یازووچی: منیراحمد ضیایی
درآمد
انسانلر اجتماعي دنیاده دایما اعتقادلر، ایدیولوژیلر و بعضاً جماعهوي یاکه عنعنوي کلیشهلر اساسیده حرکت قیلهدیلر. دستلب عنعنوي کلیشهلر هزل یاکه کولگی صفتیده کۉرینیشی ممکن، اما حقیقت شوندهکی، اولر شخصي، اجتماعي و سیاسي مناسبتلرده چوقور ایلدیز آتگن و کېنگ ترقهلگن قرهشلرنی افادهلهیدی. اوشبو مقاله افغانستانده کۉپینچه حکمرانلیک و الداو بیلن بیرگه نمایان بۉلهدیگن اوشبو حادثه نینگ میکانیزملرینی آچیب بېریشنی مقصد قیلهدی. باشقهچه ایتگنده، اجتماعي حیات نینگ تورلی درجهلریده یشیرین معنالرنی اۉزیده مجسم اېتگن نهادیلشگن کلیشهلر موجودلیگینی تأکیدلش و اولرنی اعتبار همده تحلیل قیلیش ضرورلیگیگه اورغو بېریلهدی.
بو نقطهی نظردن قرهلگنده، مذکور یازوونینگ نظري مۉدلی (اجتماعي حکمرانلیک و اېتنیک-عرقی کلیشهسازلیک)گه تهیهنگن حالده اۉز موضوعسی نینگ تورلی قیرّهلرینی آچیب بېریشگه اینتیلهدی. اوشبو دایرهده مدني کلیشهلرنینگ بیز نینگ پسیکولوژیگ توزیلیشیمیزگه قندهی تأثیر کۉرسهتیشینی اۉرگنیش مهم اهمیت کسب اېتهدی، چونکه بو کلیشهلر شخصیتیمیز و قرارلریمیز شکللنیشیده مهم رۉل اۉینهیدی. شو طریقه، قَیسی پیتده بوندهی قرهشلرنی جدّي قبول قیلیشیمیز، قَیسی پیتده اېسه اولرگه اعتبار بېرمسلیگیمیز کېرهکلیگینی انگلب یېتهمیز. رایان نینگ حقوق و پسیکولوژي پروفیسوری صفتیدهگی یاندشووی شونی کۉرسهتهدیکی، الدنیب قالیشدن قۉرقیش بیز نینگ شخصیتیمیز و اجتماعي ترتیبیمیزگه قندهی تأثیر کۉرسهتهدی.
فردی خطی-حرکتلر
امریکادهگی عامهباپ نطقلرده اخلاقي موضوعلر حقیده گپ کېتگنده، الدنگن یاکه سوءاستعمال قیلینگن شخصلرگه اشاره قیلیش اوچون تورلی سۉزلر ایشلهتیلهدی: مثلاً، هالوها (ایتیشلریچه، هر دقیقهده اولر نینگ سانیگه بیرتهدن قۉشیلیب بارر اېکن)، احماقلر (هېچ کیم اولرنی کۉترالمهیدی)، الدنگنلر و تېنتکلر. خۉش، اۉزیمیزنی الدنیب قالگنیمیزنی حس قیلیش نینگ نیمهسی یامان؟ نېگه بو تویغو بونچهلیک بېزاوته قیلووچی و زهرلی، نېگه اونینگ زهری کېتمهیدی و نېگه او آسانلیکچه توزهلمهیدی؟ کۉپچیلیک آدملر هېچ قچان الدنمسلیک کېرهکلیگینی جوده یخشی توشونهدی، گۉیا بو اخلاقي و اجتماعي بیر مجبوريتدېک قبول قیلینهدی. شونگه قرهمهی، «احماقلیک قیلیب قۉییشدن قۉرقیش» جمعیتده تېز-تېز تیلگه آلینهدیگن، اینتویتیو و تنیش بیر تجربه بۉلسه-ده، مدني جهتدن قۉللب-قوّتلنیشیگه قرهمهی، یخلیت و تحلیلي بیر حادثه صفتیده انچه کم اۉرگنیلگن.
