یحیا عرفان
غزنويلر دوری (میلادي 977–1186-ییللر) فارس تیلی و ادبیاتی تاریخیدهگی تقدیرنی بېلگیلهگن مهم بوریلیش نقطهلریدن بیری حسابلنهدی. فارس تیلی نینگ غزنهده یېتیلیشی و رونق تاپیشی اوچته اساسي عامل نینگ اۉزارا تأثیری نتیجهسی بۉلگن: «سیاسي قۉللب-قوّتلش»، «بوروکراتیک قۉللنیش» و «علمي-ادبي محصولات یرهتیش».
درحقیقت، اسلام عالمی نینگ شرقیده غزنويلر دولتی پیدا بۉلیشی بیلن منطقه نینگ تیل توزیلمهسیده توب اۉزگریش یوز بېردی. غزنی، بو سلاله نینگ پایتختی صفتیده، قدیمگی خراسان عنعنهلری، اسلامي تفکر و ینگی شکللنهیاتگن سیاسي حاکمیت چارراههسیگه ایلندی. اوّلگی دورلردن فرقلی روشده، علمي و دېواني متنلرده عرب تیلی اوستونلیک قیلگن بۉلسه، غزنويلر آنگلی سیاست یوریتیب، فارس تیلینی حاکمیتنی لېگیتیملشتیریش و اداری بیرلشوو واسطهسیگه ایلنتیردیلر. اوشبو مقاله عیناً شو تاریخي حادثه نینگ تورلی جهتلرینی تحلیل قیلیشنی مقصد قیلگن.
بیرینچی بۉلیم: فارس تیلیدهگی اۉزگریشلر
هجري تۉرتینچی و بېشینچی عصرلرده غزنیده فارس تیلی نینگ رونق تاپیشی تۉستدن و تصادفي حادثه اېمس اېدی. عکسینچه، بو فارسي-دري تیلی نینگ باسقیچمه-باسقیچ و تیزیملی ترقیاتی نینگ اېنگ یوقاری چۉقّیسی بۉلیب، ایلدیزلری اوّلگی دورلرگه باریب تقهلهدی و غزنويلر سیاسي قۉللب-قوّتلاوی شرایطیده تۉلیق شکللندی. اوشبو یېتوکلیکنی تۉغری انگلش اوچون اونی اوچ درجهده تحلیل قیلیش لازم: «تاریخي دواميلیک»، «سادّهلیکدن تیزیملیلیککه اۉتیش» و «موهوم توشونچهلر اوچون لغوي باییش».
فارس تیلی ساسانيلردن غزنويلرگچه
تدقیقاتلر شونی کۉرسهتهدیکی، فارس تیلی ساسانيلر سرایی نینگ رسمي تیلی نینگ طبيعي دوامی دیر. پرویز ناتل خانلری تاریخي حجتلرگه تهیهنگن حالده، جملهدن البغدادی ابن طیفور اثریگه اشاره قیلیب، شونی کۉرسهتهدیکی، عربلر هجومی آرتیدن خراسانگه ساسانيلر سرای اپاراتی قیراللیک کتبخانهسی بیلن بیرگه کۉچیب اۉتگن. شو طریقه، ساسانيلر سراییده دری یعنی سرای تیلی دېب اتهلگن رسمي و اداری تیل عنعنهسی خراسانگه کۉچیریلدی و او یېرده اوزلوکسیز دوام اېتدی. دېمک، سمانيلر دوریده، اوندن کېین اېسه غزنويلر زمانیده قۉللنگن فارسي-دري تیلی اۉتمیش بیلن «حقیقي اوزیلیش»نی باشدن کېچیرمهگن، بلکه اسلامدن اوّلگی خراسان نینگ رسمي تیلی نینگ دوامچیسی بۉلگن. خراسان خلیفهلیک مرکزیدن اوزاقلیگی، شونینگدېک، اوشبو تیل عنعنهسی نینگ تشووچیلری بۉلگن مواليلر و دهقانلرنینگ بو حدودده فعال اشتراکی طفیلی، فارسي-دري تیلی نینگ یېتیلیشی و رونق تاپیشی اوچون اېنگ طبيعي و قولهی محیطگه ایلندی.
