افغانستان ینه بیر بار ایچکی اوروشلر عرفهسیدهمی؟
شمشاد زلمی
امریکا قۉشینلرینینگ افغانستاندهگی بگرام حربي قۉنالغهسیگه قَیتیشی مسألهسی قیزیب بارهیاتگن بیر پیتده، بو موضوع «طالبان» اوچون هم کتّه و جدّي باش آغریققه ایلنگن. گرچه «طالبان» رسميلری و مطبوعات سۉزلاوچیلری بیر نېچه بار بگرامنی افغانستاننینگ اجرهلمس قِسمی دېب بیلیشلرینی و او هېچ قچان معامله موضوعی بۉلمسلیگینی تأکیدلهگن بۉلسهلر-ده، اَیریم کاناللر آرقهلی کمیده بعضی طالبان رسمیلری بو بارهده امریکا بیلن مذاکرهگه تیار اېکنی حقیدهگی گپ-سۉزلر ترقهلماقده. اېنگ مهم سوال اېسه، احتمالي مذاکرهلرنینگ مضمونی حقیده بۉلیب، بو مسأله حاضردن نهفقط «طالبان»نی اۉز ایچیده بۉلیب قۉیگن، بلکه افغانستاننینگ قۉشنی دولتلرینینگ هم کېسکین ناراضیلیگیگه سبب بۉلگن.
امریکانینگ بگرام حربی قۉنالغهسینی قَیته اېگهللشی احتمالی حقیده گپ کېتر اېکن، هېچ بۉلمهگنده ایتیش ممکنکی، ترامپ بونی تشقی سیاستنینگ مهم واسطهسی صفتیده قسماً جدّي قبول قیلگن. او جمهورلیک سیلاو کمپاینلری دوامیده هم بو حقده فکر بیلدیرگن و دایمي روشده بگرام امریکا اوچون مهم اېکنینی تأکیدلهگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو حربی قرارگاه نهفقط امریکاه قۉشمه ایالتلرینینگ رقیبی چینگه قرشی استراتیژیک اهمیتگه اېگه، بلکه تروریزمگه قرشی کورهش اوچون هم منطقهده شوندهی حربی قرارگاه و اوندهگی حربي موجودلیک ضروردیر. ترامپ نینگ ایتیشیچه، بو بارهده طالبان بیلن الّهقچان صحبتلر باشلنگن. حربي مسألهلر بۉییچه تحلیلچیلر ترامپ نینگ دعواسیگه شبهه بیلن قرهشماقده و شو بیلن بیرگه قرارگاهنینگ یوقاریده ذکر اېتیلگن مقصدلر اوچون حقیقتاً هم ثمرهلی بۉلیشیگه هم ایشانچسیزدیرلر. شونگه قرهمهی، اَیریم خبرلر و علامتلرگه کۉره، بو بارهده طالبان بیلن امریکا اۉرتهسیده معلوم مذاکرهلر بۉلیب اۉتگن و احتمال یقین آیلر همده ییللرده افغانستانده اقش جدّي روشده اېریشماقچی بۉلگن مقصدلردن بیری بۉلیشی ممکن.
اوّلراق اَیریم روسيهلیک رسمیلر و اۉشه مملکت یېتکرمهلری هم امریکا و ناتو اعضالری ینه بیر بهانه تاپیب، افغانستانگه قیتماقچی اېکنلیکلرینی بیلدیرگن اېدی. بیراق روسیه غربي قۉشینلرنینگ قَیتیشی حقیده آگاهلنتیرگن. روسيه تشقی ایشلر وزیری سېرگې لاورف جاري ییل نینگ می آییده غرب ینه بیر بار «افغان اۉیینی»گه قیتماقچی اېکنینی ایتگن، بیراق ناتو حربي اتفاقینینگ افغانستانگه قَیتیشینی آگاهلنتیریب، اونی قبول قیلیب بۉلمهیدیگن دېب اتهگن اېدی. شونینگدېک، اَیریم روس یېتکرمهلرینینگ خبر قیلیشیچه، امریکا افغانستانده «بعضی مخصوص حربي عمیلیاتلر»نی عملگه آشیریش نیتیده و شو بیلن بیرگه طالباندن بگرام قرارگاهینی اختیاریگه تاپشیریشنی سۉرهگن. روسيه رسمیلری و اَیریم یېتکرمهلرنینگ اوشبو بیاناتلری، همده ترامپنینگ ینگی گپلری، مذکور مسأله مذاکرهلر چوکییده تورگنگه اۉخشهیدی و احتمال بو بارهده طالبان»گ تنلش یاکه تنلهمسلیک امکانیتی تقدیم اېتیلگن دیر.
