یازووچی: میرویس خیراندیش
ماسترلیک دوریمده اېرانده تحصیل آلهیاتگن پیتیم، بیر مدت محنت قیلیب یورگن بیر نېچته افغانستانلیک ییگیتلر بیلن بیر خانهده یشه گنمن. دستلبکی کونلردناق مېندن: «قَیسی ساحهده اۉقيسن؟» دېب سۉرهشدی. مېن «تعلیم و تربیه» دېدیم. ینه: «کېلهجکده قَیسی ایشنی قیلماقچیسن؟» دېب سۉرهشدی. «احتمال، اۉقیتووچیلیک قیلرمن»، دېدیم. اۉشندن کېین مېنگه حرمت یوزهسیدن «معلم صاحب» دېب مراجعت قیله باشلشدی.
گرچه بو عنواننی اېشیتگنیمده تشقی تاماندن خورسند بۉلسهم-ده، ایچ-ایچیمده بیرآز ناقولهیلیک حس قیلردیم؛ چونکه مېن اصلیده اۉقیتووچی اېمس اېدیم و مکتبده درس بېریش تجربهم هم یۉق اېدی، گرچه اۉقیتووچیلرنی تیارلش بۉییچه تجربم بۉلسه-ده. خلص، اولر مېنی «معلم صاحب» دېب چقیریشردی و بعضاً حیران آهنگده: «باشقه ساحه کم اېدیمی، سېن اۉقیتووچیلیکنی تنلهدینگ؟» دېب هم ایتیشردی.؟
مېن عادتده بوندهی جوابلر بېرردیم: «قنی اېندی راستدن هم اۉقیتووچی بۉلسهم، بوندن آرتیق قندهی شرَف بۉلیشی ممکن؟ افغانستانگه فدایی اۉقیتووچیلر کېرهک، اۉقیتووچیلر اۉزگریش اولادینی تربیهلهیدیگن انسانلردیر.» اما، افسوسکی، اولرنینگ کۉپچیلیگی نظریده اۉقیتووچیلیک بختسیزلیک، قشّاقلیک و مجبوريت بیلن برابر اېدی؛ یعنی کیم باشقه ایش تاپالمسه، اۉقیتووچی بۉلهدی، دېگن توشونچه بار اېدی. بو قرهشنی مېن فقط او یېرده اېمس، بلکه افغانستان ایچیده هم کۉپ باره اۉقیتووچیلرنینگ اۉز آغزیدن اېشیتگنمن. افسوسکی، افغانستانده کۉپ حاللرده اۉقیتووچی «مېنینگ کسبیم اۉقیتووچیلیک» دېییشدن کۉره، «اېرکین ایش بیلن شغللنهمن» دېب ایتیشنی افضل کۉرهدی موضوع آچیلمسلیگی، بحثگه ایلنمسلیگی و کمسیتیلیشدن قاچیش اوچون.
اۉقیتووچیلر بیلن قیلگن تورلی صحبتلریم دوامیده جوده کۉپ یاقیمسیز و تشویشلی واقعهلرنی اېشیتدیم. بو حکایهلر چینهکمیگه خواطر اویغاتهدی. شو یورت نینگ یاش اۉقیتووچیلریدن بیری مېنگه شونچهلیک اچّیق بیر واقعهنی سۉزلب بېردی-کی، اونی اېشیتیش حقیقتاً هم آغریقلی و اویتلی اېدی. گرچه بوندهی حالتلر رواجلنهیاتگن مملکتلرده هم کمدن-کم اوچرهسه-ده، اما بېش مینگ ییللیک تاریخگه دعوا قیلهدیگن افغانستانده اولر گۉیا کۉپراق کۉزگه تشلنهدی.