خراساني فارس تیلی و غزنويلر دوریده توزیلمهوي اۉزگریشلر
غزنويلر سراییده یېتوکلیککه اېریشگن تیل خراسانده عمل قیلگن اسلوب و قاعدهلرگه تهیهنگن اېدی. ولادیمیر ایوانوف نینگ تدقیقاتلری شونی کۉرسهتهدیکی، هجري تۉرتینچی و بېشینچی عصرلردن باشلب فارسي-دري تیلی نینگ شمالي-شرقي (خراساني) لهجهسی ادبي فارس تیلی نینگ اساسینی شکللنتیرگن. خراساني اسلوب بو منطقهده فارس تیلی نینگ مستحکم موقعگه اېگه بۉلگنی و خلیفهلیک مرکزلریدن نسبتاً اوزاق جایلشگنی سببلی، غربي و جَنوبي لهجهلرده استه-سېکین یۉقالیب بارهیاتگن کۉپلب قدیمي سۉز و عنصرلرنی اۉز ترکیبیده سقلب قالیشگه موفق بۉلگن.
غزنويلر غزنینی پایتخت اېتیب بېلگیلب، خراساني عنعنهلر بیلن عضوي باغلنگن حالده، عیناً شو اسلوبنی اۉزلری نینگ دېواني و ادبي تیل مېزانی صفتیده تنلهدیلر و اونی منطقوي بیر لهجهدن اوستون و مقبول قیلینگن تیل درجهسیگه کۉتردیلر. بو دورده فارس تیلی نینگ یېتوکلشووینی کۉرسهتووچی اېنگ مهم بېلگیلریدن بیری نثر توزیلمهسیدهگی اۉزگریشلردیر. سمانيلر دوریده فارسچه نثر، عادتده، سادّه بۉلیب، قیسقه جملهلر و عربچه سۉزلر نینگ چېکلنگن قۉللنیلیشی بیلن اجرهلیب تورردی. تفسیری طبري و تاریخی بلعمي کبی اثرلر عیناً شو سادّه اسلوب نینگ یارقین نمونهلری حسابلنهدی.
اما غزنويلر دوریده فارسچه نثر تخنیکيلشوو یۉلیگه کیردی و سادّهلیکدن مرکّبلیک سری یوزلندی. بو اۉزگریش تیل نینگ مرکّب سبب–عاقبت مناسبتلرینی افادهلش، انیق تصویرلر بېریش و چوقور تحلیللر آلیب باریش بارهسیده ینهده قدرتلی بۉلیب بارهیاتگنینی انگلهتهدی.
اوشبو اسلوب نینگ اېنگ یوکسک نمونهسی تاریخی بیهقي اثری نینگ نثریده یقّال کۉرینهدی. بو نثر تخنیکيلشگن، اوزونراق جملهلر قۉللنگن بۉلیشیگه قرهمهی، بری بیر مستحکم و کوچلی بۉلیب قالهدی همده فارس تیلی نینگ سیاسي و اجتماعي واقعهلرنی نهایتده انیق و نازک طرزده بیان اېتیش صلاحیتینی یقّال نمایش اېتهدی.
مضموني رواجلنیش
غزنويلر دوریده فارس تیلی نینگ اېنگ مهم یېتوکلیک بېلگیسی اونینگ موهوم و اخصاصلشگن توشونچهلرنی افادهلش قابلیبی بۉلدی. اوشبو لغوي رواجلنیش بیر نېچته اساسي ساحهلرده صادر بۉلدی:
سیاست ساحهسیده: فارس تیلی دېواني رسمي تیلگه ایلنگچ، حاکمیت ساحهسیدهگی لغت مستحکملندی. اوشبو دورده وزیر، امیر، لشکر، دبیر، منشور، فرمان کبی سۉزلر و دېواني عنوانلر ستندردلشتیریلیب قۉللنیله باشلندی. گرچه بو سۉزلر اوّلگی دورلرگه ایلدیزلنگن بۉلسه-ده، غزنويلر اداری توزیلمهسیده رسمي و تیزیملی شکل آلدی.