مؤلف «حقه» اۉز تعریفیگه کۉره آچیق-آیدین نمایان بۉلمسلیگینی تأکیدلب، شونی توشونتیرهدیکی، انسانلر هر سفر الدنیب قالگنلریده، بیلمهگن حالده بو حالت نینگ ینه تکرارلنیشی اوچون هم امکان یرهتهدیلر. بو یېرده اساسي معما شوندهکی، شخص الدنگنیدن کېین اۉزی نینگ روحي سیماینی سهقلب قالیش یاکه تحقیرلنیش عذابینی کمهیتیریش اوچون، عیناً اۉشه ضرر کۉرگن نرسهسیگه نسبتاً معین بیر راضیلیک یاکه آقلاو تاپیشگه اورینهدی. الدنیش نینگ قَیته تکرارلنیشی نینگ آلدینی آلیش یۉلی اونی انکار اېتیشده اېمس، بلکه عیناً دوچ کېلگن الداو میکانیزمینی انگلب یېتیشده یاتهدی. فقطگینه الداو نینگ اندازهلری و اصوللرینی اۉرگنیش، همده اۉزیمیز نینگ ضعیف نقطهلریمیزدن خبردار بۉلیش آرقهلیگینه، اونینگ قَیته ایشلب چیقیلیشیگه تۉسقینلیک قیلیش ممکن.
استثمارگه اساسلنگن مناسبتلر
بو یېرده گپ فقط الدنگنلیک توشونچهسی و اونینگ پسیکولوژیگ کوچی سببلری حقیده اېمس، بلکه اوشبو حادثه نینگ اجتماعي، اقتصادي، سیاسي و حتا فلسفي اۉلچاولری حقیده هم بارهدی. اساسي مسأله شوندهکی، حاکملر حاکمیتنی قۉلگه کیریتیش و مستحکملش اوچون شعارلردن فایدهلنهدیلر، اما آخر-عاقبت اۉز موقعینی مستحکملش یۉلیده متعصبلیک و عرقچیلیکدن هم فایدهلنیشدن تارتینمهیدیلر.
مؤلف دونالد ترامپ نینگ امریکاده حاکمیتگه کېلیشینی مثال قیلیب، قیزیقرلی و دقّتگه سزاوار بیر حالتنی کېلتیرهدی: ترامپ سیلاو کمپنیسی دوامیده تېز-تېز مراجعت قیلگن تشویقات اصوللریدن بیری — «ایلان» قۉشیغینی اۉقیب بېریش اېدی. بو اثر اسکار براون جونیور قۉشیقچی و انسان حقوقلری فعالی تامانیدن یازیلگن بۉلیب، اصلیده عرقچیلیکنی تنقید قیلیش مقصدینی کۉزلهگن. اما ترامپ بو حکایهنی اۉزلشتیریب، اوندن مطلقا باشقه، اۉز منفعتیگه ماس معنا چیقریب آلدی. شعرده بیر عیال ساووقدن و جراحتدن اذیت چېکهیاتگن ایلاننی تاپهدی. ایلان یالواریب، عیالدن اونی اوییگه آلیب باریشینی سۉرهیدی. عیال راضی بۉلهدی، بیراق ایلان درحال اونی چقهدی. عیال جان بېرر اېکن، ایلان اونی شوندهی کایيدی: «اخیر سېن مېنی ایلان اېکنیمنی یخشی بیلردینگ، نېگه مېنی اویینگگه آلیب کېلدینگ؟» ترامپ اېسه بو قۉشیقنی پند-نصیحت آهنگیده تلقین قیلیب، شوندهی دېیدی: «اطرافینگیزدهگی ایلانلردن احتیاط بۉلینگ.»
اما مسأله بو تمثالدن هم چوقورراقدیر. آدملر اېنگ کۉپ قۉرقهدیگن فریبگرلر و اېنگ کۉپ جوابگرلیککه تارتیلیشی ممکن بۉلگن شخصلر، عادتده الدنگن آدم نینگ موقعینی تهدید آستیگه قۉیهدیگن و جمعیتدهگی موجود ترتیبنی ایزدن چیقرهدیگنلردیر. بو یېرده استثماری کوچ یعنی کوچلیلر نینگ ضعیفلردن فایدهلنیشی مهم اهمیت کسب اېتهدی. بو حالت تخار و بدخشان ولایتلریدهگی آلتین قزیب آلیش جریانینی یادگه سالهدی. طبيعي بایلیکلر قندهی قیلیب قدرت اېگهلری تامانیدن تالان-تاراج قیلینهیاتگنینی کۉرهمیز: محلي اهالی نهفقط اۉز حقوقلریدن محروم بۉلیب، اولرگه اېریشه آلمهیدی، بلکه حتا اۉشه اېکسپلوآتاتورلر اوچون اشتیاق بیلن قۉل محنتی هم قیلهدی. بو عیناً حکمرانلیک و تالانچیلیک میکانیزمیدیر اونده الداو و حیله موجود بۉلیب، وقت اۉتیشی بیلن آدملر اوچون بو خطی-حرکتلر استه-سېکین عادتي و طبيعي حالگه ایلنهدی.