بعضی خارجي یېتکرمهلر و شو بیلن بیرگه طالبان ایچیدهگی منبعلرنینگ معلوم قیلیشیچه، اولر بگرام حربی قرارگاهینی امریکاگه تاپشیریش مسألهسیده ایچکی کېلیشماوچیلیکلرگه دوچ کېلگن. طالبان رهبری و اونینگ یقین اطرافیدهگی دایره بگرامنی امریکاگه بېریشگه قرشی چیقماقده. اما اَیریم خبرلرگه کۉره، اولر عینِ قرشیلیکلری طفیلی حتی اۉلیم بیلن هم تهدید قیلینگن. احتمال، بو ترامپنینگ آچیق ایتگن تهدیدی بۉلیب، اگر طالبلر اونینگ گپینی قبول قیلمسه، یامان واقعهلر یوز بېریشینی بیلدیرگن اېدی. طالبلر ایچیدهگی منبعلرنینگ ایتیشیچه، عیناً شو تهدیددن کېین طالبان رهبری اۉز یشش جایینی قندهاردن اۉزگرتیرگن. شونینگدېک، اَیریم طالبان رهبرلری اۉز عایلهلرینی قطرگه کۉچیرگن و ادارهلرگه قتنهشلری هم سېزیلرلی کمهیگن. بو حرکتلردن کۉرینهدیکی، اولر بلکه یشیرین و قتّيق سیگناللرنی قبول قیلگن بۉلیشلری ممکن. بلکه شونینگ اوچون هم اَیریم طالبان رهبرلری اۉز یېتکچیسی و اونینگ یقین دایرهسینی بگرامنی امریکا قوشمه ایالتلریگه تاپشیریش بۉییچه کېلیشیشگه کۉندیریشگه اورینهیاتگن دیر.
بیراق طالبان ایچیدهگی منبعلرنینگ ایتیشلریچه، طالبان رهبری و اونینگ یقینلری بیلن کابلده جایلشگن اَیریم وزیرلر اۉرتهسیده (احتمال عینِ شو مسأله بۉییچه هم) مذاکرهلر ترنگ کېچگن و اولر آرهسیده قتّيق، حتی حقارتلی سۉزلر المشیلگنی هم ایتیلماقده. قید اېتیش جایزکی، طالبان رهبری انچهدن بېری قطرگه یقین علاقهسی بۉلگن عملدارلردن شبههلنیب کېلماقده.
بگرام مسألهسی کون ترتیبیگه چیقیشیدن اوّل، طالبان رهبری استه-سېکین بوتون افغانستان بۉیلب اینترنتنی اوزیش بۉییچه فرمان بېرگن اېدی. شونینگدېک، او کریکت، عمومي المپیک کمیتهسی، تلویزیونلر، سمارتفونلر و اطراف-محیطنی محافظه قیلیش ادارهسی کبی اَیریم ساحهلرده هم منع قیلیشلر جاري اېتیلیشینی ایستهگن. بیراق بو بارهدهگی آغزهکی کۉرستمهلری کابلده جایلشگن اَیریم طالبان وزیرلری تامانیدن قسماً رد اېتیلگن و اولر بونی شریعتگه قرشی توریش صفتیده بهالهگن رهبر تامانیدن قتّيق تنقید قیلینگن اېدی.
اینترنت اوزیلیشی کتّه قرار بۉلگنی اوچون، او بیرینچی نوبتده طالبان نینگ اۉزینی و اولرنینگ ادارهلرینی بېواسطه تأثیر آستیده قالدیردی. شو سببلی قرشیلیک جدّي توس آلدی، بیر وقتنینگ اۉزیده مملکتدهگی تجارلر و فعال یشاوچیلر هم کېتمه-کېت شکایت قیله باشلهدیلر. شو طریقه، سۉنگّی تۉرت ییل ایچیده بیرینچی مرته طالبان رهبرینینگ فرمانی بوندهی درجهده کوچلی اعتراضگه اوچرهدی.
کېینچهلیک بگرم مسألهسی هم پیدا بۉلیب، اَیریم طالبان عملدارلری امریکا بیلن کېلیشووگه مایللیک بیلدیرگنیده، رهبر و امریکا بیلن کېلیشوو طرفدارلری اۉرتهسیدهگی قرهمه-قرشیلیک ینه-ده چوقورلشدی. خبرلرگه کۉره، ایکّله تامان هم بو کېلیشماوچیلیکده شونچهلیک آلدینگه کېتگنکی، اۉز سۉزینی اۉتکزیش یاکه اۉزینی حمایه قیلیش اوچون قورال ایشلهتیش احتمالی هم یوزهگه کېلگن.