دین و اخلاق ساحهسیده: اوشبو دورده فارس تیلی چوقور دیني و اخلاقي توشونچهلرنی هم انیق افادهلشگه قادر بۉلدی. نماز، رۉزه، پیغمبر، گناه، ثواب، جنت و دۉزخ کبی سۉزلر، بوگونگی کونده هم عادتي کۉرینیشده بۉلسه، عیناً شو دورده مستحکملندی. بو اېسه غزنويلر دوریگچه عملگه آشمهگن اېدی. اسد بوده اۉز مقالهسیده شوندهی یازهدی: ابو حنیفیه دیني موقعگه اېگه بۉلیشیگه قرهمهی، فقط بیرته دیني اتَمنی فارس تیلیگه ایلنتیره آلگن؛ اما غزنويلر دوریده، فقط ابولفضل بیهقی اۉز تاریخیده یوزلب فارسچه مقاللرنی یازیب قالدیرگن، اولر نینگ کۉپچیلیگی اخلاقي و دیني مضموننی اۉز ایچیگه آلگن.
علم و عرفان ساحهسیده: کۉپلب علمي اثرلر عرب تیلیده یازیلگن بۉلسه-ده، «التفهیم لاوائل صناعه التنجیم»، کبی ابو ریحان البیرونی نینگ فارس تیلیده یازیلگن اثرلری بو تیل نینگ استرونومی و متیماتیکهنی اۉرگهتیش صلاحیتیگه اېگه اېکنلیگینی نمایش اېتدی. بیرونی استرونومیک اتَمهلر اوچون فارسچه مقابللرنی تنلب (مثلاً، اختر، گیتی، سپهر، گوهر) فارس تیلی نینگ علمي لغتینی رواجلنتیریشده مهم قدم قۉیدی. شو طرزده، دور آخریگه کېلیب، سنایی غزنوي نینگ پیدا بۉلیشی بیلن فارس تیلی چوقور عرفاني توشونچهلرنی افادهلشگه هم تیار بۉلدی.
« حدیقةالحقیقه» سنایی تامانیدن یازیلگن فارس تیلیدهگی بیرینچی عرفاني تعلیمي مهاهم بۉلیب، اونده فنا، بقا عشق، معرفت و دل کبی توشونچهلر مستحکم و شاعرانه تیل بیلن بیان قیلینگن. شونینگدېک، «کشف المحجوب»، فارس تیلیده یازیلگن بیرینچی تصوف قۉللنمسی صفتیده تیل نینگ عرفاني ساحهده یېتوکلیگینی کۉرسهتهدی. سنایی بو دورده تعلیمي ادبیاتنی رواجلنتیردی، او دیني تدقیقات، فلسفه و اخلاق ساحهلریدهگی مهم تعلیمي توشونچهلرنی فارس تیلی آرقهلی کېنگهیتیریشگه امکان یرهتدی.
توزیلمه و لغوي بیریکمهلرنی ستندردلشتیریش
اوشبو کۉپ قیرّهلی جریان نتیجهسیده فارس تیلی ستندردلشدی. شو دورگچه، جملهدن غزنی حدودیده هم تورلی محلي لهجهلر کېنگ ترقهلگن بۉلیب، اولر بعضاً بیر-بیرینی توشونیشنی قیینلشتیرردی. اما فارس تیلینی خراساني اسلوب اساسیده دېواني و ادبي ساحهلرده مستحکملش آرقهلی ستندرد تیل شکللندی. بو تیل غزنويلر کېنگ حدودیده، ایران شرقیدن هندستان شِمالیگچه، رسمي و ادبي تیل صفتیده قبول قیلیندی. ریچارد فولتز، تأکیدلشیچه، غزنويلر تورک کېلیب چیقیشیگه قرهمهی، « مروجان اصلی تمدن» بۉلیب، فارس تیلینی مدنیت و قدر-قیمت تیلی صفتیده رواجلنتیریشگن.
