افغانستانده کمیده یریم عصر دوامیده هېچ کیم حاکم نامیدن خطبه اۉقیلیشی حقیده اۉیلهمهگن. اوّلگی پادشاهلیک دورلریده افغانستانده حاکم نامیدن خطبه اۉقیلیشی نهفقط حاکمگه سیاسي مشروعیت بېرردی، بلکه دینی نقطهی نظردن هم اونی سۉراوسیز موقعگه قۉیردی. چونکه بوندهی خطبهلر «کیم حاکم بۉلیشی کېرهک؟» دېگن سوالنی آدملر آنگیدن یۉق قیلردی. کۉپچیلیک مسلمانلر آرهسیده ترقهلگن فقهی-سیاسي قرهشلرگه کۉره، حاکم یاکه خلیفه (حتا جائرخلیفه بۉلسه هم)گه قرشی توریش رخصت اېتیلمس اېدی. اما سۉنگّی یریم عصر ایچیده بو عنعنه جدّي شبهه آستیگه آلیندی و سوسهییب کېتدی.
حاضرده طالبان رهبری اۉز نامیدن خطبه اۉقیتیشنی مجبوري قیلیب، «رعایا»لریگه شونی کۉرستماقچی: عنعنوي خلافت یاکه امیرلیک قَیته تیکلنگن و آدملر سۉنگگی یریم عصر ایچیده بو یاندشوودن اۉتیش اوچون قیلگن برچه سعی-حرکتلرینی اونوتیشلری کېرهک. حاضرده « اميرالمؤمنين المجاهد الشيخ هِبَةُالله، حفظهُ اللهُ ورعاه» عبارهسی جمعه نمازلریدهگی خطبهلرنینگ اجرهلمس قِسمی بۉلیب، بوتون افغانستاندهگی جمعه نمازلریده مجبوري طرزده اۉقیلهدی. بوندن تشقری، ملا هبت الله آخوندزاده نامیدن اۉقیلهدیگن خطبهلر مضمونی هم طالبان حکومتی نینگ حج و اوقاف وزیرلیگی تامانیدن بېلگیلنهدی و بوتون افغانستاندهگی مسجد اماملریگه ترقهتیلهدی.
طالبان حکومتی نینگ حج و اوقاف وزیرلیگی اینترنېت و اجتماعي ترماقلردن فایدهلنیب، خطبه مضمونینی وت سپ گروهلری آرقهلی مسجد اماملریگه یېتکزهدی. اوشبو مضمون بوتون افغانستاندهگی مسجدلرده جمعه کونلری بیر خیل اۉقیلیشی مجبوري حسابلنهدی. بو یاندشوو شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان حکومتی جمعه نمازلریدهگی خطبهده مضمونی اوستیدن نظارتنی سېزیلرلی درجهده کوچهیتیرگن و بو تریبونه آرقهلی: سیاسي و ایدیولوژیک مقصدلرینی ایلگری سوریش، فقرالرنی طالبان رهبری، اونینگ فرمانلری و حکومت قرارلریگه اطاعت قیلیشگه اوندهش امکانینی یرهتگن.
جمعه نمازلریدهگی خطبهده مضمونینی بیر خیل قیلیش حرکتی دیني میدانده هر قندهی تورلیچه آوازنی یۉق قیلیشگه قرهتیلگن اورینیشدیر. تحلیلچیلرگه کۉره، طالبان موضوع و تیار متننی بېلگیلب، اماملردن خلق معمالری، جملهدن: اقتصادي احوال، قشّاقلیک، ایشسیزلیک یاکه اجتماعي چېکلاولر حقیده سۉز آچیش امکانیتینی آلیب قۉیگن. نتیجهده، منبر اېندی جمعیت معمالرینی عکس اېتتیریش اۉرنیگه، فقط طالبان حکومتی نینگ خبرینی تکرارلش بیلن چېکلنهدی.
خلفای راشدیدندن تحمیلی «امیرالمؤمنین» گچه
افغانستان جمهوریتی دوریده جمعه نمازلریده خطبهلر خلفای راشدین (ابوبکر، عمر، عثمان و علی) نامیدن اۉقیلردی، اما طالبان حکومتی برچه مسجد خطبه لریگه بو وقتدن باشلب خطبهلر اوشبو گروه رهبری ملا هبت الله اخوندزاده نامیدن اۉقیلیشی و او « امیرالمؤمنین» صفتیده تیلگه آلینیشی حقیده کۉرسهتمه بېرگن.