بو اۉقیتووچی شوندهی حکایه قیلیب بېردی: یونیورسیتینی بیتیرگچ، مکتبلردن بیریده اۉقیتووچی بۉلیب ایش باشلهگن و کسبیدن جوده ممنون اېدی. بیر نېچه ییلدن سۉنگ عایله قوریشگه قرار قیلدی و بیر قیزنی یاقتیریب قالدی. عایلهسینی ساوچیلیککه یوباردی، اما قیز نینگ عایلهسی جوده آچیق و کمسیتووچی جواب بېردی: «بیز قیزیمیزنی اۉقیتووچیگه بېرمهیمیز؛ اۉقیتووچی اۉز قارنینی تۉیدیره آلمهیدی، قندهی قیلیب قیزیمیزنی بختلی قیلهدی؟» دېییشدی. حتا قطعي آهنگده: «اگر شو مسأله بیلن ینه کېلسنگیز، عموماً کېلمنگ»، دېب تأکیدلشدی. اونینگ ایتیشیچه، شوندن کېین بیر مدت آغیر روحي اضطرابگه توشیب قالگن، حتا اۉقیتووچیلیکنی تشلب کېتیش حقیده هم اۉیلهگن. اما باشقه یۉلی بۉلمهگنی اوچون، شو حالتده ایشینی دوام اېتتیرگن. کېینراق اېسه ینهده کوچلیراق اشتیاق بیلن کسبیگه قَیتگنینی، بوگون باشقه بیر انسان بیلن تورموش قورگنینی و هنوزگچه اۉزینی فخر بیلن اۉقیتووچی دېب بیلیشینی ایتیب بېردی.
«اۉقیتووچی بۉلیشدن اویت قیلیش» نینگ ایلدیزی فقط اۉقیتووچیلیک کسبی نینگ اۉزیگه باریب تقهلمهیدی. کۉپلب مملکتلرده اۉقیتووچیلیک اېنگ نازک و اېنگ آغیر کسبلردن بیری حسابلنهدی؛ بو مقامگه یېتیش اوچون آدملر اوزاق و مرکّب تنلاو، تیارلاو و بهالش باسقیچلریدن اۉتیشلری کېرهک. بوندهی جمعیتلرده اۉقیتووچیلر یوقاری اجتماعي موقعگه اېگه بۉلهدیلر، حرمت قیلینهدیلر و اجتماعي مسألهلرده مصلحت و فکر سۉرهش اوچون اولرگه مراجعت قیلینهدی.
اما افغانستانده، افسوسکی، وضعیت مطلقا تېسکریدیر. حتا جدّي روحي معمالری بۉلگن یاکه کسبي صلاحیتگه اېگه بۉلمهگن اَیریم شخصلر هم تعلیم تیزیمیگه کیریب کېلماقده و بعضاً مکتبلر ایچیدن اچّیق همده لرزهگه سالووچی خبرلرنی اېشیتیب تورهمیز. افغانستان جمعیتیده اۉقیتووچی نه قرار قبول قیلووچی شخص، نه فکري منبع حسابلنهدی؛ اگر شوندهی بۉلسه هم، بو جوده کم اوچرهیدی. بو کمسیتیش نینگ اساسي ایلدیزلریدن بیری اۉقیتووچی نینگ مادّي احوالی پستلیگی دیر: اېنگ آغیر و اېنگ مسوولیتلی کسبلردن بیری بۉلیشیگه قرهمهی، او ارزیمس معاش، سورونکهلی قشّاقلیک و ایکّینچی ایشگه قرهملیک بیلن بیرگه کېلهدی.
مدنیتیمیزده «اۉقیتووچی نینگ نانی هېچ قچان ایکّیته بۉلمهیدی» دېگن مقاللر موجود بۉلیب، افسوسکی، عیناً شو اچّیق حقیقتگه مُهر باسهدی. اقتصادي احوال شوندهی بۉلیب قالگنکی، اۉقیتووچیلر کمسیتووچی هزللرگه موضوع بۉلیشماقده، عایلهلر اېسه فرزندلری هر قندهی کسب اېگهسی بۉلیشینی خواهلشهدی فقط اۉقیتووچی بۉلمسین. اۉقیتووچیلیک کسبی دایما باشقه کسبلر بیلن سالیشتیریلهدی و قدریتلر پول، زۉرآورلیک، کوچ، علاقه و سیاسي تأثیر اساسیده بېلگیلنهدی؛ بیلیم، تربیه و کېلهجکدهگی شفاکارلر، مهندسلر همده جمعیت یېتکچیلرینی وایهگه یېتکزیش مېزانی اساسیده اېمس.
