یازووچی: سید نقیبالله عرفان
خلقارا عالي تعلیم تدقیقاتلری ژونالیده یقینده چاپ اېتیلگن بیر تدقیقات نتیجهلریگه کۉره، ۲۰۲۱-ییلدن بویان دولت بیلیم یورتلریدهگی دېیرلی برچه مهم لوازملر، جملهدن ریاست و اۉرین باسرلیک منصبلری طالبان اعضالری یاکه اوشبو گروهگه صادق بۉلگن اکادمیکلر تامانیدن اېگهللب آلینگن. نتیجهده، بو بیلیم یورتلری مستبد مؤسسهلرگه ایلنگن.
یازووچی طالبان حاکمیتگه قَیتگندن سۉنگ افغانستان دولت بیلیم یورتلریدهگی باشقروودهگی توب اۉزگریشلرنی اۉرگنهدیلر. مقاله «بیلیم یورت نیمه؟» دېگن سوال بیلن باشلنهدی و قَیسی شرایطده عالي تعلیم مؤسسهسی اۉز ماهیتینی یۉقاتیب، ایدیولوژیک واسطهگه ایلنیشی ممکنلیگی محاکمه قیلینهدی. تدقیقات نینگ اساسي دقّت مرکزی اېسه بیلیم یورت نینگ یوقاری درجهدهگی مسووللری نینگ سیاسي حاکمیت و بیلیم یورت توزیلمهسی اۉرتهسیدهگی باغلاوچی زنجیر صفتیدهگی رۉلی اوستیده قرهتیلگن.
یازووچیلر بیلیم یورتلری باشلیغلری و اۉرین باسرلری نینگ عالي تعلیم مؤسسهلری نینگ مقصدلری، سیاستلری و فعالیتینی شکللنتیریشده حل قیلووچی رۉل اۉینشینی تأکیدلشهدی. شو سببلی، اوشبو رهبرلرنینگ سیلنیش ترتیبی حکومت نینگ بیلیم یورتی نینگ مستقللیگی یاکه اونینگ ایدیولوژیک نظارتیگه قنچه اعتبار بېریشینی کۉرسهتهدی.
استبدادی تیزیملرده بیلیم یورتی رهبرلرینی تعیینلش کۉپینچه ی بیلیم یورتلرینی نظارت قیلیش واسطهسیگه ایلنهدی. چاپ اېتیلگن تدقیقات ارهلش مېتود اساسیده اۉتکزیلگن بۉلیب، اونده افغانستان نینگ۴۰ته دولت بیلیم یورتیده گی۱۶۰ته یوقاری درجهدهگی مسوول نینگ معلوماتلری تحلیل قیلینگن. بوندن تشقری، یازووچیلر طالبان دوریده تعیینلنگن۳۰ ته مسوول نینگ حیاتي یۉلینی صفت جهتدن تحلیل قیلیب، اولر نینگ تعلیمي، ایش فعالیتی و ایدیولوژیک تجربهسینی انیقلشگه حرکت قیلگنلر.
تدقیقات نتیجهلری شونی کۉرسهتهدیکی، ۲۰۲۱-ییلدن سۉنگ دېیرلی برچه سابق یوقاری درجهدهگی مسووللر (باشلیغلر و اۉرین باسری) ایشدن آلیندی. اوشبو رهبرلر کۉپینچه اکادمیکلر بۉلیب، عالي معلوماتگه اېگه و باشقروو تجربهسیگه اېگه اېدیلر، اما اولر نینگ اۉرنینی اساسي تنلاو مېزانی اېتنیک کېلیب چیقیشی، سیاسي صادقلیگی و طالبانگه ایدیولوژیک باغلیقلیگی بۉلگن شخصلر اېگهلهدی، علمي صلاحیت یاکه یونیورسیتی تجربهسی اېمس. دېموگرافیک نقطهی نظردن، ینگی مسووللر ترکیبی جوده بیرخیل. برچه یوقاری درجهدهگی رهبرلر اېرکک و اولر نینگ کۉپچیلیگی پشتون اېتنیک گروهیگه منسوب. عیاللر بیلیم یورتی باشقرووی تیزیمیدن بوتونلهی چیقریب تشلنگن، باشقه اېتنیک گروهلر اېسه فقط چېگرهوي و رمزي اولوشگه اېگه.
