اېسلتمه اطلاعات رو: «اطلاعات روز» افغانستان، منطقه و دنیادهگی تورلی جمعیت مسألهلری بۉییچه تورلی قرهشلرنی یاریتهدی. اوشبو قرهشلر، البته، «اطلاعات روز» و اونینگ باشقرووچیلری موضوعسینی عکس اېتتیرووچی درجهده اېمس. «اطلاعات روز» فقط فکرلرنی افاده اېتیش امکانیتینی بېرهدی و کېلیب توشگن قرهشلر بۉییچه تصدیقلش یاکه انکار قیلیشگه ارهلشمهیدی. مقالهلر و اېسلتمهلرده بیلدیریلگن برچه فکرلر و ایلگری سوریلگن دعوالرنینگ تۉغریسی یاکه ناتۉغریسی یازووچیگه تېگیشلی. «اطلاعات روز» مقالهلر بۉلیمیده چاپ اېتیلگن فکرلر تنقیدینی هم قدرلهیدی و قۉللب-قوّتلهیدی.
یازووچی: روحالله طاهری
«ییللر دوامیده امریکادن یاردم سۉرهگنسیز… هېچ بیر جمهور رییس مېن بوگون کېچهسی قیلهیاتگن ایشنی قیلمس اېدی. بیز ایشیمیزنی توگهتگهچ، سیز اۉز حکومتینگیزنی قۉلگه آلینگ؛ بو، احتمال، بیر نېچه اولاد اوچون یگانه امکانیت بۉلهدی.» اوشبو سۉزلر دونالد ترامپ، امریکا جمهور رییسی، امریکا و اسرایل نینگ قۉشمه هجومیدن سۉنگ و علی خامنهای نینگ اۉلیمی عامهگه معلوم بۉلیشیدن آلدین ایتیلگن. بو جمله بیر وقت نینگ اۉزیده اېران اوچون ینگی سناريونی و دنیا اوچون اېسه تکرارلنووچی واقعه نی عکس اېتتیرهدی.
بو سېناریو، امریکا و اسرایل نینگ قۉشمه هجوملری باشلنیشی بیلن یوزهگه کېلگن و ایران رهبری نینگ اۉلیمی بیلن ینهده مرکّب باسقیچگه کیرگن؛ عیناً شو لحظهده اوروش و رهبرلیک بۉشلیگی بیر وقت نینگ اۉزیده اۉیین قاعدهلرینی اۉزگرتیرماقده.
اوشبو روایتده، حربي ارهلشوو «باسیم واسطهسی»دن «سیاسي آزادلیک امکانیتی»گه کۉتریلهدی: اسلامي جمهوریت رهبری یۉق قیلینهدی، حاکمیت توزیلمهسی تېبرهنهدی و آدملر «تاریخي امکانیت»گه تشلنهیاتگندېک تصویر بېریلهدی.
بو روایت امریکا اوچون ینگی اېمس او عراق، لیبا و افغانستانده تکرارلنگن.
عراقده، 2003-ییلدن سۉنگ، مرکزي حکومتنی برقرارلشتیریش اوچون ییللر طلب قیلیندی و عرقي زۉرآورلیک چۉقّیسیگه یېتدی. لیبا اېسه، معمر قذافی قولهگنیدن کېین بیر نېچته رقیب دولتلرگه بۉلینیب، ییللر دوامیده فقرالر اوروشیگه توشدی. افغانستانده هم غرب نینگ ایکّی اۉن ییللیک حربي اشتراکی برقرارلیکنی یرهتمهی یکونلندی و طالبان ینه حاکمیتنی قۉلگه آلدی. برچه اوشبو تجربهلرده وعدهلر بیلن عملیات اۉرتهسیدهگی تفاوت آچیق کۉرینیب توردی. اېران اوچون اوشبو وعده اېسه مهم سوال توغدیرهدی: تشقی حربي ارهلشوو عینِ پیتده علی خامنهای نینگ اۉلیمی بیلن بیرگه اېران سیاسي اۉزگریشی امکانیتیگه قندهی تأثیر قیلهدی؟
اوروش، حاکمیت و خلق
تاریخ بیر نېچه بار کۉرستگنیدېک، تشقی باسیم نتیجهسیده رژیملرنینگ قولهشیشی کمدن-کم حاللرده دېموکراسی توغیلیشیگه آلیب کېلهدی. بامباردمان حکومتلرنی تېبرهنیشی ممکن، اما بو اۉزی بیلن دېموکراتیک جمعیت یرهتمهیدی. حاکمیت قولهگچ اېسه، کۉپینچه زۉرآور رقابت و نهادلرنینگ بېقرارلیگی باشلنهدی. اېران مثالِده، بو سوال عینِ لحظهده یوزهگه کېلماقده، چونکه اوروش علی خامنهاینینگ اۉلیمی بیلن باغلنگن. رهبر نینگ یۉق قیلینیشی و تشقی هجوم ایکّی بحراننی بیرلشتیردی: تشقی باسیم و حاکمیت تېپهسیدهگی بۉشلیق. بو وقتی-وقتی بیلن سیاستنی سادّهلشتیرمهیدی؛ عکسینچه، اونی ینهده مرکّب و زۉرآور قیلهدی. حاکمیت بۉشلیگی تېز آرهده رقابت میدانیگه ایلنهدی، بو رقابت اېسه اوروش شرایطیده خوفسیزلیک و تیریک قالیش منطقیگه کۉره یوزهگه کېلهدی، خلق قانونی و رفراندوم منطقی اساسیده اېمس.
