سارا عنان
عادتده دنیانینگ اکثریت حکومتلری خودکوشلیک هجوملرینی، اینیقسه جماعت و عبادت جایلریگه قیلینگن هجوملرنی قارهلهیدی. پاکستان پایتختی اسلام آبادده شیعهلر مسجدیده صادر بۉلگن، 31 کیشی هلاک بۉلیب، 169 دن آرتیق کیشی جراحت آلگن هلاکتلی پارتلشدن سۉنگ هم دنیا دولتلری بو حادثهنی کېسکین قارهلهدیلر.
بو اۉرینده اېنگ ناعادتي کۉرینگن جهت شوندن عبارت اېدیکی، طالبان حکومتی تشقی ایشلر وزیرلیگی هم بیانات بېریب، اوشبو حرکتنی «وحشیانه»، «نفرت اویغاتووچی» همده «اسلامي تمایللر و انساني قدریتلرگه ضد» دېب اتهدی. طالبان نینگ عملدهگی واقعلیکلر بیلن دیپلوماتیک جېستلر اۉرتهسیدهگی بو آچیق-آیدین ضدیتلی موضوع اساسي بیر سوالنی کون ترتیبیگه آلیب چیقهدی: مسجدلر، مکتبلر، یونیورسیتیلر و تینچ اهالیگه عاید مرکزلرگه قرهتیلگن خودکوشلیک هجوملرینی رېجهلشتیریش و عملگه آشیریش بیلن تۉله بیر تاریخگه اېگه بۉلگن گروه قندهی قیلیب بوگون تروریزمنی تنقید قیلووچی و قارهلاوچی موقعگه چیقماقده؟
بو موضوع پاکستان مدافعه وزیری خوجه آصف درحال بیانات بېریب، خودکوش هجومچینی افغانستان توپراغیده تیارگرلیک کۉرگن و ایکّی دولت اۉرتهسیده بیر نېچه بار قتنهب یورگنینی ایتگن بیر پیتده بیلدیریلدی. طالبان اېسه بو عیبلاولرنی رد اېتیب، افغانستان حدودیدن قۉشنی دولتلرگه هېچ قندهی تهدید یۉنهلتیریلمهگنینی دعوا قیلدی.
سابق عصیانچی گروه تامانیدن حاکمیت نمایشی
پاکستان رسميلری نینگ سۉنگگی هجوملر بۉییچه عیبلاولری طالباننی ینگی بیر وضعیتگه آلیب کېلدی. اوّللری پاکستان اوچون یریم حربي کوچ صفتیده کۉریلگن بو گروه اېندی حکمران دولت مقامیده اوشبو دعوالرنی رد اېتیب، اولرنی آلدینگه قاچیش و پاکستان نینگ خوفسیزلیکدهگی موفقیتسیزلیکلرینی یشیریشگه اورینیش، دېب اتهدی. طالبان گۉیاکه ملي حاکمتیتنی حمایه قیلر اېکن، عیناً افغانستان نینگ اوّلگی حکومتلری ییللر دوامیده پاکستانگه قرشی قۉللب کېلگن منطقدن فایدهلندی. بو حمایهوي پازیتسيه، دیپلوماتیک میدانده عادتي حال سنهلسه-ده، طالبان مثالِده چوقور ضدیتنی یقّال نمایان اېتهدی.
کېچه خلقارا چېگرهلرنی تن آلمهی، «جهاد»نی ملي جغرافیهدن اوستون توشونچه صفتیده تعریفلب کېلگن بیر گروه بوگون اۉزینی حمایه قیلیش اوچون زمانهوي ملت-دولت توشونچهلریگه مراجعت قیلماقده. طالبان رژیمی اسلام آباددن خوفسیزلیک معمالرینی اۉز ایچیده حل قیلیشنی طلب قیلهیاتگن بیر پیتده، اولر نینگ اۉزلری قریب ییگیرمه ییل دوامیده افغانستان نینگ اېنگ کتّه خوفسیزلیک معماسی صفتیده عیناً شو قۉشنی نینگ آچیق و یشیرین قۉللب-قوّتلشیدن فایدهلنگن اېدی.