شوندهی قیلیب، غزنیده فارس تیلی نینگ یېتوکلیگی و رونق تاپیشی اونی فقط منطقوي لهجهدن «اوستون تیل» درجهسیگه آلیب چیقدی؛ تیل، مدني ذخیرهگه اېگه بۉلیشی، رواجلنگن سینتهکتیک توزیلمه، تورلی ساحهلرده بای لغت و سیاسي قۉللب-قوّتلاوگه اېگه بۉلیشی آرقهلی، اسلام دوریده بیرینچی مرته علم، سیاست، دین و عرفاني ساحهلرده تیل صفتیده خدمت قیله آلدی و کېلهجک اولادلر اوچون دایمي میراث قالدیردی.
ایکّینچی بۉلیم: شاهنشاهی تیل، موالي تیلی اېمس
غزنويلر دوریگچه فارس تیلی عامهلشمهگن و یېترلی اعتبار کۉرمهگن اېدی. عربلر خراسان حدودیگه کیریشی بیلن فارس تیلی اداری و دېواني ایشلر دایرهسیدن چیقریلدی؛ سیاست و حاکمیت عرب تیلیده رواجلنیب، عملگه آشیریلردی، و فقط دهقانلر، پست طبقهلر یاکه مواليلر بوندن مستثنا، شونینگدېک، شرَفلی شخصلر و اېلیته هم بو تیلنی قۉلهمهگن، هر بیر مجلسده و خاندانده کمسیتیلگن اېدی. غزنويلر اېسه بو تیلنی بېقیاس حرمت و موقعگه کۉتریشدی. اولر نینگ اېنگ مهم ینگیلیگی فارس تیلینی کتّه امپراطورلیک اوچون دېواني رسمي تیلگه ایلنتیریش اېدی.
اوشبو چاره کېنگ حدودنی باشقریش و بغداد خلیفهلیگی همده منطقوي رقیبلرگه قرشی سیاسي لېگیتیملیکنی مستحکملش اوچون عقللی استراتیژي صفتیده قرهلهدی.
اصلیده، غزنويلر فارس تیلیگه تهیهنیب، بیر توردهگی حاکمیت نمایشینی هم عملگه آشیردیلر؛ چونکه بغداد و بخارا، دایم غزنويلردن اطاعت کوتگن ایکّی ییریک مرکز صفتیده، اۉز مدني غایهلرینی یاییشگه اینتیلگن. سلطان محمود غزنوي و اونینگ وارثلری اېسه اۉزلرینی اسلام عالمی نینگ اوچته مرکزیدن بیری دېب بیلر و فارس تیلینی رسميلشتیریش آرقهلی علیحده مدني اهمیت هم ایزلشردی. اوشبو رسميلشتیریش اساسي ایکّی ساحهده دېواني باشقروو و سرای مراسملریده اۉز افادهسینی تاپدی.
دېوان تیلی و اقتصاد
گرچه غزنويلر تورک کېلیب چیقیشیگه اېگه بۉلسهلر هم، اۉز اداری توزیلمهسینی سمانيلر دوریده شکللنگن اسلامي دېواني باشقروو مۉدلی اساسیده تشکیل اېتدیلر. برچه فرمانلر (منشور)، قرارلر و دېواني خطلر فارس تیلیده و ابو نصر مشکان همده ابولفضل بیهقی نظارتی آستیده تیارلنگن. بو نهفقط فارس تیلیگه اجراچی هویت بېردی، بلکه اونینگ سیاسي و حقوقي لغتینی هم باییتدی. مشهور تاریخچی کلیفورد ادموند باسورثا اۉز تدقیقاتلریده غزنويلر دېواني باشقرووی بوتونلهی فارس تیلیده بۉلگنینی تأکیدلهیدی.