ایران و غرب، اینیقسه اسرایل بیلن ضدیتیده، اوروش فقط حربي حقیقت اېمس؛ او بیر روایت لایحهسی هم دیر. بیرینچی راکت آتیلگن لحظهدن باشلب، معنا اوچون کورهش باشلنهدی: کیم باشلاوچی و کیم قربان؟ کیم «آزاد قیلووچی» صفتیده کۉرسهتیلهدی و کیم تهدید؟ «تشقی تاماندن قوتقریش» روایتی عیناً شو اوروش روایتی نینگ مرکزیده شکللنهدی و بو، عیناً ترامپ نینگ کېچه قیلگن نطقیده هم کۉرینیب توردی.
ایران تامانده اېسه، رهبر نینگ اۉلیمینی رسمي اعلان قیلیشدهگی کېچیکیش هم عیناً شو روایت کورهشی نینگ بیر قِسمی بۉلیشی ممکن؛ بو حاکمیت اۉتیشینی باشقریش و رهبرلیک بۉشلیگینی ضعیفلیک بېلگیسی صفتیده کۉرسهتمسلیکگه اورینیش دیر. شو بیلن بیرگه، اوروشنی باشلهگن دولتلر بونی اخلاقي جهتدن اساسلشگه مجبور بۉلهدی. اېرکینلیک، انسان حقوقلری و آزادلیک لېگیتیمهتسيه قلقانی صفتیده ایشلهتیلهدی. اما تجربه کۉرسهتگنیدېک، اوروش میدانیدهگی انساني عذاب، دېموکراتیک لایحهلرنی ایلگری سوریشدن کۉره، خوفسیزلیک اوستوارلیگینی مستحکملشگه خدمت قیلهدی.
تشقریده «دشمن» دېب اتهلگن نرسه ایچکریده صفلر نینگ قَیته ترتیبلنیش واسطهسیگه ایلنهدی. خامنهای نینگ اۉلیمی هم بو منطقدن مستثنا اېمس. اوشبو واقعه رسمي روایتده اېپیک حتا عاشورایی روحیدهگی بیر حادثه صفتیده کۉرسهتیلیشی ممکن؛ روایت رهبر نینگ یۉق قیلینیشینی مغلوبیت اېمس، بلکه شهادت و ظالملیک قربانی صفتیده تصویرلهیدی و شو آرقهلی ینگی عاطفی سرمایه جمعیت بیرلیگی اوچون یرهتهدی. شو یېرده انساني فلاکت اۉزینی کۉرسهتهدی: رسمي روایت و پراپگنده نینگ کوچی آدملر نینگ حقیقي عذابلرینی یشیرهدی یاکه کمهیتیرهدی، اما اولر بری بیر موجود.