طالبان افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی و اونینگ غربي اتفاقچیلری بیلن اوروش دوریده حربي و تینچ اهالیگه قرشی کېنگ کۉلملی قوراللی، پارتلشلی و انتحاري هجوملرنی عملگه آشیرگن، بو اېسه مینگلب افغانستان فقرالری نینگ هلاک بۉلیشیگه آلیب کېلگن. اېندی اېسه اونینگ نامی جمعه نمازلریدهگی خطبهلرده تیلگه آلینماقده، حالبوکه طالبان هجوملریده جبرلنگن عایلهلردن بیر قطار آدملر هم عینِ شو مسجدلرده نماز اۉقیش اوچون قتنشماقده. ملا هبت آلله آخوندزاده ملا اختر محمد منصور امریکا کوچلری هوا هجومیده هلاک بۉلگنیدن سۉنگ، 2016-ییل می آییده طالبان ایچکی ییغیلیشی آرقهلی « امیرالمؤمنین» و اوشبو گروه نینگ اوچینچی رهبری صفتیده تعیینلنگن. اما افغانستان خلقی هېچ قچان ملا هبت الله اخوندزاده بیلن بیعت قیلمهگن و او فقط طالبان اعضالری تامانیدن گروه رهبری صفتیده تنلنگن.
شونگه قرهمهی، طالبان حکومتی هر سفر اۉز طرفداری بۉلگن دیني عالِملر و روحانيلرنی کابل یاکه اۉز رهبری نینگ استقامت قیلهدیگن جایی – قندهارگه ییغگنیده، اولردن ملا هبتالله اخوندزادهگه بیعت آلیشهدی و بو روحانيلر و موافق ملا بیعتینی «افغانستان خلقی نینگ عمومي بیعتی» صفتیده قبول قیلهدی؛ افغانستان اهالیسی بیلن « امیرالمؤمنین» عنوانی یاکه اونینگ رهبرلیگی بۉییچه هېچ قندهی جماعتچیلیک سۉراوی اۉتکزیلمهگن.
منبر؛ «جهاد و اطاعت« طالبلر اوچون
طالبان حکومتی حج و اوقاف وزیرلیگی نینگ اعلانیگه کۉره، جمعه کونی، 17 دلو، جمعه نمازی خطبهسی نینگ موضوعسی «محراب منبر مسوولیتی» بۉلگن. جمعه نمازی خطبهسی متنیده شوندهی دېییلهدی: «اسلام شریعتینی بیان قیلیش اوچون تورلی واسطه و جایلر موجود؛ مثلاً، مدرسهلر، دارالحفاظلر، علمي مجلسلر، کتابلر و رسالهلر همده کتبخانهلر؛ اما اېنگ تأثیرلی واسطه منبردیر». متن نینگ باشقه بیر قِسمیده ایتیلیشیچه، منبر «جهاد» وظیفهسینی بجریش، «جهاد» روحیتینی تیریک سقلش و «مسلمانلر قلبیده اسلامنی حمایه قیلیش آلاوینی النگهلنتیریب توریش» مسوولیتینی اۉز ذمّهسیگه آلهدی و بولر منبر همده محراب نینگ «مهم» وظیفهلری صفتیده کۉرسهتیلگن.
طالبان حکومتی «جهاد» اساسیده حاکمیتگه کېلگنینی دعوا قیلهدی و شو سببلی جهاد توشونچهسینی تأکیدلش آرقهلی خلقنی اوشبو حکومتنی قۉللب-قوّتلش و اونی حمایه قیلیشگه اوندهماقده. اوّلراق هم طالبان نینگ حج و اوقاف وزیرلیگی جمعه نمازیدهگی وعظلرنی «امیر»گه اطاعت موضوعسیگه بغیشلب، اهالیدن ملا هبت الله آخوندزاده نینگ بویروق و فرمانلریگه بۉیسونیشنی همده طالبان حکومتینینگ دواميلیگی اوچون حرکت قیلیشنی سۉرهگن اېدی.
نېگه منبر مهم؟
طالبان حکومتی حج واوقاف وزیرلیگی نینگ خطبهلر مضمونیگه علیحده اعتبار قرهتیشی نینگ سببی شوندهکی، جمعه کونلری افغانستان بۉیلب مسجدلرده آدملر کۉپراق تۉپلنهدی. شو باعث بو وقت جمعیتده «طالبان امیرلیگی» مفکورهسی و مقصدلرینی ترغیب قیلیش اوچون قولهی امکانیت حسابلنهدی.
بو حالتده افغانستان جمعیتینینگ کتّه قِسمی کم سوادلی یاکه سوادسیز اېکنی هم مهم عامل حسابلنهدی. شو سببلی اولر مسجد اماملری و خطبهچیلری نینگ ترغیبات و نطقلری تأثیریگه تېزراق توشیب قالهدی و طالبان حکومتیگه نسبتاً کۉپراق همدردلیک بیلدیرهدی.