باشقه تاماندن، برچه اقتصادي مناسبتلر هم عیناً شو تیل آرقهلی باشقریلگن: مالیوي حسابلر، خراج حساب-کتابلری و اقتصادي حجتلر فارسچه سۉزلر (بعضاً فارس و عرب سۉزلری نینگ ارهلشمسی) یاردمیده یازیلگن و قید اېتیلگن. اوشبو کېنگ قۉللنیش فارس تیلینی غزنويلر کېنگ حدودیده، خراسان غربیدن هندستان شِمالیگچه، «یومشاق کوچ تیلی» گه ایلنتیردی.
همایون کاتوزیان نینگ تأکیدلشیچه، اۉنینچی عصرده غزنويلر دولتی تشکیل تاپگن وقتدن تا قاچرلر قولهشیگچه، تورک کېلیب چیقیشلی سلالهلر حدودیده رسمي تیل فارسچه بۉلگن، و کۉپلب وزیرلر، باش وزیرلر و دېوانيلر اۉز دوری نینگ فارس تیلیدهگی اېنگ یارقین وکیللری بۉلگن.
مراسملر و تشریفاتلر
سرای بیر امپراطورلیک نینگ شان-شرفی و قدرتینی نمایش اېتیش اوچون اېنگ مهم میدان بۉلگن. غزنويلر بو ساحهده فارس تیلیدن فایدهلنیب، اونی اۉزلری نینگ «مشروعیت» و «حاکمیت» رمزیگه ایلنتیردیلر. تختگه اۉتیریش مراسملریده، لوازملر، عنوانلر و مقاملرده،نوروز و رسمي بیرهملرده فارس شعری و نفیس نثر مخصوص اۉرین اېگهلهگن. سلطانلر نامیدن اۉقیلهدیگن خطبهلر، گرچه دیني قِسمی اوچون عربچه تیل ایشلهتیلگن بۉلسه-ده، سیاسي قِسملر و سلطاننی مدح اېتیش کۉپینچه فارس تیلیده بیان قیلینگن.
شو طرزده، فارس تیلی عرب تیلیده سۉزلشووچی خلیفهگه قرشی حاکمیت نینگ «مشروعیت» تیلیگه ایلندی. غزنوي سلطانلر، خصوصاً سلطان محمود غزنوي، فارسچه سۉزلاوچی شاعرلر و ادیبلرنی قۉللب-قوّتلشی، فارس ادبیاتی تاریخیده ینگی بابنی آچدی. فرخی سیستانی، عنصری، فردوسی، ابو ریحان بیرونی، نصرالله منشی، سنایی، بیهقی، ناصر خسرو و مسعود سَلمان کبی شاعر و متفکرلر نینگ غزنه سراییده موجودلیگی شونی کۉرسهتهدیکی، فارس تیلی شعریت و مدح تیلی صفتیده امپراطورلیک نینگ قدرتی و شان-شرفینی عکس اېتتیریش واسطهسی بۉلگن.
رجزلر، سفرنامهلر، مدحیهلشلر و باشقه جمعیتلر و دولتلر بیلن سیاسي ملاقاتلر فارس تیلیده آلیب باریلگن. هر بیر سفر یوزلب شاعرلر و عالِملر اشتراکیده بۉلگن. عموماً آلگنده، تورک کېلیب چیقیشلی غزنويلر سلالهسی فارس تیلینی مدني و مأموري تیل صفتیده افضل کۉرگن، و اصلیده اۉزلرینی فارسچه قیلگن. اولر یخشی توشونگن اېدیکی، کېنگ حدودنی بیرلشتیریش و باشقریش اوچون یگانه و بای تیل ضرور، و بو مقصد اوچون فارس تیلی اېنگ مناسب تنلاو بۉلگن.