اوروش نینگ بیرینچی کونیده اېران نینگ بیر قیزلر مکتبیگه راکت توشدی و اۉنلب اۉقووچیلر هلاک بۉلدی. بوندهی لحظهده اوروش اېندی فقط ژئوپولیتیک مسأله بۉلیب قالمهیدی؛ او آدملر نینگ حیاتی و تنهسیگه یېتیب بارهدی. قان، توپراق و مکتب دستکوللری آستیده قالگن تصویرلر ینگیلیکلر سرلوحهسیگه ایلنهدی. بوندهی پیتده روایتلر قورال بیلن تېنگ کوچگه اېگه بۉلهدی، چونکه انساني عذاب سیاست نینگ خاماشیاسیگه ایلنهدی «بیز»نی یرهتیش، «اولر»نی بېلگیلش، زۉرآورلیکنی لېگیتیملشتیریش و نظارتنی آقلش اوچون. مکتب قیزلری نینگ حیاتی اوروش طرفلری اوچون اصلیده فقط پراپهگندهوي و روایتلی واسطه صفتیده مهمدیر؛ باشقه هېچ قندهی اهمیتگه اېگه اېم
منه شوندهی لحظهده سیاسي نطق و خلق نینگ حقیقي تجربهسی اۉرتهسیدهگی تفاوت آچیق کۉرینهدی. نطق بیلن مراجعت قیلینهیاتگن آدملر بۉمبهلر آستیده حیات کېچیرهدی. اویلر تېبرهنگنده و کېچهلر سیگنال آوازی آستیده اۉتگنیده، اېرکینلیک حقیده گپیریش اچّیق هزلگه ایلنهدی. بوندهی پیتده «آزادلیک» وعدهسی «قۉرقوو» آستیدهگی ویرانهلر آستیده دفن اېتیلیشی ممکن. البته، اېرانلیکلر علی خامنهای نینگ اۉلیمینی اېشیتیب قووانچ و مدحیهلر ایتیشدی؛ لېکن اوروش اوزاق دوام اېتسه، بو قووانچ هم اوزاق دوام اېتمهیدی و آدملر اوچون فقط قان و کول قالهدی.
اوروش پارادوکسی: حاکمیتنی مستحکملش، جمعیتنی ضعیفلشتیریش
شو بیلن بیرگه، حلی هم بیر سوال قالهدی: نېگه عراق، لیبا و افغانستاندهگی تجربهلرگه قرهمهی، جمعیت نینگ بیر قِسمی اوروش اۉزگریش یۉلینی آچیشی ممکنلیگیگه ایشانگن؟ جوابنی ایکّی جایده قیدیریش ممکن: بیرینچیدن، ایران ایچیدهگی ییللر دوامیده تۉپلنگن سکوب و ناراضیلیکده. اېرکینلیکلر نینگ چېکلنیشی، ناراضیلیکلر نینگ باستیریلیشی، سیاسي فعاللرنی حبسگه آلیش، عیاللر و طلبهلر اوستیدهگی باسیم بولر جمعیت نینگ بیر قِسمیده توگللنمهگن حالت تویغوسینی یرهتگن؛ بوندهی حالتده حاکمیت توزیلمهسیدهگی هر قندهی بۉشلیق اگر تشقی تاماندن یوزهگه کېلسه «امکانیت» صفتیده کۉرینیشی ممکن.
ایکّینچیدن، تشقی ارهلشوونی «آزادلیک» و «خلقنی قۉللب-قوّتلش» تیلی آرقهلی توشونتیرهدیگن روایتلر نینگ کوچیدهدیر. بوندهی روایتلر شوندهی تصویر یرهتهدی: تشقی باسیم بېقرارلیک باشلنیشی صفتیده اېمس، بلکه اېرکینلیک باشلنیشی نقطهسی صفتیده کۉرینهدی.
انه شو ایکّی عامل کېسیشگن جایده بوندهی اعتقاد شکللنهدی: تشقی باسیم حاکمیتدهگی بۉشلیقنی چوقورلشتیریشی و اۉزگریش اوچون یۉل آچیشی ممکن. اما اساسي سوال حلی هم قالهدی: بوندهی امکانیت اجتماعي و انستیتوتلر برقرارلیگی مینیمال درجهسیگه اېگه بۉلمسدن ایشلهتیلیشی ممکنمی؟ اگر اوروشنی فقط جمعیتنی بیرلشیشگه و دشمنگه قرشی کورهشگه قیسقرتیرسک، خوفلی و سادّهلشتیریلگن تصویر یرهتیلهدی. اېران حکومتی نینگ آلدینگی اوروش سناریولریده هم کۉرسهتگنیدېک، اونینگ اوچون بیرینچی اۉرینده برقرارلیک و تیریک قالیش تورهدی. ناراضیلیکلرنی باستیریش، سۉز اېرکینلیگینی چېکلش و فقرالیک جمعیتیگه باسیم اۉتکزیش بو استثنا اېمس، بلکه حاکمیتنی باشقریش نینگ عادي منطقی نینگ بیر قِسمی بۉلگن. حاضرگی اوروش اېسه الّهقچان گراوندگه توشماقده «عیال، حیات، اېرکینلیک» انقلابیدن تارتیب، عینِ کونلرده بیلیم یورتلرده بۉلهیاتگن نمایشلرگچه بۉلگن حرکتلر اوستیگه.
