یازووچی: عدیل غزنوی
افغانستانده حلی هم اوروش، عدالتسیزلیک و سیاسي چېتلهتیش یرهلری بیتمهگن بیر پیتده، اینترنت و اجتماعي ترماقلر اېتنیک هویتلرنی قَیته ایشلب چیقریش اوچون ینگی میدانگه ایلنگن. ملاقات و اۉزارا بغریکېنگلیک اوچون امکان بۉلیشی ممکن بۉلگن بو مکان بوگون کۉپ حاللرده قرهمه-قرشیلیک، قطب لشوو و تاریخي اېتنیک تفاوتلرنی چوقورلشتیریش صحنهسیگه اَیلنماقده؛ بو تفاوتلر اېسه اجتماعي بیردملیک و کېلهجکدهگی بیرگه یشش استقبالینی جدّي خوف آستیگه قۉیماقده.
گرچه مملکتده انترنېت فایدهلنووچیلری سانی بۉییچه انیقراق آماری معلوماتلر موجود بۉلمهسه-ده، اوّلگی ییللر نینگ معلوماتلریگه کۉره بو کۉرسهتکیچ تخمیناً 9–10 میلیون نفر اطرافیده بهالنهدی و بو اهالی سانیگه نسبتاً سېزیلرلی اۉسیشنی کۉرسهتهدی.
مملکتده اینترنت و اجتماعي ترماقلر نینگ کېنگهییشی بیلن اېتنیک هویتلرنی افادهلش و نمایان اېتیش اصوللری هم اۉزگردی.
سۉنگگی ییللرده اینترنت و اجتماعي ترماقلر افغانستانده جماعهوي هویتلرنی عکس اېتتیریشده حل قیلووچی رۉل اۉینهی باشلهدی. فقرالر، اینیقسه یاش اولاد، بو مکاندن اۉز قرهشلرینی بیلدیریش، تاریخي روایتلرنی قَیته حکایه قیلیش همده مدني و اېتنیک رمزلرنی بۉرتتیریب کۉرسهتیش اوچون فایدهلنماقده. بیراق اوزاق ییللیک اوروش، نزاعلر، تېنگسیزلیک و ایشانچسیزلیک تجربهسیگه اېگه بۉلگن جمعیتده اوشبو زمانهوي علاقه واسطهلری کۉپراق اویغونلیککه خدمت قیلیش اۉرنیگه، کۉپلب حاللرده اېتنیک چېگرهلنیشلرنی کوچهیتیریش و اېتنیک هویتگه حددن زیاد اورغو بېریلیشیگه آلیب کېلماقده.
اېتنیک هویت، اجتماعي منسوبلیکدن نزاعلر واسطهسیگچه
اېتنیک هویت اۉز ماهیتیگه کۉره سلبي حادثه اېمس. تیل، مدنیت و مشترک تاریخگه منسوبلیک حسسی اجتماعي بیردملیک و اشتراک نینگ مهم منبعی بۉلیشی ممکن. اما بو هویت سیاسي چېتلهتیش تجربهلری، تیزیملی عدالتسیزلیک و حاکمیت نینگ یکّهلشووی بیلن قۉشیلگنده، مدني عاملدن قرهمه-قرشیلیک و سیاسي سفربرلیک واسطهسیگه ایلنهدی. افغانستانده اېتنیک هویت اینتیلیش صاف مدني ایلدیزلردن کۉره کۉپراق، حاکمیت نینگ ناتېنگ توزیلمهسی و دولت–ملت برپا اېتیش جریانی نینگ سورونکهلی ضعیفلیگی محصولی دیر. اوزاق دوام اېتگن اوروشلر، جمعلنگن محروملیکلر و اۉزارا ضد تاریخي روایتلر شوندهی بیر محیطنی وجودگه کېلتیردیکی، اونده اېتنیک منسوبلیک کۉپلب فقرالر اوچون سۉنگگی هویت پناهیگه ایلندی؛ بوگون اېسه بو پناه ویرتول مکانده قَیته ایشلب چیقریلماقده و ینهده کوچهیتیریلماقده.
نېگه مجازی مکان اېتنیک هویتگه اینتیلیشنی کوچهیتیرهدی؟
اجتماعي ترماقلر تورلی سببلرگه کۉره اېتنیک هویتگه اینتیلیشنی کوچهیتیرهدی. اوّلا، جراحتلنگن تاریخي خاطره اېتنیک گروهلر نینگ آغریقلی تجربهلری روایتلر، تصویرلر و ویدیولر شکلیده قیته-قیته ترقهتیلهدی. ایکّینچیدن، آنلاین مکان نینگ پسیکولوژیگ میکانیزملری موجود: لایک، کمنت و قَیته اولشیش آرقهلی کۉرینیش حسسی و رمزي کوچ پیدا بۉلهدی همده اېتنیک مرکزلی روایتلر ینهده مستحکملنهدی.
