صائمه فتحی
تخمیناً جاري ییل نینگ 7-میزان کونی ساعت 2:00 دن کېین، قوراللنگن و کۉیلک – ایشتان کيگن بېش نفر طالبان اعضاسی کابل شهریدهگی بیر دیني مدرسه ایچیگه کیریب بارهدی. اولرنینگ قۉلیده کاغذلر بۉلگن. بو کاغذلر اینترنت اۉچیریلیشی حقیده سوالنامهلر اېدی. سوالنامهنی تۉلدیرگنلردن بیرینینگ ایتیشیچه، اونده اینترنت اۉچیریلیشینینگ عاقبتلری، آدملرنینگ بو ایشگه قانیقیشی یاکه ناراضیلیگی، شونینگدېک اونینگ وطنداشلرنینگ حیاتیگه احتمالي تأثیرلری حقیده سواللر بېریلگن. بو واقعه شونی کۉرستهدیکی، طالبان ینگی سیاستی بۉییچه آدملر آرهسیدن معلومات تۉپلشگه اورینماقده.
بو سۉراونامهلر ترقهتیلهیاتگن بیر پیتده، یقینده سنبلهنینگ ییگیرمه تۉرتینچی کونی طالبان گروهی رهبری بلخ ولایتیده نوری فایبر اینترنت خدمتلرینی تۉختهتیش بویروغینی بېرگن اېدی و بو رېجه بلخ ولایتی والیسی تامانیدن عملگه آشیریلگن. اوشبو چارهلر تېزده اۉز تأثیرینی کۉرستدی و اهالینینگ تورموش طرزیگه، جملهدن تجارت، تعلیم، علاقه و خدمتلرگه اېریشیش ساحهلریده جدّي معمالرنی یوزهگه کېلتیردی.
فقط اوچ کون اۉتیب، بو قرار فقط بیرته ولایت بیلن چېکلنیب قالمهدی، بلکه ینه اۉن بیرته ولایتگه یاییلدی.
بوندهی سیاست نتیجهسیده، اینیقسه کوندهلیک فعالیتیده اینترنتگه باغلیق بۉلگن آدملر اوچون بو جوده قیین و آغیر بۉلدی، و کېنگ خلق ناراضیلیگیگه سبب بۉلدی.
طالبان رهبرینینگ بو قراری آرتیدن یوزهگه کېلگن خلق ناراضیلیکلری آرتیب بارگچ، نهایت، گروه 1-میزانده ینگی بیر کمیتهنینگ تشکیل اېتیلگنینی اعلان قیلدی. طالبان مطبوعات سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهدگه کۉره، اوشبو کمیته نوری فایبر اینترنتنینگ اوزیلیشی عاقبتلرینی اۉرگنیش و بهالش وظیفهسینی آلگن اېدی. گرچه بو بهالشنینگ انیق مقصدی نامعلوم بۉلسه هم – مثلاً، اینترنت اوزیلیشینی قَیته کۉریب چیقیشماقچیمی یۉقمی بوندهی کمیتهنینگ توزیلگنی شونی کۉرستهدیکی، اجتماعي باسیم و خلقنینگ کېنگ تنقیدلری طالبلرنی هېچ بۉلمهسه تشقی کۉرینیشده یشاوچیلر فکرینی ییغیش و اولرگه بۉلگن مناسبتنی اۉلچهشگه مجبور قیلگن. کۉرینیشیدن، طالبان تامانیدن وظیفهلنگن بو کمیته کېینگی هفتهلرده یاکه آیلرده، اینیقسه دیني مدرسهلر طلبهلری و دیني علمالر فکرینی ییغیشگه کیریشیشی کوتیلهیاتگن اېدی. بو اېسه، هېچ بۉلمهگنده یقین کونلرده اینترنتنی اوزیشنی تۉختهتیب تورهدی دېگن امیدنی پیدا قیلگن اېدی. اما بوتونلهی باشقه واقعه یوز بېردی.