بیر منبعنینگ ایتیشیچه، ایکّی ییل اوّل طالبان نینگ باش وزیری اۉرینباسری و اقتصادي مسألهلر بۉییچه مسوول عبدالغنی برادر اۉز رهبرلری هبتاللهگه بالواسطه خبر یوبارگن اېدی. اونده او اَیریم مسألهلرده مُراضات قیلیش کېرهکلیگینی، چونکه اېندی «اولر هجرت، قماق و اوروشنی کۉتره آلمهیدیلر»، دېب بیلدیرگن. بیراق هبتالله اۉز موضوعیگه قطعي توریب، خلق ارا همجعیتگه مراجعتیده: «مېن سیزلر بیلن حتی بیر قدم هم مُراضات قیلمهیمن»، دېب اعلان قیلگن اېدی.
عیناً شو هبتالله نینگ مُراضاتسیز قرهشلری و کابل همده قطرده جایلشگن طالبان مسووللرینینگ خلق ارا همجعميت بیلن معامله قیلیشگه مایللیگی سۉنگّی تۉرت ییل دوامیده قندهار و کابل دایرهلری اۉرتهسیده دایمي کېسکینلیکنی یوزهگه کېلتیریب کېلماقده.
هبتالله بیر مرته قندهارنینگ حاضرگی حاکمی ملا شیرین و قندهار پولیس قوماندانی بۉلگن مولوی طالب باشچیلیگیدهگی هیئتنی کابلگه یوبارگن اېدی. اولرنینگ وظیفهسی شریعت نینگ قَی درجهده قۉللنهیاتگنینی بهالش بۉلگن. بهالشدن کېین هبتالله نینگ خلاصهسی شوندهی بۉلدیکی: کابلده شریعتنینگ حتی بیر فایزی هم عملده قۉللنمهیپتی.
شوندهی قیلیب، طالبان ایچیدهگی تورلی گروهلر و قندهار همده کابلدهگی ایکّی خیل قرهش آرهسیدهگی تفاوتلر کون سیین کتّهلشیب، ایکّله تامان هم بیر-بیریگه قرشی بارگنیچه یکوني بیر (Impasse) (تۉختهب قالیشگه) یېتیب باردی. یقینده بگرامنی تاپشیریش مسألهسی بو کېلیشماوچیلیکلرگه ینه «یاغ» سېپدی و حاضر ایکّی تامان بیر-بیرلریگه قرشی توریب قالیشگن. بیر تامان اوچون مُراضات حاکمیت و قدر-قیمتنی سقلب قالیش یۉلی صفتیده معقولراق کۉرینگن بۉلسه، باشقه تامان اونی مغلوبیتنینگ دیني تلقینی و اۉز قرهشیگه خیانت دېب حسابلب، بوندهی بیتیمنی اۉز بۉینیگه پیچاق قۉییشگه تېنگلشتیرهدی.
اما بعضی طالبان نمایندهلر، اولر ایلگری هم شو یۉلنی باسیب اۉتگنلر و اگر ینه شو یۉلگه قَیتسهلر، اولرگه فقط اۉتمیش نینگ قارانغی تجربهلری تقدیر اېتیلیشنی بیلهدیلر. اگر اېسه امریکا بیلن کېلیشیشسه، اولر اۉزلری اۉتگن ییگیرمه ییل دوامیده اۉزلرینی حمایه قیلیش و باشقهگه هجوم قیلیش اوچون ایشلهتگن دیني مقّدسلیک میراثیگه آیاق قۉییشهدی. بوندهی وضعیتده اولر اېندی «دیننی سقلاوچی طلب» بۉلمهی، بگرامده جایلشگن امریکا کوچلریگه قرشی «تروریزمگه قرشی کورهش»ده همکارگه ایلنیب قالیشهدی. هر بیر تنلاو اۉز عاقبتلریگه اېگه، لېکن بگرام بۉییچه امریکا بیلن کېلیشوو نهفقط طالباننی بۉلیب تشلهیدی، بلکه اولر نینگ «باسقینچیلیک» و «دیننی سقلش» حقیدهگی روایتینی هم اولردن تارتیب آلهدی و احتمال شو روایتدن فایدهلنگن باشقه بیر گروهگه طالبان نینگ حیاتیگه تهدید سالیش واسطهسینی بېرهدی.