اوچینچی بۉلیم: تاریخ، عرفان و علم
غزنويلر دوری فارس تیلینینگ عادي خبر بېریشدن فلسفه، چوقور عرفاني تفکر و عقلي بیلیملرنی قید اېتیشگه اۉتگن دوری صفتیده قرهلهدی. اوشبو سلاله تامانیدن یرهتیلگن سیاسي قۉللب-قوّتلش و برقرارلیک عالِملر و ادیبلر اوچون دایمي اثرلر یرهتیش اوچون خوفسیز میدان یرهتدی. حاکمیت و علم اۉرتهسیدهگی بو ایکّی تامانلهمه ملاقات فارس تیلیگه فلسفي توشونچهلر، عرفاني تجربهلر و علمي معلوماتلرنی افادهلش بۉییچه بېتکرار صلاحیت بېردی.
تاریخ یازیش
اوشبو دورده تاریخ یازووی فقط واقعهلرنی قید اېتیشدن آشیب، چوقور سیاسي و اجتماعي تحلیل میدانیگه ایلندی.
اېنگ مهم نمایندهسی، ابولفضل بیهقی و اونینگ قیمتلی اثری « یا تاریخ مسعودی» بۉلیب، او تخنیکي جهتدن رواجلنگن و ارهلش نثر (مرسل و فنی) بیلن یازیلگن. تاریخ بیهقی فارس تاریخ یازووی نینگ علمي و حجتلی یاندشوویدهگی پېشقدم دېب حسابلش ممکن. بیهقی اۉز کتابینینگ کیریش قِسمیده بو یاندشوونی تأکیدلب یازهدی: «ناتۉغری قالهدیگن نرسهنی یازمسلیک ممکن اېمس». او تاریخنی فقط واقعهلرنی بیان قیلیش دېب بیلمهگن، بلکه انسانگه عبرت بېریش و انسان بیلیمی نینگ سهقلنیشی اوچون اساس صفتیده کۉرگن.
تدقیقاتچیلرنینگ فکریچه، بیهقی فقط واقعهلرنی کېتمه-کېت یازیب قالمهگن، بلکه تاریخنی باشقرووچی قانونیتلرنی انیقلش و انسان نینگ تاریخي حادثهلردهگی اۉرنینی تحلیل قیلیشگه اینتیلگن. او انیق و صحنه تصویریگه بای نثر آرقهلی نهفقط واقعهلرنی، بلکه شخصیتلر نینگ یشیرین جهتلری و حاکمیت مناسبتلری نینگ مرکّبلیکلرینی هم عکس اېتتیرهدی. اوشبو انالیتیک یاندشوو « تاریخ بیهقی»نی تاریخ، ادبیات و اخلاقي فلسفه چېگرهسیده دایمي اثرگه ایلنتیرگن.
علم
غزنويلر دوری، اینیقسه اولوغ عالِم ابو ریحان بیرونی نینگ اشتراکیده، فارس و عرب تیللریده علمي ایشلب چیقریش نینگ آلتین دوری بۉلگن. بیرونی غزنه سراییده یشب، قیمتلی اثرلرینی غزنوي سلطانلریگه تقدیم قیلگن و بو دوردهگی علم و حاکمیت باغلیقلیگی نینگ عجایب نمونهسینی تشکیل اېتهدی. غزنويلر خوارزمنی ضبط اېتگنیدن سۉنگ، بیرونی غزنهگه کۉچیریلگن و حیاتی نینگ قالگن قِسمینی سلطانلر قۉللب-قوّتلشی آستیده شو شهرده اۉتکزگن. او اۉزی نینگ مهم کتابی، « قانون مسعودی»، نی سلطان مسعود غزنهوي نامیگه بغیشلهگن.