بو واقعه اۉزی نینگ چوقور قتلملریده ینهده کتّهراق بیر حقیقتنی آچیب بېرهدی: طالبان ایکّی علیحده میدانده ایکّی خیل قیافه بیلن اۉیناشگه اورینماقده. خلقارا میدانده اولر تروریزمنی قارهلش، دیپلوماتیک خلق-اطوارنی نمایش اېتیش و خلقارا حقوق اتَمهلریدن فایدهلنیش آرقهلی اۉزلرینی دنیا اوچون عادتي و ملاقاتگه یراقلی بیر دولت صفتیده قبول قیلدیرماقچی. اما ایچکی میدانده اولر نه اۉتمیشدهگی جنایتلری اوچون عذر سۉرهگن، نه زۉرآورلیکدن واز کېچگن: عکسینچه، خودکوشلیک مدنیتینی اولوغلش، «استشهادي» بۉلینمهلرنی اوردو توزیلمهسیگه قۉشیش و هر قندهی مخالف آوازنی باستیریش آرقهلی اۉزلری نینگ ایدیولوژیک و زۉرآور ماهیتیگه صادق قالماقده.
جماعهوي خاطره و تاریخي ضدیت
افغانستانده طالبان نینگ خودکوشلیک هجوملریدن قالگن جراحتلر حلی هم ینگی بۉلگن بیر مکانده طالبان نینگ همدردلیک بیاناتلری کۉپراق همدردلیک اویغاتیشدن کۉره سیاسي بېاندیشهلیک و تیزیملی اونوتیش توشونچهلرینی اېسلهتهدی. بو یېرده «اۉچمس تاریخي خاطره» توشونچهسی حاضرگی زمان بیلن اۉتمیش اۉرتهسیدهگی اوزیلمس باغلیقلیکنی انگلهتهدی؛ کېچهگی قربانلر بوگونگی بیاناتلرنی اۉز قاتللریدن کېلگن گپلر صفتیده اېسکی یرهلرگه سېپیلگن توز، دېب قبول قیلهدیلر. افغانستان فقرالری نینگ جماعهوي خاطرهسی ویران قیلینگن مسجدلر، یاقیب یوباریلگن مکتبلر و پراکنده بۉلگن بازارلردهگی قانلی خاطرهلر بیلن تۉله بو آچیق-آیدین ضدیتنی جوده یخشی انگلهیدی. منبر و مسجدده آدم اۉلدیریش عنعنهسینی اۉزی تیزیملشتیرگن بیر گروه نینگ مسجدگه قیلینگن هجومنی قارهلشی اچّیق، ریاکارانه بیر کنایهدیر.
طالبان نینگ قاره تاریخینی انگلش اوچون 1377–1396-ییللرگه قَیتیش لازم؛ عیناً شو ییللرده مزاری شریف، باميان و میزرا اۉلانگ حدودلریده مینگلب بېگناه هزاره تینچ اهالیسی اېتنیک و دیني تازهلش مقصدیده قیرغین قیلیندی. جمهوریت دوری نینگ ییگیرمه ییلی دوامیده هم طالبان نهفقط افغانستان دولتی نینگ قوراللی مخالفی بۉلیب قالدی، بلکه تینچ اهالیگه قرشی اېنگ قانلی ترورچیلیک هجوملرینی عملگه آشیردی. 1399-ییلده کابل بیلیم یورتی اېنگ دهشتلی هجوملردن بیریگه گواه بۉلدی.
غربي کابلدهگی تعلیم مرکزلری، دشتی برچی حدودیدهگی سید الشهدا مکتبی، هرات جامع مسجدی و ینه اۉنلب باشقه تینچ نشانلر برچهسی طالبان نینگ حمایهسیز فقرالرنی نشانگه آلیشگه قرهتیلگن منتظم و تیزیملی سیاستی نینگ گواهی بۉلدی. بو هجوملر بۉشلیقده اېمس، بلکه قۉرقوو و واهمه ترقهتیش همده جمعیت روحیتینی ضعیفلشتیریشگه قرهتیلگن انیق استراتیژي دایرهسیده عملگه آشیریلدی. اوشبو قاره کارنامه طالبان نینگ حقیقي ماهیتینی انکار اېتیب بۉلمس دلیل بیلن آچیب بېرهدی: بوگونگی دیپلوماتیک سۉزلری بیلن کېچهگی زۉرآور عمللری اۉرتهسیده جنایتلر تاریخی چوقورلیگیچه بیر مصافه موجود بۉلگن گروه.
