عبدالواسع هیلهمن
کیریش
آریا یالغیز بیر قیز اېمس؛ او بو یورت نینگ مینگلب قیزلری قلبیده اورهیاتگن سۉنگن آرزولر و تیریک امیدلر نینگ تمثالیدیر. بیر وقتلر کیچیک مکتب دستکولی و قووانچگه تۉله یورهگی بیلن شهر کۉچهلریدن یاروغ کېلهجک سری قدم تشلهگن قیز. اونینگ تصوریده کېلهجک کتاب، قلم و کولگوگه تۉله صنفلر بیلن معنا تاپردی.
اما تۉستدن بیر کون کېلدی، مکتب اېشیکلری یاپیق قالدی. قاره تختهلر جیم بۉلیب قالدی، مېزلر اېسه بۉش. کۉپچیلیک اوچون بو فقط بیر خبر اېدی، اما آریا اوچون بیر آرزو نینگ آخری بۉلدی. عادي بیر آرزو اېدی: فقط اۉقیش، اۉرگنیش و یخشیراق اېرتهنی قوریش. بو حکایه درد حقیده، اما فقط درد اېمس. بو سکوت ایچیده کۉتریلگن صبر، یشیرین تۉکیلگن کۉز یاش و برچه چېکلاولرگه قرهمهی سۉنمهگن امید حقیدهگی حکایهدیر. آریا تعلیم آلیش نینگ اساسي حقوقیدن محروم قیلینگن بیر نسل نینگ وکیلی، اما او بیلیشگه بۉلگن آرزوسینی یورهگیدن چیقریب تشلهمهدی.
«قچانکی مکتب دروازهلری یاپیق قالگنیده»، کۉریش، اېشیتیش و اۉیلشگه بیر چقیریقدیر. بو تعلیم فقط بیر امتیاز اېمس، بلکه هر بیر قیز نینگ حققی اېکنیگه ایشانیشگه دعوت دیر. بلکه بو روایت اچّیقدیر، اما عیناً شو اچّیقلیک بغریده انگلش و اۉزگریش اوروغی اېکیلهدی.
امید نینگ باشلنیشی
کابل نینگ قدیمي محلهلریدن بیریده آریا اسملی قیز یشردی. او مکتب نینگ بېشینچی صنفیده اۉقیردی و هر تانگ قووانچ همده تبسم بیلن مکتبگه یۉل آلردی. اولرنینگ اویی کیچیک و سادّه اېدی، اما مِهر و محبتگه تۉله اېدی. آتهسی و آنهسی اونی دایما رغبتلنتیریب، شوندهی دېر اېدیلر: «آریا جان، علم و بیلیم سېنینگ بایلیگینگدیر، اونی هېچ کیم سېندن تارتیب آلالمهیدی.»
آریا درس و مکتبنی جوده یخشی کۉرردی. دستلبکی کونلردناق دفتر و کتابلرینی آچگنده، او کتّه اشتیاق بیلن سطرمه-سطر اۉقیر، یازیب بارردی. متیماتیکه، تاریخ و ادبیات، هر بیر مضمون اونینگ اوچون ینگی بیر دنیا اېدی. او هر دایم اولغهییب، بیر کون کېلیب معلمه بۉلیشنی آرزو قیلردی، تاکه باشقه قیزلر هم مکتبگه باریب، اۉقیش و بیلیم آلیش امکانیگه اېگه بۉلسین.
اۉشه کونلرده کابلدهگی حیات تینچ و قووانچگه تۉله اېدی. هر کونی قویاش کۉچهلرگه نور ساچگنیده، بالهلر نینگ کولگیسی و اۉیین آوازلری همده مکتب قۉنغیراغی آریا اوچون امید و قووانچ موسیقهسیدېک ینگرردی. او دۉستلری بیلن اۉینر، سواللرینی اۉقیتووچیسیدن سۉرر و درسلردهگی هر بیر کیچیک موفقیت اونی ینه-ده خورسند و غیرتلی قیلردی.
آریا هر کونی کتاب و دفترلر بیلن تۉله دستکولی همده امیدگه تۉله یورهگی بیلن مکتبگه بارردی. او هېچ قچان بیر کون کېلیب مکتب اېشیکلری اۉزی و اۉزی کبی قیزلر اوچون یاپیلیب، اولرنینگ حیاتی بوتونلهی اۉزگریب کېتیشینی تصور هم قیلمهگن اېدی.