تۉلیق قرانغلیک باشلهنیشی
تخمیناً یېتینچی میزان کونی ساعت تۉرت یریم اطرافیده، طالبان قوراللنگن کیشیلری کابلدهگی بیر علاقه شرکتینینگ مخابرات مرکزیگه باستیریب کیردی. اولر هېچ قندهی ایضاح بېرمسدن تۉغریدن-تۉغری مرکز باشلیغینینگ اتاقیگه کیریب، برچه خادملرنی درحال ایشدن بۉشهتیش بویروغینی بېردی. بوندهی قوراللی آدملرنینگ تهدیدلی و بویروقبازانه خطی-حرکتی ایشلاوچیلر آرهسیده قۉرقوو و واهمه اویغاتدی و طالبان اینترنت همده مخابراتی خدمتلرینی کوچ ایشلهتیش بیلن باشقرهیاتگنینی آچیق کۉرسهتدی.
مخابرات مرکزینینگ بیر خادیمی اطلاعات روزگه بېرگن صحبتیده اۉشه لحظهلرنی شوندهی تصویرلهیدی: «طالبانلر کیریب کېلیب، مدیریت یاپیلیشینی ایتگندن بیر نېچه دقیقه اۉتمهی، نوری فایبر اینترنت تۉلیق اوزیلدی. کابلده فایبر اینترنتنینگ تۉختشی آستقورمهنینگ بوتونلهی قولهشینی انگلتهدی همه نرسه ایشدن چیقهدی، علاقه اوزیلهدی، حتی که تیلفون علاقه تیزیمی هم قولهیدی.»
اونینگ قۉشیمچه قیلیشچه: «شوندن سۉنگ، باشلیغ هم برچه خادملرنی ایکّینچی آگاهلنتیریشگچه ایشدن بۉشهتدی. جوده آغیر روحي حالتده تشقریگه چیقدیک نه علاقه بار اېدی، نه اینترنت؛ همه نرسه بیردنیگه اوزیلدی.»
امیدسیزلیک و عاجزلیک
طالبان تامانیدن اینترنت و مخابرات خدمتلرینینگ هېچ قندهی رسمي سبب یاکه توشونتیریشسیز تۉستدن اۉچیریلیشی بوتون افغانستانده قارانغیلیک و واهمه محیطینی یرهتدی. مثلاً، کابل شهری – سۉنگّی ییللرده خواطرگه تۉله بۉلسه-ده، بری بیر نازک بیر علاقه زنجیریگه تیهنگن بیر زومده برچه خوفسیز علاقه ایپلرینی یۉقاتدی. میدان کوزهتوولریگه کۉره سکّیزینچی میزان کونی کېچقورون شهرنی قۉرقوو و ایشانچسیزلیک باسیب آلدی؛ اَیریم صرافلر بېقرارلیکدن چۉچیب، نقد پوللرینی یشیرین جایلرگه کۉچیره باشلهدیلر، طلا دوکانلری اېسه بایلیکلرینی خوفسیز جایلرگه آلیب چیقهیاتگن اېدی. گۉیاکه همه حس قیلهیاتگندېک اېدی شهر بیر فلاکت یاقهسیده توریبدی و نامعلوم کونلر اوچون تیارگرلیک کۉریلیشی کېرهک. عینِ پیتده، طالبان حربي کوچلری کۉچهلرده گیزمهنی کوچهیتیردی، یشاوچیلرنینگ تیلفونلرینی تېکشیریش آرقهلی قۉرقوو و ایشانچسیزلیک محیطینی ینه-ده کوچهیتیردی.
بیر کون ایچیده عمومي قۉرقوو تېزده ینگی چېگرهلرگه یېتدی. تۉقیزینچی میزان کونی توش پیتیده، کابلنینگ ییریک سوداگرلریدن بیری بۉلگن نورالله (مستعار) شهردن چیقیب، تاجیکستان چېگرهسی تامان یۉل آلیشگه قرار قیلدی. او کۉپلب باشقه یشاوچیلر کبی وضعیت هر لحظه اوروش تامان آغیشی ممکن دېب حسابلهیاتگن اېدی. اونینگ بوتون عایلهسی تاجیکستانده بۉلیب، علاقه اوزیلیشی اونگه کوچلی روحي باسیم یېتکزگن اېدی. کېتیشدن آلدین سۉنگّی سۉزلری شوندهی بۉلدی: «بو یېر اېندی یشش جایی اېمس.»
