگه قیلهیاتگن هوا و راکت هجوملریگه قرهمهی، بو مملکت نامینی آچیق تیلگه آلمهیپتی؟ جواب نینگ بیر قِسمینی اونینگ شخصي اۉتمیشیده کۉریش ممکن. او طالبان افغانستانده ینه حاکمیتگه کېلیشیدن آلدین پاکستانده یشه گن و ملا اختر محمد منصور اقش نینگ بلوچستان ولایتیده اویوشتیرگن هوا هجومیده هلاک بۉلگنیدن سۉنگ، طالبان رهبرلیگیگه کېلگن. بو اۉتمیش اونینگ پاکستان بیلن مرکّب و کۉپ قتلملی علاقهلرینی کۉرسهتهدی. اما شخصي اۉتمیشدن هم مهمراغی حاضرگی سیاسي حساب-کتابدیر: طالبان یېتکچیسی بیر تاماندن پاکستان بیلن تۉغریدن-تۉغری قرهمه-قرشیلیککه کیریشنی ایستهمهیدی، ایکّینچی تاماندن اېسه تیتیپی (تحریک طالبان پاکستان) مسألهسیده اۉز قۉلینی باغلب قۉیمسلیککه حرکت قیلماقده.
تیتیپی: آسان اوزیلمهیدیگن باغلیقلیک
اوشبو بحران مرکزیده اساسي مسأله — «تحریک طالبان پاکستان» (تیتیپی) حسابلنهدی؛ بو گروه افغانستان طالبانی بیلن چوقور ایدیولوژیک، اېتنیک و حتا قرینداشلیک علاقهلریگه اېگه. طالبان یېتکچیسی اۉز نطقیده تیتیپی نامینی تیلگه آلمهگن بۉلسه-ده، اونینگ آهنگی و مضمونی شونی کۉرسهتهدیکی، او بو گروهنی پاکستان بیلن مناسبتلر یۉلیده قربان قیلیشگه تیار اېمس. او هییت نطقی نینگ بیر قِسمیده شوندهی دېدی: «مېن مجبورمن. مېن بو مسلمانلر نینگ یېتکچیسیمن. البته، اولرنی الله یۉلیده باشقرهمن. قچان کۉرسهمکی، بیر ایشده مسلمانلر اوچون منفعت بار، اۉشه یۉنهلیشده اولرگه یۉل کۉرسهتهمن. مسوولیت مېنینگ ذمهمده، مېن الله آلدیده جوابگرمن. قیامت کونی برچه انسانلر اۉز امامی بیلن بیرگه تیریلتیریلهدی، امام و یېتکچی آلدینده بۉلهدی، باشقهلر اېسه اونینگ آرتیدن اېرگشهدی.»
بو جملهلر عادي دیني موضع دن کۉره کۉپراق قرار قبول قیلیش دایرهسی نینگ اعلانی حسابلنهدی؛ یعنی ملا هبت الله نظریده اوستوارلیک او «مسلمانلر منفعتی» دېب تعریفلهیدیگن نرسهگه بېریلهدی، دولتلررا مناسبتلر طلبلریگه اېمس. عملده هم طالبان حاضرگچه پاکستان نینگ تیتیپینی جلولش یاکه اونگه قرشی چارهلر کۉریش حقیدهگی تکراري طلبلریگه ایجابي جواب بېرمهگن. تحریک طالبان پاکستان اېسه افغانستاندهگی طالبان حکومتیگه اۉخشهش «اسلامي شریعت»نی جاري اېتیش دعواسینی ایلگری سورهدی و پاکستانده، اینیقسه خیبر پختونخوا ایالتیده شونگه اۉخشش توزوم برپا اېتیشنی مقصد قیلگن.
طالبان و تیتیپی اۉرتهسیدهگی باغلیقلیک فقط ایدیولوژیک اېمس، بلکه جنگ میدانیده هم شکللنگن. جمهوریت تیزیمی همده امریکا و ناتو کوچلریگه قرشی اوروش دوامیده طالبان تیتیپی نینگ حربي صلاحیتیدن فایدهلنگن، بو نینگ عوضیگه اېسه «اوروش اۉلجهلری» نینگ بیر قِسمینی اولرگه بېرگن. بو جریان تیتیپی جنگچیلریگه افغانستانده حربي تجربه و کۉنیکمه آرتتیریش امکانینی بېردی و طالبان ینه حاکمیتگه قَیتگچ، اولر اۉز اعتبارینی پاکستان ایچکریسیدهگی جنگلرگه کوچهیتیردیلر. شو بیلن بیرگه، 11-سپتمبر واقعهلریدن کېین عیناً پاکستان طالبان رهبرلریگه باشپناه بېرگنینی هم اونوتمسلیک کېرهک؛ بو اېسه اولر نینگ قۉزغآلانچیلیک فعالیتینی دوام اېتتیریشیگه امکان یرهتگن و طالبان نینگ امان قالیشیده مهم رۉل اۉینهگن. اېندیلیکده اېسه بو مناسبتلر ینگی باسقیچگه کېسکینلیک و قَیته شکللنیش دوریگه کیرگن.