تۉستدن اۉزگریش
2021-ییل اگست آییده طالبان کابلگه کیریب کېلگنیده، آریا حلی مکتب نینگ بېشینچی صنفیده اۉقیردی. او هنوز شجاعت و امید بیلن درسلرینی دوام اېتتیرر، کونلری اېسه دۉستلری بیلن کۉچهلرده اۉینهب، قووانچ بیلن اۉتردی.بیراق طالبان شهرگه کیریب کېلگچ، آریا نینگ حیاتیدهگی آسایشتهلیک بوزیلدی. مکتب قۉنغیراقلری نینگ آوازی جیم بۉلدی و صنفلر بیرن-کېیتن یاپیله باشلهدی. اما آریا و اونینگ دۉستلری امیدلرینی یۉقاتمسلیککه قرار قیلدیلر. شوندهی بۉلسه هم، او ینه بیر ییل دوامیده آلتینچی صنف آخریگچه، چېکلنگن و قیین شرایطده بۉلسه هم اۉقیشنی دوام اېتتیره آلدی.
کېینگی ییل اېسه همه نرسه اۉزگردی. مکتب اېشیکلری اېندی آچیلمهدی و قیزلر اۉقیشنی دوام اېتتیریش حقوقیدن محروم بۉلدیلر. آریا اېندی آلتینچی صنفده اېدی، اما نیمه قیلیشینی بیلمسدی. اونینگ دفتر و کتابلری اوییدهگی چوکی اوستیده قالیب کېتگن اېدی؛ هر سفر اولرگه قرهگنده، یورهگی غم و آغریققه تۉلیب کېتردی.
ادهشیش و قۉرقوو حسسی بوتون وجودینی قمرهب آلردی. او نېگه اۉز حققیدن محروم قیلینگنینی توشونمسدی، نېگه اېندی دۉستلری بیلن بیرگه اۉقي آلمهسدی و نېگه مکتبدهگی کولگی و قووانچ آوازلری اۉرنینی سکوت و تشویش اېگهلهگنینی بیلمسدی. هر کون اۉتگن سری، مکتبلر آچیلیشی حقیده هېچ قندهی خبر بۉلمهگنی اوچون، امیدسیزلیک اونینگ یورهگیده تاباره کوچهییب بارردی.
آریا توشوندیکی، اونینگ حیاتی اېندی اوّلگیدېک بۉلمهیدی و او قتّيق حقیقت بیلن یوزمه-یوز کېلیشی کېرهک؛ شوندهی بیر حقیقتکی، اونده قیزلر اوچون تعلیم و قووانچ چېکلب قۉییلگن اېدی.
کوتیش ییللری
آلتینچی صنفنی توگهتگنیدن بیر ییل اۉتگچ هم، آریا هنوز مکتبگه باره آلمهدی. مکتب اېشیکلری اونگه و باشقه قیزلرگه یاپیق بۉلیب قالگن اېدی، و صنفلرنینگ آچیلیشی حقیده هېچ قندهی خبر یۉق اېدی. هر کون اۉتگن سیین، آریا نینگ روحي باسیمی و خواطری تاباره کوچهییب باردی.
او ساعتلر دوامیده اویده اۉتیرر، دفتر و کتابلرینی آچر، سطرمه-سطر اۉقیر و بیرار نرسهنی اۉرگنیشگه حرکت قیلردی. بعضیده آنهسی بیلن درس قیلردی و سواللرینی سېکین آواز بیلن سۉرر اېدی. اما بو حرکتلر هر دایم چېکلنگن و یېترلی بۉلمس اېدی؛ چونکه اونگه درس بېرهدیگن اۉقیتووچی یۉق اېدی، هېچ قندهی صنف و تعلیم موجود اېمس اېدی، و چېکلاولر حلی هم دوام اېتر اېدی.
بو ایکّی ییل دوام اېتدی… ایکّی ییل دوام اېتگن اوزاق و چیدهب بۉلمس کوتیش. شو وقت دوامیده، آریانینگ آرزولری استه-سېکین رنگسیزلنیب باردی، اما او هنوز امید قیلردی. او هنوز یورهگی بیلن ایستردی-کی، بیر کون مکتب آچیلسین و او اۉغیل بالهلر کبی اۉقیب، کېلهجگینی قوره آلسین. اما هر کون اۉتگن سری، سکوت و یاپیق مکتب اېشیکلری اونگه شونی ایتردی: حیات اېندی اوّلگیدېک بۉلمهیدی و اونینگ یۉلی تۉسیقلر و قیینچیلیکلرگه تۉله بۉلگن.