رایان نظریه سیگه کۉره، بوندهی خطی-حرکتلر احماقلیک نینگ بیر توری بۉلیب، او هر دایم هم قۉرقوودن کېلیب چیقمهیدی، بلکه عادت نینگ تکرارلنیشی و موجود حالت نینگ قَیته ایشلب چیقریلیشی نتیجهسیده شکللنهدی. «احماقلیکدن قۉرقیش» تجاوزکاردن قۉرقیش اېمس، بلکه تجاوز بیزدن نیمهنی یهسهشیدن قۉرقیشدیر. اگر اۉزیمیزنی دولتلر یاکه قدرتلی گروهلر قۉلیده اۉیینچاق صفتیده کۉرسهک، بونی اونچهلیک تحقیرلاوچی دېب قبول قیلمسلیگیمیز ممکن؛ اما بیزگه تېنگ یاکه حتا بیزدن قویی موقعدهگی شخصلر تامانیدن الدنیب قالسهک، کوچلی اویت و شرمندهلیک حسسینی باشدن کېچیرهمیز.
رایان نظریده حکمرانلیک تورلی شکللرگه اېگه بۉلیب، آته سالارلیک، اشراف سالارلیک و حتا شایسته سالارلیک کۉرینیشلریده نمایان بۉلهدی. بولر نینگ برچهسی ترکیبیده کمیده معلوم درجهده الداو موجود بۉلگن استثمار نینگ تورلی شکللری دیر. سۉنگگی بیر نېچه اۉن ییللیکده افغانستان هم انه شوندهی میکانیزملرگه گواه بۉلدی. حامد کرزی و اشرف غنی احمدزی حاکمیتی دوریده پشتون بۉلمهگن شخصلر اوروش باشلیقلری، زۉرآورلر و تالانچیلر صفتیده عیبلندی، حالبوکه، حاکمیت تېپهسیدهگیلر نینگ اۉزلری تیزیملی اصوللر بیلن فسادگه باتگن اېدیلر. خودّی شونینگدېک، بوگونگی کونده هم مملکتدهگی باشقروو تیزیمینی تنقید قیلگن هر قندهی شخص «عصیانچی» یاکه ایچکی استثمار و مستملکهچیلیکنی آقلش اوچون عامهگه معقول بۉلگن باشقه ناملر بیلن تمغهلنیشدن اصلا تيیلمهیپتی.
مثلاً، سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده «مدیا» ناملی گروه آرقهلی شخصلرنینگ اوی-جای و ملکیدن تصویرلر آلینیب، آدملر آنگیده اۉیینلر قیلینهدی. افغانستانده بیز کۉپراق الدنگن آدملرنی عیبلشگه اینتیلهمیز، فریبگرلرنی اېمس، و بو جریاندن حتا ذوق هم آله میز. کوچ حکمران بۉلگن جمعیتده برچه استثمارگه دوچ کېلگن شخصلرنی عیبلش شرط اېمس؛ بلکه حکمرانلیک و استثمار واسطهلریدن فایدهلنهیاتگن شخصلر و تشکیلاتلر کۉپینچه اعتباردن چېتده قالهدی. بو ایکّی تامانلهمه مناسبتنی تشکیل قیلهدی: بیر تامانده اۉز منفعتلری و اېتنیک-گروه منفعتی اساسیده آنگلی روشده استثمار قیلهیاتگن شخصلر، ایکّینچی تامانده اېسه استثمارگه اوچرهیاتگن شخصلر هم آنگلی روشده اۉزلرینی استثمارگه دوچ کېلهدیگن پازیتسيهگه قۉیهدیلر. آخر-عاقبت، رایان فکریچه، اجتماعي حکمرانلیک نظریه سی نینگ کوچی شوندهکی، او انسان خطی-حرکتلری نینگ کېنگ اسپېکترینی اجتماعي حکمرانلیک نینگ آخرگی مقصدی نقطهی نظریدن توشونتیریشگه اورینهدی. شو اساسده، عرقچیلیک نینگ بیر مقصدی بار – او قدرتگه خدمت قیلهدی. ستېرېاتیپلر و طرفکشلیکلر فقط صاف نفرت یاکه بیر بوتون خلق یاکه عرقگه قرشی راضیلیک یاکه قرشیلیکدن آشیب کېتهدی. اولر نینگ اۉز خبری بار: اولر جمعیتده کیم نیمهگه اېگه بۉلیشینی آقلشگه خدمت قیلهدی. حتا بیر مدنیتدهگی نااۉرین هزللر هم ستېرېاتیپلر و ایدیولوژیلرنی عجایب درجهده آچیب بېره آلهدی.