علاقهلر اوزیلیشی نهفقط شهرنینگ آوازینی اۉچیردی، بلکه خلق نینگ آنگیده اوروش و قولش صحنهلری ینه جانلندی. آغیر سکونت و موهوم قۉرقوو اویلر و بازارلرگه سایهسینی تشلهگن اېدی؛ هېچ کیم اېرتهگه نیمه بۉلیشیگه ایشانچی یۉق اېدی.
اوچ کون دوامیده اینترنت و علاقه خدمتلرینینگ اوزیلیشی عادي کوندهلیک حیاتنی بوتونلهی ایزدن چیقردی. عایلهلر، حتا اېنگ عادي ایشلر اوچون هم تیلفون و اینترنتگه تهیهنیب کېلگن بۉلسه، اېندی اخبارات و علاقه چېکلاویده قالیب کېتیشدی. عایله اعضالری بیلن علاقهنینگ اوزیلیشی تشویش و خواطرنی ایکّی برابر آشیردی. سۉنگّی ییگیرمه ییل ایچیده افغانستاندهگی تورموش طرزی شوندهی درجهگه یېتگنکی، حتا بیر کیچیک دوکان هم، مثلاً، قتیق ساتیب آلیش اوچون تأمیناتچیسی بیلن علاقهده بۉلیشی کېرهک. لېکن علاقه خدمتلری بۉلمهگنده، اېنگ عادي ایش هم کتّه معماگه ایلنهدی.
تۉقیزینچی میزان اېرتلب، کابلدهگی دکاندارلردن بیری ظاهر، شوندهی حکایه قیلدی: ایلگری سوت محصولاتلرینی تأمیناتچیدن عادي بیر قۉنغیراق آرقهلی غزنیدن کابلگه آلیب کېلردی، اېندی اېسه اۉزی باریشگه مجبور. بو ایش هم قیمتگه توشهدی، هم خوفلی. اونینگ ایتیشیچه، اینترنت و علاقه اوزیلیشی تیریکچیلیگی، کونلیک درآمدی و حیاتینینگ خوفسیزلیگیگه تۉغریدن-تۉغری ضربه بۉلگن.
باشقه تاماندن، برچه دولت خدمتلری هم تۉلیق فلج بۉلدی. حکومت ادارهلری یاپیلدی و آدملر سرسان-سرگردان بۉلیب قالدیلر. بانکلر آلدیده اوزون نوبتلر یوزهگه کېلدی، کۉپلب آدملر کېلهجکدهگی پساندازلری بارهسیده خواطرگه توشیب، بانکلر آلدیده تیک توریشدی. دیجیتالی تیزیم اۉچگنیدن سۉنگ بانک تیزیمی ایشدن چیقدی و بو حالت خلق آرهسیده ایشانچسیزلیک و قۉرقوونی اوجیگه یېتکزدی. کابل بو قیرق سکّیز ساعت ایچیده تشقریدن قرهگنده تیک تورگن، اما اصلیده حیاتي تامیرلریدن اوزیلگن شهرگه ایلندی ظلمت و دهشتلی سکونتده نفس آلهیاتگن بیر شهر.
عیاللر و دیجیتالی قرانغولیک
یېتینچی میزان کونی توشدن کېین، 20 یاشلی حلیمه شهردهگی کتبخانهلردن بیرینینگ بورچهگیده اۉتیریب، مهم بیر خلق ارا امتحانگه تیارلنهیاتگن اېدی بو امتحان اونینگ کېلهجک یۉلینی بېلگیلب بېریشی کېرهک اېدی. او آنلاین منبعلرنی اۉرگنیش بیلن بند بۉلگنیده، لپتاپ صفحهسی اینترنت اوزیلگنینی کۉرستدی و تیلفونیده هم علاقه اۉرنهتیب بۉلمهیاتگن اېدی. هېچ قندهی خبر کېلمهیپتی، هېچ بیر قۉنغیراق عملگه آشمهیپتی. اینترنت و مبایل ترماقلر اوزیلگنی حقیدهگی خبرنی اېشیتگچ، امیدسیزلیک خودّی آغیر سایهدېک اوستیگه توشدی برچه محنتلری بیر زومده بېهوده تویولدی.