بو حالت نینگ عاقبتلری نهایتده خوفلی بۉلیب، اونینگ تأثیرینی افغانستان تعلیم تیزیمیده یقّال کۉریب توریبمیز. اېنگ فاجعهلی عاقبتلردن بیری شوندهکی، اقتدارلی و لیاقتلی شخصلر اۉقیتووچیلیک کسبیگه کیرمهیدی فقط باشقه هېچ قندهی امکان تاپه آلمهگندهگینه بو یۉلنی تنلشهدی. مېن اۉزیم هم کۉپ باره اۉزینی «ضیالی» دېب اتهیدیگن یاشلر نینگ آغزیدن شوندهی گپلرنی اېشیتگنمن: «اگر هېچ نرسهگه اېریشمسک، هېچ بۉلمهسه اۉقیتووچی بۉلهمیز.» افسوسکی، طالبان نینگ سۉنگگی سیاستلری بیلن بو خواطر ینهده کوچهیدی و بوگون آزگینه واسطهسی بۉلگن هر کیم اۉقیتووچی، حتا مکتب مدیری هم بۉلیب قالیشی ممکن. کېینگی عاقبت شوندهکی، اۉقیتووچیلر بارگن سری بېفرق، روحسیز انسانلرگه ایلنیب بارماقده: اولر نهفقط اۉز کسبیدن فخرلنمهیدی، بلکه اونی آدملر آرهسیده ایتیشدن هم قاچیشهدی.
بو روحسیزلیک اۉقیتووچیلرنی اۉز وظیفهسینی تۉغری بجرمسلیککه، کسبي مسوولیتدن بۉیین تاولشگه آلیب کېلهدی. اۉقیتووچیلیک آسان و فوق العاده کسبگه ایلنهدی؛ شوندهیکی، آدم فقط باشقه هېچ قندهی تنلاوی بۉلمهگنده اونگه مراجعت قیلهدی. تعلیم نینگ رۉلی ضعیفلشهدی و او حیاتدهگی آخرگی وریانتگه ایلنهدی. بوگون قیزلرنینگ تعلیمدن محروم بۉلیشی بیر مینگ ۶۱۰کوندن آشگن بۉلسه-ده، جمعیت جدّي رئاکسیوننی کۉرسهتمهیپتی؛ گۉیا تعلیم اېندی اوستوار مسأله اېمس. اۉقیتووچی نینگ کسبي یۉقالهدی و جمعیت اۉقیتووچیگه حرمت قیلمسه، اۉقیتووچی هم کسبیگه صداقت بیلن خدمت قیلمهیدی. نتیجهده، تعلیم نینگ قالینی استه-سېکین ییغیله باشلهیدی.
افغانستان تعلیم تیزیمی اۉقیتووچینی اۉزگریش اېلچیسی صفتیده تنیتیشی کېرهک. علمي، مدني و اجتماعي فستیوال و تدبیرلر اۉقیتووچیلرنی شرَفلش اوچون تشکیل اېتیلسین، عامهوي اخبارات واسطهلری اولرنی ترقیات قهرمانلری صفتیده تنیتسین و جمعیتدهگی اۉقیتووچیگه عاید اجتماعي تصورلر قَیته قوریلسین.
اۉقیتووچیلرنینگ تعلیم و اجتماعي قرارلر قبول قیلیش جریانیدهگی اشتراکی جدّي قبول قیلینسین و اولرنینگ رمزي موقعی آشیریلسین. جمعیتده اۉقیتووچی «مېن اۉقیتووچیمن» دېب ایتیشدن اویت حس قیلسه، اۉزی سوال بېریشی کېرهک: بیز کېلهجگیمیز بیلن نیمه قیلدیک؟