طالبان نینگ اۉتگن دوردهگی خطی-حرکتلری و یاندشووینی قوراللی تۉقنهشوولردن اجرهتیب تورهدیگن جهت شوندهکی، اولر اتهیلب تینچ اهالینی نشانگه آلیشنی و خودکوشلرنی کېنگ قۉللشنی تنلهگن اېدیلر. طالبان نهفقط اوشبو اصولدن فایدهلنگن، بلکه اونی اۉزلری نینگ حربي و ایدیولوژیک هویتی نینگ بیر قِسمی صفتیده یوکسهلتیردی. «استشهادي بۉلینمهلر» نامی بیلن مخصوص بۉلینمهلر تشکیل اېتیلدی، اعضالری خودکوشلیک عملیاتلری اوچون تیارگرلیک کۉردی و طالبان توزیلمهسیده علیحده اۉرین اېگهلهدی.
خودکوشلیک مدنیتینی تیزیملشتیریش
طالبان 2021-ییل اگستده حاکمیتگه کېلگچ، نهفقط اۉتگن قانلی تاریخیدن اوزاقلشمهدی، بلکه خودکوشلیکنی اۉز تشکیلات هویتی نینگ بیر قِسمی صفتیده سهقلب قالگنینی کۉرسهتهدیگن قدملر تشلهدی. اېنگ رمزي حرکتلردن بیریده، اوشبو گروه ایچکی ایشلر وزیری بۉلگن سراج الدین حقاني اۉزی خودکوشلیک هجوملرینی تشکیل اېتیشده اوزاق تاریخگه اېگه رسمي مراسمده خودکوشلرنی یېتهکلهگن عایلهلرنی تقدیرلهدی. دولت عامهوي اخبارات واسطهلری اشتراکیدهگی اوشبو مراسم انیق خبر بېردی: طالبان حلی هم اۉتگن خودکوشلیک عمللرینی شرَفلی دېب حسابلهیدی و حیاتینی اوشبو عملیاتلرده یۉقاتگنلرنی قهرمان دېب کۉرهدی.
رمزي تقدیرلشدن هم تشقری، «استشهادي بۉلینمهلر»نی مخصوص کوچلرگه قۉشیش بو ضدیتنی ینهده مرکّبلشتیردی. اوروش دوریده دولت و خلقارا کوچلرگه قرشی خودکوشلیک عملیاتلرینی عملگه آشیرگن اوشبو بۉلینمهلر اېندی طالبان اوردوسی و پولیسسی نینگ بیر قِسمی حسابلنهدی. بوندن تشقری، حربي ریژهلر و رسمي ییغینلرده «سریق بشکه»لر (اوروش دوریده یۉل یانیدهگی ماینلرنی یشیریش اوچون ایشلهتیلگن) رمزي طرزده نمایش قیلینیشی شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان نهفقط اۉتگن زۉرآورلیکدن اویهلمهیدی، بلکه اونی اۉز سیاسي هویتی نینگ تیهنچی صفتیده سهقلب قالگن. زۉرآورلیکنی تیزیملشتیریش طالبان رژیمی اوچون ایکّی استراتژیک مقصدگه خدمت قیلهدی. بیرینچیسی، ایچکی تۉسیق یرهتیش: دایمي موجودلیک آرقهلی شونی اېسلهتیشکی، رژیم زۉرآورلیکنی قۉللشده هېچ قندهی چېگرهنی تن آلمهیدی. ایکّینچی مقصد اېسه ینهده چوقور: بالهلیکدن باشلب اۉلمنی اولوغلش آرقهلی بیر اولادنی تربیهلش.