کتبخانه نینگ سکونتی اېندی خبرسیزلیک قماغیگه ایلنگن اېدی. حلیمه تشقریده نیمه بۉلهیاتگنینی بیلمس اېدی. همهسی موهوم اېدی؛ «بیلمسدیم یامان بیر حادثه صادر بۉلگنمی؟ عایلهم مېن قهیېرده اېکنیمنی، ساغ-سلامتلیگیمنی بیلهدیمی؟» بو ناانیقلیکده هر دقیقه ساعتلردېک چۉزیلردی.
آرهدن کۉپ اۉتمهی، حلیمهنینگ عایلهسیدن تۉرت کیشی، جان-جهدلری بیلن کتبخانهگه یېتیب کېلدی. اولر اطرافنی واهمه بیلن کۉزدن کېچیردیلر و تېزده حلیمهنی تاپیب، آنهسی اونی بغریگه باسدی. گۉیا اینترنت و علاقه اوزیلیشی آرتیده اوندن-ده کتّه واقعه صادر بۉلهیاتگندېک، همهده دهشت اویغاتگن اېدی. اولر نینگ تشویشلی چهرهلری و تیترهیاتگن قۉللری شهردهگی عمومي قۉرقوو و ناانیقلیکنی یقّال عکس اېتتیرردی.
بو منظره کابلنینگ قارانغو کونلری و عیاللرنینگ احوالیدن روشن بیر تصویر اېدی. طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن بېری، اېنگ کتّه ضربهنی عیناً عیاللر کۉرماقده. هر بیر عایلهنینگ بیرینچی تشویشی اولرنینگ عیاللری و قیزلری.
علاقهنی اوزیش طالبان نینگ دهشتلی میراثی
تۉقیزینچی میزان کونی توشدن کېین ساعت تۉرتلر اطرافیده، کابل و افغانستاننینگ باشقه شهرلری بۉیلب اینترنت و میایل علاقه ترماقلری ینه ایشگه توشدی. بو حادثهدن سۉنگ مملکت مقیاسیده هېچ قندهی کتّه ینگیلیک یاکه حادثه قید اېتیلمهدی و کوندهلیک حیات استه-سېکین عادتدهگی حالتگه قَیته باشلهدی. شونگه قرهمهی، بیر نېچه کونلیک اینترنت اوزیلیشی آرتیدهگی اساسي سبب هنوزگچه نامعلوملیگیچه قالماقده و طالبان بو بارهده هېچ قندهی انیق ایضاح بېرمهدی.
بیلیم یورتی اۉقیتووچیسینینگ ایتیشیچه، بو واقعهلر اینترنتنی اوزیب-یاقیش فقط تخنیکي مسأله اېمس، بلکه سیاسي و اجتماعي واسطه بۉلگنینی کۉرسهتهدی. او، اطلاعات روز نشریگه بېرگن صحبتیده، «اینترنت نینگ اوزیلیشی و طالبان تامانیدن هېچ قندهی ایضاح بېریلمسلیگی تاریخي بیر حادثهدیر. احتمال، کېلگوسی کونلرده نیمه بۉلگنینی توشونیب یېتهمیز. بیراق طالبان نینگ اینترنت و علاقه خدمتلرینی اوزیش قراری عادي بیر تخنیکي یاکه باشقروو قراری اېمس، بو تۉلیق نظارت و کوچ کۉرسهتیش نینگ آچیق بېلگیسی اېدی. بو گروه، علاقه ترماقلریگه مجبوري سکوت یوکلب، میلیونلب آدملرنینگ حیاتینی بیر زومده تۉختهتیب قۉییش و جمعیتنی قۉرقوو همده بېخبر قالیش گِردابیده اوشلب توریش امکانیتیگه اېگهلیگینی کۉرسهتدی. بو حرکت شونینگدېک، خلقنی اتهیلب ضعیفلشتیریش و حکومتنینگ جوابگرلیکدن قاچهیاتگنینی هم نمایان قیلهدی.»