بو آرهده پاکستان بیر نېچه بار طالباندن تحریک طالبان پاکستان و اونینگ اتفاقچیلری نینگ اۉز حدودیگه هجوملرینی تۉختهتیشنی یاکه اولرگه قرشی چارهلر کۉریشنی سۉرهگن، بیراق طالبان حکومتی بو طلبگه ایجابي جواب بېرمهگن. بو نینگ اۉرنیگه، طالبان پاکستان نینگ ازلي رقیبی بۉلگن هندیستان بیلن علاقهلرینی مستحکملشگه حرکت قیلماقده؛ بو اېسه اسلام آباد نینگ خواطرینی ینهده کوچهیتیرگن. دهلی هم طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی کېسکینلیکدن فایدهلنیب، طالبانگه یقینلشیش آرقهلی تنگلیکنی آشیریشگه اورینماقده. بو یقینلشوو شونچهلیک کوچهیگنکی، پاکستان مدافعه وزیری خۉجه آصف طالباننی هندستان نینگ «نیابتی کوچی» دېب اتهگن.
سۉنگگی اوچ هفتهدن آرتیق دوام اېتهیاتگن کېسکینلیک دوریده پاکستان حربي اوچاقلری افغانستاندهگی کۉپلب نشانلرنی، جملهدن کابل و قندهارنی بیر نېچه بار ضربه آستیگه آلدی. اېنگ هلاکتلی هجوملردن بیریده «امید» ناملی گیاهوندلرنی دوالش مرکزی نشانگه آلینگن بۉلیب، طالبان دعوا قیلیشیچه، بو هجومده کمیده 400 نفر تینچ اهالی هلاک بۉلگن و ینه 200 کیشی یرهلنگن. شونگه قرهمهی، پاکستان بېواسطه طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی رهبرلرینی نشانگه آلمهدی. گرچه قندهار شهریده طالبان یېتکچیسی نینگ مخصوص قۉریقلش بۉلینمهسیگه تېگیشلی جایلردن بیری (شنبه، 23 حوت) هجومگه اوچرهگن بۉلسه-ده، بو کۉپراق آگاهلنتیریش صفتیده تلقین قیلینماقده یعنی ضرورت توغیلسه، طالبان رهبرلرینی هم نشانگه آلیش امکانیتی موجود اېکنینی کۉرسهتیش اوچون .
«دشمن کیچیکراق»
کۉرینیب توریبدیکی، طالبان حکومتی اوچون تحریک طالبان پاکستانگه قرشی چارهلر کۉریش چوقور ایدیولوژیک باغلیقلیکلر سبب جوده قیین، حتا دېیرلی امکانسیزدیر؛ اینیقسه، بو گروه طالبان نینگ ینه حاکمیتگه قَیتیشیده هم اولر بیلن یانمه-یان جنگ قیلگنینی حسابگه آلسک. شو دایرهده، طالبان یېتکچیسی نینگ قندههاردهگی نطقی هم بالواسطه شونی انگلهتهدیکی، اولر راکت و هوا هجوملری نینگ دوام اېتیشیدن قۉرقمهیدی و حربي باسیم قرشیسیده آرتگه چېکینیش یۉلینی تنلهمهیدی.
بو طرز مفکوروي (ایدیولوژیک) یاندشوو طالبان نینگ اۉخشش قرهشلرگه اېگه گروهلرگه نسبتاً تاریخي مناسبتیده هم کوزهتیلگن. طالبان اساسچیسی ملا عمر 11-سپتمبر هجوملریدن سۉنگ القاعده یېتکچیسی اسامه بن لادننی امریکاگه تاپشیرمهگن و حتا اۉز حکومتی نینگ قولهشینی قبول قیلگن بۉلسه-ده، القاعده بیلن علاقهنی اوزیشدن باش تارتگن. حاضر اېسه ملا هبت الله آخوندزاده هم شونگه اۉخشش وضعیتده تورگندېک کۉرینهدی؛ فرقی شوندهکی، پاکستان نینگ حربي باسیمی امریکا و ناتو قدرتی بیلن عموماً تققاسلب بۉلمهیدی. بو حالت اونگه سیاسي مانور قیلیش اوچون نسبتاً کېنگراق امکانیت هم یرهتهدی.