تعلیم نقطهی نظریدن، جدّي اۉزگریشلر یوز بېردی. طالبان تامانیدن تعیینلنگن مسووللر نینگ کۉپچیلیگی فقط مکتب معلوماتیگه اېگه بۉلیب، اولر نینگ کتّه قِسمی افغانستان یاکه پاکستاندهگی دیني مدرسه لرده اۉقیگن. شو بیلن بیرگه، ماستر یاکه دوکتورلیک درجهسیگه اېگه مسووللر نینگ اولوشی کېسکین کمهیگن و عالي تعلیم اۉرنینی مدرسه تعلیمی اېگهلهگن. مقاله شونی کۉرسهتهدیکی، بو اۉزگریشلر علمي ایشلب چیقریش نینگ کېسکین پهسهییشیگه آلیب کېلگن. ینگی مسووللر نینگ کۉپچیلیگی هېچ قندهی انیقلنهدیگن تدقیقات تجربهسیگه اېگه اېمس و اولر نینگ نفوذلی ژوناللرده چاپ اېتیلگن علمي مقالهلری جوده کم. شو بیلن بیرگه، طالباندن آلدین، یونیورسیتی باشلیغی و اۉرین باسرلری تدقیقات و بیلیم ایشلب چیقریشده فعال رۉل اۉینهگن.
ینگی مدیرلرنینگ حیاتي یۉلینی تحلیل قیلیش بو اۉزگریشلر نینگ یقّال تصویرینی بېرهدی. اوشبو شخصلر نینگ کۉپچیلیگی حیاتي یۉللریده طالبان گروهیده حربي، ترغیبات یاکه اداری فعالیت تجربهلرینی قید اېتگن و اوشبو تجربهلرنی اۉز لېگیتیملیگینی اساسلش واسطهسی صفتیده کۉریشهدی. اوشبو حکایهلرده بیلیم یورتی علمي مؤسسه اېمس، بلکه طالبان توزیلمهسی نینگ بیر قِسمی صفتیده تلقین قیلینهدی.
ینه بیر مهم جهت – مدیرلرنینگ تعیینلنیش ترتیبی دیر. ینگی مدیرلر نینگ کۉپچیلیگی طالبان یېتکچیسی یاکه باش وزیر نینگ بېواسطه فرمانی بیلن تعیینلنگنینی تأکیدلهگن. بو اېسه حاکمیت نینگ کېسکین مرکزلشگنینی و عالي تعلیم جریانیدهگی میکانیزملر نینگ چیقریب تشلنگنینی کۉرسهتهدی. قیزیقرلی جهتی شوندهکی، ایچکی یاکه خارجي بیلیم یورتلردن عالي معلوماتگه اېگه بۉلگن یوقاری درجهدهگی رهبرلر «قاری»، «حافظ»، «مولوی» و «مفتی» کبی عنوانلردن فایدهلنگن؛ بیر تاماندن طالبانگه اۉزلری هم مکتب تعلیمی تجربهسیگه اېگه اېکنلیکلرینی کۉرسهتیش، ایکّینچی تاماندن اېسه بو عنوانلر آرقهلی طالبان بیلن اویغونلیکلرینی افاده اېتیش مقصدیده.
مقاله مؤلفلری بو جریاننی «بیلیم یورتلری نینگ ایدیولوژیک قَیته مهندسلیگی» دېب اتشهدی. اولر نینگ فکریچه، طالبان فقط شخصلرنی اۉزگرتیریش بیلن چېکلنمهی، بلکه بیلیم یورتی نینگ فونکسيهسینی هم توبدن اۉزگرتیریشنی مقصد قیلگن: سوال بېریش و تنقید قیلیش مکانی بۉلگن مؤسسهنی دیني، اېتنیک و سیاسي ایدیولوژینی قَیته ایشلب چیقرووچی نهادگه ایلنتیریش. بوندهی شرایطده سېکولار تعلیم و تنقیدي تفکر چېتگه سوریلهدی. مقاله شونینگدېک، اوشبو سیاستلر نینگ اجتماعي عاقبتلرینی هم یاریتهدی: تعلیم صفتی پسهییشی، پروفیسورلر مهاجرت، انسانی سرمایه نینگ ضعیفلشیشی و جنسي همده اېتنیک تېنگسیزلیکلر نینگ کوچهییشی.
یازووچیلر آگاهلنتیرهدیلر: بو جریان اوزاق مدتده افغانستان نینگ اجتماعي و اقتصادي رواجلنیشینی جدّي خوف آستیگه قۉیهدی.
خلاصه قیلیب ایتگنده، مقاله شونی تأکیدلهیدی: طالبان حکمرانلیگیدهگی افغانستان بیلیم یورتلری نامینی سهقلب قالگن بۉلسهده، کۉپلب اساسي خصوصیتلرینی یۉقاتگن. تدقیقات شونی اېسلهتهدی: یونیورسیتی مستقللیگی، علمي اېرکینلیک و انستیتوتلر نینگ خیلمه-خیللیگی مۉرت قدریتلر بۉلیب، مستبد حاکمیتلرگه قرشی جوده تېز یۉق قیلینیشی ممکن؛ بو آگاهلنتیریش فقط افغانستان اوچون اېمس، بلکه بوتون دنیا عالي تعلیم جماعهسی اوچون هم مهمدیر.