او شونینگدېک قۉشیمچه قیلهدی: «اینترنت و علاقه ترماقلرینینگ قیرق سکّیز ساعت دوامیده اوزیلیشی، هېچ قندهی ایضاح، آشکارالیک و رسمي جواب بۉلمسلیگی جمعیتنی چلکشلیک و خواطرگه سالیب، میش-میشلر و قۉرقوو محیطینی کوچهیتیردی. بو استراتیژي عیناً تروریستیک اسلوب بۉلیب، آدملرنی تیز چۉکتیرهدی و اجتماعي ایشانچنی یۉق قیلهدی؛ بوندهی جمعیتده هر لحظه حیاتي منبعلرگه اېریشیشنی تۉختهتیلیشی ممکنلیگی طفیلی مستقل قرار قبول قیلیش و فقرالیک چیدملیلیگی کېسکین چېکلنگن بۉلهدی. اوشبو مطلق حاکمیت و روحي باسیم نینگ ایکّیگهلیگی طالبان نینگ اقتدراگرایانه و تروریستیک طبیعتی حقیده انیق تصور بېرهدی.»
ر. شَایان، چېت اېلده استقامت قیلووچی اقتصادچی، اینترنت و مخابراتی ترماقلر خدمتلرینینگ تۉختهتیلیشینینگ عاقبتلری حقیده شوندهی دېدی: “طالبان تامانیدن کېنگ کۉلمده اینترنت و مخابراتی ترماقلر خدمتلرینینگ اوزیلیشی مملکتنینگ بوتون اقتصادي تیزیمیگه تۉغریدن-تۉغری ضربه بۉلدی. تجارتلر اېنگ کیچیک دوکانلردن تارتیب ییریک کمپنیلرگچه تأمیناتچیلر، مشتریلر و مالیوي تیزیم بیلن علاقهلرینی بیردن یۉقاتدی. دولت خدمتلری تۉختهدی، بانکلر ایشلهی آلمهدی و آدملر نقد پول آلیش یاکه تۉلهشده هم قیینچیلیکلرگه دوچ کېلدی. بو حالت نهفقط کتّه و درحال مالیوي ضرر کېلتیردی، بلکه اقتصادي برقرارلیک و سرمایه یاتقیزیش خوفسیزلیگیگه بۉلگن عمومي ایشانچنی هم پسهیتیردی. طالبان حکومتی اۉزینی اقتصادگه یۉنهلتیریلگن دېب کۉرسهتیشگه اورینگن بۉلسه-ده، اینترنتنینگ اوزیلیشی بو تصورینی بوتونلهی رد اېتدی و اۉز طرفدارلرینینگ ایشانچینی یۉقاتدی. شو طریقه، بو چاره نهفقط ضرر کېلتیردی.
افغانستان جمعیتی و آلدینده تورگن سناریولر
اینترنت و مخابرات ترماقلری خدمتلری نینگ قیرق سکّیز ساعتلیک اوزیلیشی جمعیت نینگ اجتماعي و روحي خوفسیزلیگینینگ نازکلیگینی و طالباننینگ بیر تمانلمه قرارلریگه قرشی جمعیتنینگ ضعیفلیگینی انیق کۉرسهتدی. خوفسیزلیک بۉییچه تدقیقاتچی و سابق افغانستان حکومتی خوفسیزلیک بۉلیمی رسميسی بسمالله تابان، «اینترنت و مخابراتی ترماقلری اوزیلیشی آدملرنی تۉلیق واهمهگه سالهدی، چونکه اولر بیر-بیریگه یاردم بېرالمهیدی و اۉز حالتلری حقیده خبر بېره آلمهیدی. شونینگدېک، افغانستاندهگی آغیر اقتصادي وضعیت طفیلی جنایتچیلر و جنایتچیلیک گروهلری امکانیتدن فایدهلنیب، خوفلی ایشلرنی عملگه آشیریشی ممکن. شهرلردهگی اوی-جایلرگه باستیریب کیریش، یۉللرنی ناقانونيلشتیریش، مال-ملک و ترانسپورت واسطهلرینی اۉغیرلش کبی حالتلر احتمالدن خالی اېمس.» دېب معلوم قیلیشدی.