طالبان نینگ قَیته حاکمیتگه کېلگنیدن بویان تۉرت یریم ییل دوامیده اهالی نینگ بیر قِسمی اوشبو ترغیباتلر تأثیریده قالگن و بو گروه نینگ پارتلشلر، انتحاري هجوملر همده اوروشلردهگی اۉتمیشینی اعتبارسیز قالدیرماقده. چونکه طالبان بو حرکتلرنی «کافرلرگه قرشی اوروش»، افغانستان نینگ «باسقینیگه برهم بېریش» و «اسلامي حکومت» برپا اېتیش یۉلیدهگی کورهش صفتیده آقلب، «آقرتیریب» کۉرسهتگن. نتیجهده اَیریم فقرالر بو روایتلرگه ایشانیب، طالبان بیلن هماهنگ بۉلیب قالگن.
نظارت آستیدهگی جمعه نمازی خطبهلری فقط طالبان رهبریگه اطاعتنی ترغیب قیلیش اوچونگینه اېمس؛ بو خطبهلر اوشبو گروه نینگ زۉرآور اۉتمیشینی قَیته تلقین قیلیشده هم مهم رۉل اۉینهیدی. بو روایتلرده پارتلشلر و انتحاري هجوملر «جهاد»، «قرشیلیک» و «باسقینگه قرشی کورهش» صفتیده تقدیم اېتیلهدی، تینچ اهالی قربانلری اېسه عملده جماعهوي خاطرهدن اۉچیریب تشلنهدی. بو جریان دیني ترغیبات آرقهلی زۉرآورلیکنی تیزیملی طرزده «پاکلش» نینگ بیر کۉرینیشیدیر. اوشبو ترغیباتلرده شوندهی تصور یرهتیلهدیکی، فقرالرنینگ قربان بۉلیشی کفرگه قرشی کورهش نینگ مقرر بیر قِسمی بۉلگن.
باشقه تاماندن، مسجدلر، منبرلر و طالبان نینگ اۉزیگه تېگیشلی یېتکرمه لر آرقهلی آلیب باریلگن ترغیباتلر تأثیریگه توشگن آدملر بوتونلهی باشقهچه بیر حقیقت بیلن یوزمه-یوز کېلماقده. عیناً طالبان حکومتی و اونینگ رهبری بویروغی بیلن باشلنغیچدن یوقاری صنفدهگی مکتبلر قیزلر اوچون یاپیلگن، عیاللر و قیزلرنینگ کتّه قِسمی اېسه دولت مؤسسهلری، انسان پرولیک تشکیلاتلر همده خصوصي شرکتلردن ایشلشدن چېتلشتیریلگن. بو حالت بیر پیتده یوز بېرهیاتگن قشّاقلیک و آچرچیلیک یانیده کېچماقده: میلیونلب افغانستان فقرالری آغیر اقتصادي احوالگه توشیب قالگن و بو وضعیت اولرنی جدّي عذاب-عقوبتگه سالماقده.
مالیوي مکافات؛ منبر صداقتینی ساتیب آلیش
طالبان حکومتی افغانستان بۉیلب مسجد خطیبلری و اماملری نینگ اعتبارینی جلب قیلیش همده اولر نینگ قۉللب-قوّتلشینی تأمینلش اوچون اولرگه آیلیک معاش تۉلهشنی کون ترتیبیگه کیریتدی و معاشلری مقدارینی آشیردی. طالبان حکومتی ایچیدهگی منبعلر نینگ ایتیشیچه، مسجد خطیبلری و اماملری نینگ آیلیک معاشیگه 3 مینگ افغاني قۉشیلگن. اوّلراق خطیبلر و اماملر طالبان حکومتی نینگ حج و اوقاف وزیرلیگیدن آییگه 9 مینگدن 9 مینگ 500 افغانيگچه معاش آلیب کېلیشگن.
بو منبعلر، شونینگدېک، طالبان نینگ حج و اوقاف وزیرلیگی خادملری نینگ معاشلری هم 4 مینگ افغانيگه آشیریلگنینی قۉشیمچه قیلگن. حالبوکه، بو خادملر اوّل آییگه تخمیناً 7 مینگ افغاني معاش آلیشگن. طالبان حکومتی حج و اوقاف وزیرلیگی احصاییه معلوماتلریگه کۉره، افغانستانده 5 مینگ 500 نفر مسجد امامی رۉیخطدن اۉتگن. طالبان حکومتی تامانیدن مسجد خطیبلری و اماملری نینگ آیلیک معاشلری همده معاشلر نینگ آشیریلیشی «طالبان امیرلیگی» ترغیباتینی کېنگهیتیریش، اوشبو گروه مفکورهسینی یاییش همده ملا هبت الله آخوندزاده نینگ فرمان و کۉرسهتمهلرینی اجرا اېتیشگه قرهتیلگن اورینیش صفتیده بهالنماقده.