باشقه تاماندن، اجتماعي ترماقلر تیل، موسیقه، کییم-کېچک و اېتنیک قهرمانلرنی سهقلش همده ترغیب قیلیش اوچون میدانگه ایلنگن. اوشبو رمزلر نینگ اوزلوکسیز قَیته ایشلب چیقریلیشی، تهدید و بېقرارلیک حسسی بیلن قۉشیلیب، اېتنیک غرور نینگ کوچهییشیگه آلیب کېلهدی؛ بو غرور بعضاً «باشقه»نی انکار اېتیش آرقهلی تعریفلنهدی. بو جریانده سیاسي و مېدیا اکتورلر نینگ رۉلی هم اعتباردن چېتده قالمهیدی. سیاسي آقیملر و گروهلر مجازی مکاندن اېتنیک سفربرلیک، جماعتچیلیک فکرینی یۉنهلتیریش و بیریاقلهمه روایتلرگه لېگیتیملیک بېریش اوچون فایدهلنهدی. مېدیا سوادخانلیک نینگ ضعیفلیگی همده سۉز اېرکینلیگی بیلن نفرتنی ترغیب قیلیش اۉرتهسیدهگی ناانیق چېگره اوشبو مکان نینگ آسانلیک بیلن هویت تۉقنهشووی میدانیگه ایلنیشیگه سبب بۉلماقده.
اېتنیک یۉنهلیشدهگی یېتکرمه و پلاتفورملر
2000-ییللر نینگ آخریده اجتماعي ترماقلر نینگ افغانستانگه کیریب کېلیشی بیلن بو پلاتفورملر فکر بیلدیریش، اجتماعي تشکیلاتچیلیک و محتوا ایشلب چیقریش اوچون مهم میدانگه ایلندی. بیراق ایجابي امکانیتلر بیلن بیر قطارده، اجتماعي ترماقلر اېتنیک نفرتنی ترقهتیش و گروهلرارا چېگرهلرنی مستحکملش اوچون هم قولهی مکانگه ایلنگن.
یېتکرمه و اجتماعي ترماقلر مملکتده اېتنیک هویتگه اینتیلیش نینگ اېنگ مهم پلاتفورملریدیر. سۉنگگی ییگیرمه ییل دوامیده ویزول، اودیو و باسمه یېتکرمه لر بیر تاماندن مدني خیلمه-خیللیکنی عکس اېتتیریش امکانینی یرهتگن بۉلسه، باشقه تاماندن اَیریم حاللرده تنلب آلینگن و بیریاقلهمه روایتلر آرقهلی «بیز و باشقهلر» دېگن قرهمه-قرشیلیکنی کوچهیتیریب کېلماقده.
اجتماعي ترماقلر آرهسیده فیس بوک اېتنیک هویتلرنی نمایان اېتیش اوچون اېنگ کېنگ میدان حسابلنهدی؛ ایکس(توییتر) دایرهلری اۉرتهسیدهگی دیسکورسیو نزاعلر میدانیگه ایلنگن؛ یوتیوب اېتنیک یۉنهلیشدهگی تاریخي و تحلیلي روایتلر اوچون پلاتفورم بۉلیب خدمت قیلماقده؛ تیک تاک حسسي کانتېنت آرقهلی، اینیقسه یاشلر آرهسیده، اېتنیک رمزلرنی قَیته ایشلب چیقریشده مهم رۉل اۉینهماقده؛ واتسپ و تلگرام اېسه یاپیق ترماقلر بۉلیب، اولرده اېتنیک حسیاتلرنی سفربر اېتیش جوده تېز شکللنهدی.
مملکتیمیز افغانستان اېتنیک جهتدن رنگ-برنگ توزیلمه اساسیده شکللنگن اېکن، بو یېرده اینترنتدن فایدهلنیش هم باشقه کۉپ ملتلی جمعیتلردهگیدېک ایکّی قیرّهلی قیلیچدیر. بو مکان عدالت طلب قیلیش، مدني تیکلنیش و ملاقات اوچون واسطه بۉلیشی ممکن، بیراق عاقلانه باشقروو، اخلاقي مېزانلر و مېدیا سوادخانلیک یېتیشمهگن شرایطده نفرتنی ترغیب قیلیش، رادیکاللشوو و اجتماعي بېقرارلیک عاملیگه ایلنهدی. افغانستانده ملي انستیتوتلر نینگ ضعیفلیگی و عدالتسیزلیکلر نینگ دوام اېتیشی بو مکاندهگی تهدیدلر پلّهسی آغیرراق بۉلیشیگه سبب بۉلماقده.
افغانستانده تینچ بیرگه یشش نینگ تقدیرینی بېلگیلهیدیگن عامل اوشبو حادثهنی قندهی باشقهریشدیر. اینیقسه یاشلر آرهسیده مېدیا سوادخانلیگینی کوچهیتیریش، آنلاین مکاندهگی اېتنیک ضدیتلرنی کمهیتیریش اوچون اېنگ ثمرهلی واسطهلردن بیری بۉلیشی ممکن. البته، سیاسي عدالتنی تأمینلش، منبعلرنی عدالتلی تقسیملش، اېتنیک خیلمه-خیللیکنی تن آلیش و اېتنیک گروهلر نینگ حاکمیتده حقیقي اشتراکی کېنگ قمراولی ملي هویت نی شکللنتیریش نینگ اساسي شرطلری دیر. عکس حالده، اېتنیک هویتگه اینتیلیش افغانستان کېلهجگیدهگی جدّي معمالردن بیری بۉلیب قالهوېرهدی و تینچ بیرگه یشش کېلهجگینی جدّي تهدید آستیگه قۉیهدی.