تابان جنابلرینینگ ایتیشیچه، بوندهی وقت آرهلیکلری، مثلاً، داعش کبی گروهلر اوچون کوچلرنی جایلشتیریش امکانیتی و یخشی فرصت بۉلیب خدمت قیلیشی ممکن، بو اېسه جدّي خوفسیزلیک بۉشلیغینی یوزهگه کېلتیرهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه: «طالباندن خلق خوفسیزلیگینی تأمینلشنی کوتیش قیین؛ لېکن اینترنت و علاقه ترماقلری اوزیلگنیده، آدملر مسووللرگه مراجعت قیله آلمهیدی و بو جدّي خوفسیزلیک بۉشلیغینی کېلتیریب چیقرهدی. بوندهی وضعیتده آدملر اۉز عنعنوي خوفسیزلیک چارهلرینی قۉللشی و ضرورت توغیلگنده اوندن فایدهلنه آلیشی کېرهک.»
دیجیتالی ظلمت و علاقه خدمتلرینینگ اوزیلیشی طالباننینگ بو قراریگه عاید جدّي سواللرنی توغدیرماقده. طالبان حاضرگچه بو حقده هېچ قندهی توشونتیریش بېرمهگن. اما جناب تاباننینگ ایتیشیچه: «طالبان نینگ بو حرکتینینگ سببی حقیده حاضرچه انیق تحلیل قیلیش قیین. لېکن مېنینگ فکریمچه، بو قرارنی قبول قیلیشگه مجبور قیلگن جدّي خوف بار. چونکه اینترنت و علاقه اوزیلیشی طالبان اوچون نهفقط سیاسي، بلکه اقتصادي ضرر هم کېلتیرهدی.»
انیق خبر یېتیشمسلیگی شرایطیده میش-میشلر بازاری قیزیب کېتدی
اینترنت و علاقه ترماقلری نینگ قیرق سکّیز ساعت دوامیده اوزیلیشی و انیق، ایشانچلی معلوماتلرنینگ یۉقلیگیده، میش-میشلر بازاری تېزده جانلندی. اینترنت و علاقه ترماقلرینینگ نېگه اوزیلگنلیگی حقیده تورلی خیل گپ-سۉزلر ترقهله باشلهدی. آدملر نیمه بۉلگنینی بیلمسدی و ترماقلر قچان تیکلنیشینی کوتردی، گپلر اېسه قۉرقینچلی و تورلی احتماللرگه بای اېدی. کۉپچیلیک اینترنت و علاقه خدمتلرینینگ قَیته تیکلنیشی اوزاق وقت آلیشی ممکن، دېگن فکرده اېدی و تېز آرهده قَیتیشی اوچون هېچ قندهی کفالت یۉق اېدی.
میش-میشلر خیلمه-خیل اېدی. اَیریملر امریکا بگرام حربی قرارگاهیگه هجوم قیلیشی ممکن، باشقهلر اېسه قندهار و کابلدهگی طالبان اۉرتهسیده ایچکی جنجللر بارلیگینی تخمین قیلیشردی، ینه باشقهلر داعشنینگ طالبانلرگه هجوم قیلیشی ممکن، دېب اۉیلشردی. بگرامده جدّي تۉقنهشوولر بارلیگی حقیده هم میش-میشلر ترقهلدی. ایشانچلی منبعلر یۉقلیگی آدملر آرهسیده خواطر و ناانیقلیکنی کوچهیتیردی و روحي آسایشتهلیکنی بوزدی. اینترنت و علاقه ترماقلری اوزیلگن پیتده، آدملرنینگ امیدی و ایشانچی جدّي ضرر کۉردی، جمعیتده عمومي چلکشلیک و بېقرارلیک کوچهیدی. آدملر مملکت قهیېرگه کېتهیاتگنینی و کېلهجکده نیمه بۉلیشینی بیلمسدی؛ اولر اوچون فقط نامعلوملیک و قۉرقوو سایهسی بار اېدی.