گرچه اونینگ سلطان محمود غزنوي بیلن مناسبتی اونچهلیک صمیمي بۉلمهگن، لېکن غزنويلر تامانیدن بېریلگن سیاسي قۉللب-قوّتلش اونی هندستانگه سفر قیلیش و کېنگ کۉلملی میدان تدقیقاتلرینی آلیب باریش امکانینی یرهتدی. اوشبو سفر نتیجهسیده « تحقیق ما للهند» کتابی یازیلگن بۉلیب، او بیرونینینگ اېنگ اولکن اجتماعي فنلر اثری حسابلنهدی. بیرونی خوارزم، فارس، عرب و سنسکریت تیللرینی مکمل بیلیشی آرقهلی تورلی مدنیتلر اۉرتهسیده کۉپریک یرهتگن. اونینگ « التفهیم لاوائل صناعه التنجیم» کتابی، فارس و عرب تیللریده یازیلگن بۉلیب، فارس تیلیده استرونومی و متیماتیکه تعلیمی نینگ ایلک و اېنگ مهم منبعلریدن بیری حسابلنهدی و بو تیل نینگ مرکّب علمي توشونچهلرنی یېتکزیش صلاحیتینی کۉرسهتهدی. شو طرزده، غزنه سرایی فارس تیلیده دنیا علمي بیلیملرینی (یونانی، هندی و عربی) ترجمه قیلیش مرکزیگه ایلنگن.
ادبیات و عرفان
شبههسیز، اوشبو دورنینگ اېنگ اولکن ادبي-معنوي اۉزگریشی، فارس تیلیده عرفاني شعریت نینگ رسمي توغیلیشی دیر. بو اۉزگریش سنایی غزنوی نینگ پیدا بۉلیشی و غزنه مدني محیطی نینگ تأثیری بیلن یوزهگه کېلگن بۉلیب، فارس تیلی تاریخیده بوریلیش نقطهسی حسابلنهدی. سنایی غنوی( ۴۷۳-۵۴۵ قمری) غزنهده توغیلگن و شو یېرده وفات اېتگن، فارس شعریتیگه عرفان و تصوفنی جدّي و ترتیبلی طرزده کیریتگن بیرینچی شاعر حسابلنهدی.
سنایی کېلیشیدن آلدین، شعري شکللر اساسن مدحیه یاکه دنیاوي تصویرلر خدمتیده بۉلگن، لېکن او عرفاني مثنويلری، خصوصاً اونینگ قیمتلی و بای اثری « حدیقةالحقیقه» آرقهلی ینگی یۉل آچدی. تدقیقاتچیلرنینگ تأکیدلشیچه، او عرفان و تصوفنی فارس شعریتیگه اویغاتیب، کتّه ادبي اۉزگریش یرهتدی و رسمي روشده عرفاني منظوم ادبیات نینگ اساسینی قۉیدی. سنایی حیاتی هم چوقور اۉزگریش نینگ نمونهسی بۉلیب، او غزنويلر سراییده مدحیه شاعر صفتیده باشلهگن، اما استه-سېکین زاهدانه وعارفانه شعرلر یازیشگه یۉنهلتیریلگن.
اوشبو ایچکی اۉزگریش فارس تیلیگه هم ترقهلدی و بیرینچی مرته شعریت عرفاني تجربهلرنی، اجتماعي تنقیدنی و یوکسک انساني توشونچهلرنی افادهلش واسطهسیگه ایلندی. سنایی اۉز شاعرلیک کوچی بیلن غزل، قصیده و مثنويلرده ینگی امکانیتلر یرهتدی و بو یۉلنی کېینچهلیک عطار نیشابوری و سۉنگره مولانا جلال الدین بلخی اثرلریده رواج تاپیشیگه زمین یرهتدی. ینه بیر خزینهوي اثر «شهنامه»، ابول قاصم فردوسی تامانیدن یرهتیلگن اېپیک اثر بۉلیب، تخمیناً آلتمیش مینگ بَیتنی اۉز ایچیگه آلهدی، مثنوي شکلده (بحری متقاریب)، و خوارزم و غزنه حدودی نینگ افسانهوي و حقیقي تاریخینی قدیمدن ساسانیدلر دوری قولهشیگچه حکایه قیلهدی.