مجبوري تورموش
ییللر دوامیده کوتیش و روحي باسیم حلی توگهمهگن اېدی، اما آریانینگ حیاتی ینه اۉزگردی، بو سفر مکتب و درسلر طفیلی اېمس، بلکه عایلهوي اجتماعي و اقتصادي باسیملر سببلی. اونینگ عایلهسی اطرافدهگیلر نینگ باسیمی و حیات نینگ قیین شرایطلری تأثیریده آریانی اۉزیدن کتّهراق بیر کیشیگه تورموشگه بېریشگه قرار قیلدی. هېچ کیم اونینگ فکرینی سۉرمهدی و او مجبوري روشده راضی بۉلیشگه مجبور بۉلدی. آریا نینگ یورهگی قۉرقوو و امیدسیزلیک بیلن تۉلدی؛ او ایشانالمس اېدی-کی، اونینگ آرزولری و اېرکینلیگی شوندهی تارتیب آلینماقده.
او بیر نېچه ییل کتّه بۉلگن اېر بیلن یششنی باشلهدی، حیاتی اېسه قیینچیلیک و آغریققه تۉلدی. آریا اېندی اېرکین اېمس اېدی؛ او اۉقي آلمس، دۉستلری بیلن صحبت قورالمس و حیاتینی نظارت قیله آلمهس اېدی. هر کونی اوی ایشلریگه، اېرنینگ غضبی و تنقیدلریگه همده یالغیزلیک حسسیگه تۉله بۉلردی.
هر کېچهسی او غمگه تۉله یورهگی و یاشگه تۉله کۉزلری بیلن اۉیلردی: «نېگه مېنینگ حیاتیم شوندهی بۉلدی؟ نېگه هېچ کیم مېنگه حققیمنی بېرمهیدی؟ نېگه کېلهجگیمنی قوره آلمهیمن؟» آریا حس قیلردیکی، دنیا اونگه یاپیق؛ دنیا اېندی اونینگ آرزولری اوچون جای بېرمهیدی و او مجبور بۉلدیکی، هېچ قندهی اختیاری بۉلمهگن شرایطده یشهسین.
تۉلیق امیدسیزلیک و حادثه
آریانینگ تورموش حیاتی هر کون تاباره قیینلشیب باردی. روحي باسیم، غم و مشقت اونی چرچهتیب، ضعیف قیلگن اېدی. هېچ بیر لحظه تینچلیک یۉق اېدی؛ حتا کېلهجک حقیده اۉیلش هم یورهگینی آغریتردی. او اېندی نه اېرکین اېدی، نه اۉقیش امکانیگه اېگه، حتا حیاتیدهگی اېنگ کیچیک تنلاو حقوقیدن محروم اېدی. امیدسیزلیک اونینگ قلبیده ایلدیز آتگن و هر کون آغیرلیک بیلن اۉسیب بارردی. آریا حس قیلردیکی، بو قیین حیاتدن قاچیش نینگ بیران یۉلی یۉق. باسیم جوده کوچهیگن بیر کونی، او عذاب-عقوبتلرگه برهم بېریش اوچون بیر ایش قیلیشگه قرار قیلدی. او اۉز جانیگه قصد قیلیشنی خواهلهدی. او اویی تامیدن اۉزینی تشلهدی، اما اۉلیم اونی قبول قیلمهگن اېدی.
بو حادثهدن تیریک قوتولیب، امان قالگن بۉلسه-ده، اونینگ تنهسی جدّي ضرر کۉردی. کۉزلری کۉرمهی قالدی و آیاقلری فلج بۉلدی. اېندی او نه اۉقي آلردی، نه حرکت قیله آلردی، نه اېرکین اېدی. جسماني و روحي آغریقلر هر کون اونینگ حیاتینی قیینچیلیک بیلن تۉلدیرردی، و امیدی استه-سېکین سۉنیب بارردی. آریا اېندی بوتون بارلیغی بیلن عاجزلیکنی حس قیلردی، اما هنوز تیریک اېدی. تیریک اېدی، تاکه درس و تعلیمدن محروم بۉلگن قیزلر نینگ آوازی بۉله آلسین و اونینگ خبری اېسلهتیب تورهدی: قیزلر نینگ تعلیمی و اېرکینلیگینی چېکلش حیاتلریگه قندهی چوقور ضررلر یېتکزیشینی.