علی خامنهاینینگ اۉلیمی بیلن اۉیین قاعدهلری اۉزگرهدی. پیرامید نینگ یوقاری باشینی یۉق قیلیش بیر وقت نینگ اۉزیده ایکّی قرهمه-قرشی یۉلنی آچیشی ممکن: اېلیته آرهسیده بۉشلیق و حتا حاکمیت توزیلمهسی نینگ قولهشی، یاکه «تیزیمنی سقلش» نامی آستیده حکومت نینگ قتّيق هستهسی مستحکملنیشی. کۉپلب سیاسي قولهش تجربهلری شونی کۉرسهتهدیکی، حاکمیتنی قَیته تقسیملش میکانیزملری بۉلمهسه، یوقاری باشدهگی اۉزگریش کۉپینچه فقط ینگی اکتورلر اۉرتهسیده حاکمیت المشینووی بیلن توگهیدی، جمعیت درجهسیده تقسیملنیش اېمس. خودّی مغمر قذافی قولهگنیدن کېین لیبا مثالِده بۉلگنی کبی، قوراللی کوچلر و ینگی اېلیته اۉرتهسیدهگی رقابت آلدینگی حاکمیت مرکزلشووینی اۉرنینی اېگهلهدی، لېکن برقرار دېموکراتیک نهاد شکللنمهدی.
تشقی تهدید شرایطیده، حاکمیت بۉشلیغیدن قۉرقوو سیاست نینگ خوفسیزلیککه یۉنهلتیریلیشینی آقلش اوچون سبب بۉلیشی ممکن. «تاریخي امکانیت» دېب اتهلگن نرسه اېسه «دایمي فوق العاده حالت»گه ایلنیب، حتا قولهش هم دېموکراسیگه اۉتیش معناسینی بېرمهیدی.
اوّلراق تأکیدلهگنیمدېک، دېموکراتیک اۉتیش فقط حکومت اۉزگریشی اېمس؛ او بیر وقت نینگ اۉزیده اوچ درجهده صادر بۉلهدی: سیاسي توزیلمه، جمعیت و خلقارا ترتیب. اېران سیاستی نینگ خوفسیزلیککه یۉنهلتیریلیشی بوگون باشلنمهدی؛ بو حالت ییللر دوامیده موجود بۉلگن. اما اوروش و رهبر نینگ اۉلیمی بو جریاننی ینهده کوچهیتیرهدی. حاضر حکومت ایکّی باسیم آستیده: تشقی باسیم و علی خامنهای نینگ اۉلیمی اېران حاکمیتی نینگ مرکزی. اوروش اېسه اېسکی جریان اوچون ینگی بهانه بۉلیشی ممکن: حاکمیت نینگ ینه-ده مرکزلشیشی و سیاسي میدان نینگ چېکلنیشی. شو آرهده، جمعیت اۉزی باشلهمهگن و اونگه نظارت قیلالمهیدیگن اوروش میدانیگه ایلنهدی.
ناراضیلیکلرنینگ اوستوارلیگی اۉزگریشی
اوروش شرایطیده خوفسیزلیک منطقی تېزده اېرکینلیک منطقی نینگ اۉرنینی اېگهلهیدی و جسماني تیریک قالیش جمعیت نینگ بیرینچی اوستوارلیگیگه ایلنهدی. اگر اوروش اوزاق دوام اېتسه، سیاست استه-سېکین چېتگه سوریلهدی. اوروش باشلنیشیدن آلدین، کۉچهلر طلبلر بیلن تۉله اېدی؛ کۉپلب نمایشچیلر آچیقچهسیگه سیاسي اۉتیش حقیده گپیرردی. اما سیگنال آوازی ملاقات اۉرنینی اېگهلهگنده، اوستوارلیکلر شفقتسیز روشده اۉزگرهدی. بو آدملر پُشیمان بۉلگنلیگی سبب اېمس، بلکه تیریک قالیش نینگ دالضربلیگی سببلی یوز بېرهدی.