بو حال شونی کۉرسهتهدیکی، ملا هبت الله آخوندزاده طالبان رهبری اوشبو گروه یېتکچیسی اېتیب تنلنیشیدن اوّل طالبان نینگ بیرینچی دوریدهگی عادي ملالردن بیری بۉلگن و هېچ قندهی حربي یاکه سیاسي فعالیت بیلن شغللنمهگن. عیناً شو اۉتمیش سبب طالبان رهبری مسجدلر، دیني مدرسهلر همده مسجد اماملری و خطیبلریگه کۉپراق سرمایه کیریتماقده و بو دیني مرکزلر صلاحیتیدن طالبان مفکورهسینی خلق آرهسیده ترغیب قیلیش اوچون فایدهلنماقده.
مسجد خطیبلری و اماملری نینگ معاشلرینی آشیریش طالبان حکومتی سیاسي و خلقانه لېگیتیمهتسيهگه اېگه بۉلمهگن بیر پیتده عملگه آشیریلماقده. بوندهی شرایطده بو گروه سیاسي اشتراک، جماعت خدمتلرینی کۉرسهتیش یاکه حسابدارلیک آرقهلی فقرالر راضیلیگینی آلیش اۉرنیگه، عنعنوي اجتماعي تأثیر واسطهلریگه مراجعت قیلماقده. اماملر و خطیبلرگه پول تۉلهش منبر صداقتینی ساتیب آلیش و اونی حکومت نینگ ترغیبات قۉلیگه ایلنتیریشگه قرهتیلگن اورینیش دیر؛ بو اېسه آواز بېریش، سیلاو یاکه جماعتچیلیک راضیلیگیگه محتاج بۉلمهگن حالده طالبان خبرینی میلیونلب آدملرگه یېتکزهدیگن واسطهدیر.
جمهوریت سناریوسی نینگ تکرارلنیشی نینگ آلدینی آلیش
طالبان حکومتی و شخصن ملا هبت الله آخوندزاده مسجدلر و منبرلر نینگ، اینیقسه اۉرته یاش و کېکسهراق فقرالر تفکریگه تأثیریدن خبردار. شو باعث اولر مسجد منبرلری، خصوصاً جمعه نمازی خطبهلری آرقهلی سیاسي، حربي مخالفلر همده اۉز تنقیدچیلری نینگ کیریب کېلیشی نینگ آلدینی آلیشنی ایستهماقده. شو سببلی طالبان حکومتی جمهوریت تیزیمی دوریده فعالیت یوریتگن، اوشبو گروه مفکورهسی بیلن هماهنگ بۉلمهگن یاکه اونی قۉللب-قوّتلهمهگن اَیریم امام-ملالر و مسجد خطیبلرینی لوازمیدن چېتلهتگن.
بو حال شونی انگلهتهدیکی، جمهوریت تیزیمی دوریده طالبان طرفدارلری نینگ بیر قِسمی، حتا اوشبو گروه اعضالری هم اَیریم مسجدلرده امام-ملا و خطیب صفتیده فعالیت یوریتگن همده مسجد منبرلریدن طالباننی قۉللب-قوّتلش، حتا بو گروه اوچون جنگچیلر یاللش مقصدیده فایدهلنگن. افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی مسجد منبرلریده طالبان و اولر نینگ طرفدارلری نینگ تأثیری نینگ آلدینی آله آلمهدی و عیناً شو حالت بو شخصلر نینگ جمهوریت تیزیمیگه قرشی ترغیبات آلیب باریشیگه همده آدملرنی طالبان تامان آغدیریشیگه سبب بۉلدی. حاضر اېسه طالبان حکومتی مسجدلر و منبرلر اوستیدن نظارت و باشقروونی کوچهیتیریش آرقهلی اۉزی جمهوریت تیزیمیگه قرشی قۉللهگن خودّی شو سناریو بو سفر اۉزیگه قرشی تکرارلنیشینی ایستهمهیدی. اولر مسجد منبرلری، اینیقسه جمعه نمازی خطبهلری طالبان و اونینگ سیاستلرینی تنقید قیلیش میدانیگه ایلنیشی نینگ آلدینی آلیشگه اورینماقده.