اوشبو ادبي معجزه مدنیت هویتی نینگ گواهنامسی، یعنی اۉز سۉزلری بیلن ایتگنده، عجم دیر، و او اۉتّیز ییل دوامیده یازیلگن. بو اثر فارس تیلینی، اۉشه وقتده عربلر تامانیدن کمسیتیلگن، دېیرلی یۉقالیش و اونوتیش خوفی آستیده بۉلگن تیلنی، تیریکلشتیردی. فردوسی بو خزینه نینگ یشیرین یۉل بیلن یرهتیلگنینی تأمینلهگن و اونی حمایه قیلووچی و قۉللب-قوّتلاوچی منبعنی تاپگونچه یشیرگن، شونده «شهنامه» نینگ جانینی اونگه تاپشیرگن ایشانچلی قۉللر آرقهلی سهقلب قالگن. اصلیده، غزنه فردوسی «شهنامه»نی تقدیم اېتیشگه لایق دېب بیلگن یگانه مدنیت مرکزی بۉلگن. شوندهی قیلیب، غزنه «شهنامه»نی سقلب قالدی، و «شهنامه» فارس تیلینی سهقلب قالدی. شو باعث ایتیش ممکنکی، فارس تیلیده فلسفه، عرفان و علم نینگ جانلنیشی بو غزنويلر سرایی نینگ سیاسي قۉللب-قوّتلشی بیلن عالِملر و شاعرلرنینگ حرکتلری اۉرتهسیدهگی دیالېکتیک مناسبت نتیجهسی دیر. اوشبو دورده غزنه فارس تیلی نینگ انسان بیلیمی نینگ برچه ساحهلرینی افادهلشگه تیارلنگن لابراتوارسیگه ایلنگن.
سۉنگگی سۉز
تاریخي تحلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، «سیاسي حاکمیت» بیلن «مدني و تیلي برقرارلیک» اۉرتهسیده دیالېکتیک باغلیقلیک موجود.
اگر غزنويلر تمدنی تامانیدن فارس تیلیگه بېریلگن سیاسي قۉللب-قوّتلش بۉلمهگنیده، بو تیل هېچ قچان آچیقلیک، ترقهلیش و برقرارلیک امکانیگه اېگه بۉلمهگن بۉلردی. علمي، رسمي و ترانسمیللي تیلگه ایلنیش اوچون ضرور بۉلگن سۉزلر و ستروکتورهنی تاپیش، یۉقالیش خوفی آستیده بۉلگن تیل اوچون، فقط و فقط غزنويلر مدنیتی نینگ قۉللب-قوّتلشی نتیجهسی دیر.
غزنويلر فارس تیلیدهگی شاعرلر و عالِملرنی تیزیملی قۉللب-قوّتلش و اوشبو تیل اوچون «یوقاری درجهدهگی حمایهچی» یرهتیش آرقهلی نهفقط اۉز سلطنتی نینگ بیرلیک و برقرارلیگینی تأمینلهدیلر، بلکه کېینگی عصرلرده فارس تیلیدهگی حدودلرده اسلامي هویت نینگ دوام اېتیشی اوچون هم زمین یرهتدیلر. باشقهچه ایتگنده، اولر اسلام دینی بیلن فارس تیلی اۉرتهسیده مقصدلی اویغونلیک اۉرنهتدیلر. شو طرزده، بوگونگی فارس تیلی اۉزی نینگ غزنويلر دوریدهگی سیاسي حاکمیت و علمي-ادبي ایجاد آرقهلی مستحکملنیشی و نسبتاً مقررلشیشیگه منّتدار.