بوندهی وضعیتده هر بیر تنقید «روحي ضعیفلیک» دېب اتهلیشی، هر بیر ناراضیلیک اېسه «دشمن بیلن همکارلیک» دېب کۉریلیشی ممکن. بو، اسلامي جمهوریت نینگ اۉن تۉرت ییللیک حکمرانلیک تجربهسی شونی کۉرسهتگن. اوروش فقط بنالرنی ویران قیلمهیدی؛ او گپیریش چېگرهلرینی هم تارهیتیرهدی. شو وقت دوامیده حکومت نینگ برچه سعی-حرکتلری آدملر نینگ هر قندهی سیاسي امکانیتینی چېکلشگه قرهتیلگن بۉلدی. شو سببلی، اساسي ضربه نهفقط تشقی تاماندن، بلکه ایچکی ستروکتوروي تیزیمدن کېلهدی بو تیزیم ییللر دوامیده حاکمیتنی مرکزلشیریش و حقیقي رقابتنی یۉق قیلیش اساسیده شکللنگن.
علی خامنهای نینگ اۉلیمی اتوماتیک روشده دېموکراسی یۉلینی آچمهیدی؛ عکسینچه، عیناً شو ستروکتورهدهگی ضعیفلیکنی آچیب بېرهدی. بوندهی تیزیمده، یکوني قرار بیرته نقطهده مرکزلشگن و سیلنهدیگن نهادلر ولایت رهبری سایهسیده انیقلنهدی. خامنهای کبی کوچلی رهبر بۉلمهگنیده، تیزیم رهبرلیک انقراضیگه دوچ کېلهدی. بوندهی تیزیم حاکمیتنی تقسیملش اۉرنیگه، اونی ینه-ده مرکزلشتیرهدی؛ اوروش شرایطیده اېسه بو مرکزلشوو سیاسي میداننی ینه-ده خوفسیزلیککه یۉنهلتیریلگن قیلیشگه آلیب کېلهدی.
***
آخر-عاقبت، اوروش پارادوکسی اوّلگیدن هم انیقراق نمایان بۉلهدی: اوروش دونالد ترامپ نینگ وعدهسی بیلن باشلنهدی یعنی، اېران خلقیگه «ایش توگهگچ، حکومتنی اۉز قۉلینگیزگه آلینگ» دېییلگن. اما عینِ اوروش عیناً سیاسي اۉزگریش اوچون ضرور بۉلگن نرسهلرنی یېمیرهدی. حاکمیت موازنتی اۉزگریشی و حکومتگه باسیم آشیشی ممکن؛ لېکن جمعیت، اقتصادي انقراض و کوندهلیک قۉرقوو آستیده اېزیلگن بۉلسه، او قندهی قیلیب سیاسي اۉتیشنی هم اۉز ذمّهسیگه آلیشی ممکن؟
بو حالت اېسه ایچکریده رقابت اساسي ستروکتورنی اۉزگرتیریشگه اېمس، حاکمیتنی سهقلش و وارثلیک شکلینی بېلگیلشگه قرهتیلگن بۉلسه، تشقی تامانده اېسه بعضی مخالف گروهلر حلی هم انیق اۉتیش رېجهسینی تقدیم اېتمهگنیده یوزهگه کېلهدی. بو ایکّی کوچ آرهسیده جمعیت قالهدی، او اېسه هر نرسهدن کۉره کۉپراق اوروش و بېقرارلیک نینگ حقیقي خرجتلری بیلن یوزلشهدی.
کوچلر غلبه حقیده گپیرهدی، لېکن جمعیت بیلن باغلیق مسأله تیریک قالیش دیر. دولتلر اوچون اوروش استراتیژي مسألهسی، آدملر اوچون اېسه تیریک قالیش مسألهسی. اېرکینلیک وعدهسی بیلن باشلنهدیگن اوروشلرده اېنگ کتّه نرخنی تۉلهیدیگن اوزاق ییللر دوامیده اونینگ عاقبتلری بیلن یششی کېرهک بۉلگن جمعیت دیر. اوروش آخریده اساسي سوال شوندهی بۉلمهیدی: کیم غلبه قیلدی؟ اساسي سوال شوکی: جمعیتدن نیمه قالدی؟ جواب سادّه، لېکن مرکّب: اېرکینلیک اوّلا اجتماعي لایحهدیر؛ او یرهتیلیشی کېرهک بۉلگن نرسه، توپ یاکه تانک بیلن آلیب کېلینهدیگن نرسه اېمس.