طالبان نینگ قلم و آنگ بیلن اوروشی
قیزلر اوچون 6-صنفدن کېینگی تعلیمنی تیزیملی طرزده تعقیقلش و بیلم یورت اېشیکلرینی عیاللرگه یاپیش، اۉزی نینگ چوقور قتلملریده اۉتگن پارتلاوچی و خودکوشلیک منطقی نینگ دوامیدیر، اما بو سفر طبیعتی اۉزگرگن: پارتلاوچی مادّهلر اۉرنیگه قطعي قانون واسطهلری و شریعت نینگ قتّيق تلقینلری ایشلهتیلماقده.
اوشبو ینگی یاندشوو نینگ قربانلری بیر لحظهده اېمس، استه-سېکین یۉق قیلینهدی: مکتبدن چېتلهتیلگن قیزلر و اۉز کېلهجگینی تصور قیله آلمهیدیگن بیر اولاد. طالبان حکمرانلیک کوچیدن فایدهلنگن حالده جمعیت نینگ یریم قِسمینی (عیاللرنی) نشانگه آلگن، مقصدلی طرزده عیاللرنی تعلیم و امکانیتلر تسیکلیدناق چیقریب، اۉز ایدیولوژیک برقرارلیگینی بیر اۉلچاولی و اِنتلِکتوال دینامیکسیدن محروم جمعیتده تأمینلش دیر.
طالبان رژیمی، یاش اولاد نینگ آنگلی بۉلیشی و استعدادلرنینگ رواجلنیشی اولرنینگ دیني دوگمتیزمیگه و اوتاریتر حکمرانلیگیگه اېنگ کتّه تهدید اېکنینی انگلب، اتهیلب تفکر یۉلینی تۉسیب قۉیدی. اوشبو تفکر تیزیمیده علمي موضوعلر و زمانهوي بیلیملر افغانستاننی دنیاگه باغلهیدیگن عنصر چېتگه سوریلیب، اۉرنینی اېکسترېمیستیک متنلر اېگهلهدی، اولر نینگ مقصدی اېسه جمعیت نینگ فکرلش توزیلمهسینی تېسکری یۉل بیلن قَیته شکللنتیریش دیر.
اوشبو گروه نینگ مقصدی شوکی، تعلیم مؤسسهلریدن چیققنلر ملَکهلی و ایش بیلرمان شخصلر اېمس، بلکه فقط حکمرانلیک دواميلیگی اوچون تربیهلنگن اطاعتکار عسکرلر و ارادهسیز عامهويلیک بۉلسین. تنقیدي تفکرنی انتقاد دسترخوانیده قربان قیلیش بو گروه نینگ لېگیتیملیک اساسلرینی سۉراق قیلهدیگن هر قندهی سوال نینگ یوزهگه کېلیشینی آلدینی آلیش واسطهسی بۉلیب، جمعیتنی اولر نینگ چېکسیز حاکمیتینی قَیته ایشلب چیقریش اوچون دایمي اِنتلِکتوال حالتیده سقلشگه خدمت قیلهدی.
اوشبو استراتیژي نینگ عملي قتلمیده، اېکسترېمیستیک قناتلر نظارتیدهگی دیني مکتبلر ایدیولوژیک کوچ صفتیده فعالیت یوریتهدی. بو مکتبلرده «شهادت پرستلیک» (طالبان تلقینی بیلن) توشونچهسی فقط آخرت بختی سری آلیب بارووچی یگانه یۉل صفتیده سینگدیریلهدی. اوشبو مؤسسهلر بالهلر و اۉسمیرلرنی اېرکین دنیادن اجرهتیب، اولرنی قورال و خودکوش کمرلرگه اولوغوارلیک بېریلگن محیطده تربیهلهیدی، بو اېسه اېنگ عالي اجتماعي و اخلاقي قدریت صفتیده قبول قیلینهدی.
اوشبو ینگی اولاد، اېنگ اساسي انساني و تعلیم حقوقلریدن محروم بۉلیب، تیزیملی آنگ یوویش تأثیری آستیده دنیانی فقط ایکّی قطبلی «دارلاسلام» و «در الحرب» نقطهی نظریدن کۉرهدی. یقین کېلهجکده، اۉسیب کېلهیاتگن بو جنگچیلر اوچون خودکوشلیک نهفقط ترورچیلیک یاکه جنایت حرکتی صفتیده اېمس، بلکه مقّدس فرض و دنیاوي قشّاقلیک و اضطرابدن قوتولیش نینگ یگانه یۉلی، وعدهلنگن جنت سری یۉل صفتیده تصویرلنهدی.