حیاتنینگ قماقخانهسی و اجرهلیش
آغریق و مشقتگه تۉله بیر ییل یشگچ، آریا نینگ اېری اونی اجرهشیشگه قرار قیلدی. بیر وقتلر اونگه عاجزلیک و عذاب کېلتیرگن تورموش اېندی اجرهلیش بیلن یکونلندی، اما آریا اوچون حقیقي اېرکینلیک هنوز قۉلگه کیرمهدی. او آتهسی نینگ اوییگه قَیتدی، اما او یېرده حیات هم آسان اېمس اېدی. عایله اقتصادي و اجتماعي معمالر بیلن کورهشردی، و آریا هنوز چېکلاولر و قیین شرایطلرنی باشدن کېچیرردی. او حرکت قیله آلمس، اۉقي آلمس و حتا کوندهلیک کۉپلب ایشلر اونینگ اوچون قیینچیلیک توغدیرر اېدی.
یالغیزلیک و عاجزلیک هر کون اونینگ حیاتینی تاباره قیینلشتیرر اېدی. تعلیم و اېرکینلیکدن محروم بۉلگنلیک حسسی اونینگ قلبیگه آغیر یوک بۉلگن اېدی. آریا کۉرردیکی، اونینگ کېلهجگی هنوز قارانغی، ناانیق و چېکلاولرگه تۉله؛ هر کون اۉتگن سری، او اۉشه یاشیدهگی اۉغیل بالهلرنی اېسلردی، اولر مکتبده اۉقیب، آرزولرینی قوولهیاتگن، حالبوکه او بولر نینگ برچهسیدن محروم اېدی. اېندی اونینگ حیاتی جسم و روحدن عبارت قماقخانهگه ایلنگن اېدی. بیراق، آریانینگ یورهگی هنوز تیریک اېدی و او هنوز درس و اېرکینلیکدن محروم بۉلگن برچه قیزلر اوچون آواز بۉلیشنی ایستردی.
آریا حکایهسی، درس و مکتبدن محروم بۉلیب، حیاتی آغریق و عذابگه تۉلگن بیر قیز حقیدهگی حکایه انیق بیر پیام بېرهدی: تعلیم هر بیر قیز نینگ حققی دیر و هېچ کیم اونی چېکلهی آلمهسلیگی کېرهک. تعلیمدن محروم قیلیش، مجبوري تورموش و اجتماعي چېکلاولر بیر قیز نینگ حیاتینی بوتونلهی اۉزگرتیریب یوباریشی ممکن. آریا برچه قیینچیلیکلر و ضررلرنی باشدن کېچیرگن بۉلسه-ده، او مینگلب قیزلر نینگ تمثالیگه ایلنگن، اینیقسه افغانستان و باشقه مملکتلرده شوندهی معمالر بیلن یوزمه-یوز کېلهیاتگن قیزلر اوچون.
مجبوري تورموش، تعلیمدن محروم قیلیش و روحي باسیملر نهفقط قیزلر نینگ کېلهجگینی آلیب قۉیهدی، بلکه جمعیتنی هم رواجلنیش و ترقیاتدن محروم قیلهدی. آریا حکایهسی اېسلهتهدی: قیزلر نینگ تعلیم حقوقیگه قۉییلگن هر قندهی چېکلاو چوقور و قاپلب بۉلمهیدیگن اجتماعي ضرر کېلتیرهدی. اما بو حکایه فقط تراژدی اېمس. اونینگ پیامی، انگلش، اۉزگریش و قیزلرنینگ حقوقلرینی حمایه قیلیشگه چقیرهدی. جمعیت و عایلهلر تعلیم حقوقینی حرمت قیلگن حالده برچه قیزلر اوچون یاروغ و تېنگ کېلهجک یرهتیشی ممکن.
آریا جسماناً عاجز بۉلیشی ممکن، اما اونینگ آوازی هنوز تیریک. اونینگ آوازی امید و آگاهلنتیریش نینگ، حلی تعلیم و اېرکینلیک آرقهلی حیاتلرنی سقلش و کېلهجکنی قوریش ممکنلیگیگه ایشانگنلر نینگ برچهسی اوچون.