سیاسي فیقه و تروریزمنی بېلگیلشده ایکّی ستندرد
طالبان نینگ خطی-حرکتلرینی تحلیل قیلیش شونی کۉرسهتهدیکی، اولر نینگ تفکر تیزیمیده فیقه دایمي دیني معیار اېمس، بلکه سیاسي واسطه صفتیده ایشلهتیلهدی. انیق متنلر و تمایللرگه تهیهنگن حالده ایضاحلنیشی کېرهک بۉلگن توشونچهلر حکمرانلیک احتیاجلریگه قرهب معناسینی اۉزگرتیرهدی. اوشبو گروه اۉتگن ییگیرمه ییل دوامیده مینگلب بېگناه تینچ اهالینی قربان قیلگن خودکوشلیک هجوملرینی «استشهادي عملیاتلر» دېب اتهیدی و اونگه دیني مشروعیت بېرهدی.
عملده، طالبان بو مونوپولیهنی مستحکملش اوچون ایکّی اساسي واسطهدن فایدهلنهدی. بیرینچیسی، فتوا بېریش حقوقینی فقط گروه رهبری « امام مفترضالطاعه» (طالبان یېتکچیسی) دېب اتلهدی بیلن چېکلش. ایکّینچیسی، «خارجيلر» تېگی آرقهلی مقصدلی طرزده بیر خیل حربي تاکیتیکلردن فایدهلنگن، لېکن طالبان حاکمیتی توزیلمهسیدن تشقریده قالگن فکر دۉستلر و رقیبلرنی یۉق قیلیش دیر.
شو سببلی، بو واسطهوي یاندشوو طالبان نینگ یقینده یکونلنگن «جزالر کودېکسی»ده انیق عکس اېتگن. اوشبو قانونده طالبان نینگ سیاسي و حربي مخالفلری رسمي روشده «باغی» دېب اعلان قیلینگن و اولرنی اۉلدیریش حکمی دیني فرض صفتیده چیقریلگن. گروه رسميلری اوشبو قانونلرنی قطعي حمایه قیلیب، تنقیدچیلرنی سیناوگه سالگن و هر قندهی قرشیلیکنی قرآن و حنفی مذهبیگه قرشیلیک دېب دعوا قیلگن.
آخرگی سۉز
طالبان نینگ تروریزمنی دیپلوماتیک میدانده قارهلشی بیلن ایچکی خودکوشلیک و زۉرآورلیکنی اولوغلشیدهگی ایکّی یوزلمهلیگی تصادفي ضدیت اېمس، بلکه گروه نینگ موجودلیگینی تأمینلهیدیگن توزیلمه ماهیتی دیر. بو پارادوکس بیر تاماندن دنیا جماعهسینی الدهش و لېگیتیملیک قازانیش واسطهسی، باشقه تاماندن ایچکریده کوچلر نینگ ایدیولوژیک اویغونلیگینی سقلش و مخالفلر همده فقرالرنی قۉرقیتیش واسطهسیدیر. گروه رسميلری تشقی میدانده خودکوشلیک و ترورنی تیتراق بیلن قارهلهسه-ده، ایچکریده اولرنی عملگه آشیرگنلرنی قهرمان مقامیگه کۉترهدی. شو بیلن بیرگه، حقیقت شوندهکی، قانلی تاریخ آینهسی نهفقط اۉتگنینی، بلکه اوشبو یاندشوو نینگ قارانغی کېلهجگینی هم عکس اېتتیرهدی. طالبان اۉزلری نینگ حقیقي تصویرلری بیلن اوشبو آینه-ده یوزلشمهگونچه و اۉلیمنی اولوغلهمس اېکن، افغانستان دنیا تامانیدن ایزالیتسیه و دایمي ویرانهلیک تسیکلیده قملگن حالده قالهدی؛ چونکه نه دنیا، نه افغانستان نینگ جراحتلنگن فقرالری بو ایکّی یوزلمهلی و الداولی نمایشلرگه الداوگه توشمهیدی.
