عبدالوارث بختیار
حاضرگی پیتده سالنگ شاهراهی مملکت نینگ ترانزیت اوچون حیاتي اهمیتگه اېگه تامیری صفتیده افغانستاننینگ تۉقّیزته شمالي ولایتینی مرکز بیلن باغلهیدیگن یگانه یۉل حسابلنهدی. بو یۉل نهفقط اهالی نینگ قتناوی اوچون، بلکه سودا تاوهرلرینی تشیش و اوشبو تۉقّیز ولایت اهالیسی اوچون ضرور بۉلگن حیاتي محصولاتلرنی تأمینلشده هم مهم رۉل اۉینهیدی. شو بیلن بیرگه، سۉنگگی ییللرده اوشبو شاهراه فعالیتیده جدّي معمالر یوزهگه کېلدی: اسفالتلش ایشلری نینگ باشلنیشی و تکراري ترمیملشلر، 40 کونلیک وقتینچه یاپیلیش، شونینگدېک جاري قیش موسمیدهگی آغیر آب-هوا شرایطی و کوچلی قار یاغیشی نتیجهسیده یۉل نینگ یاپیلیب قالیشی میلیونلب فقرالر نینگ حیاتینی جدّي قیینچیلیکلرگه دچار قیلدی.
سالنگ یۉلی نینگ یاپیلیشی اقتصادي و اجتماعي ساحهلرده کېنگ کۉلملی عاقبتلرگه آلیب کېلدی: آزیق-طعام محصولاتلری نرخلری نینگ آشیشی، اساسي خدمتلرگه کیریش نینگ چېکلنیشی، یۉلاوچیلرنینگ حرکتلنیشیدهگی قیینچیلیکلر، اینیقسه بېمارلر نینگ طبي مؤسسهلرگه یېتیب باریشیده یوزهگه کېلگن معمالری اوشبو حالت نینگ بېواسطه نتیجهلریدندیر.
بو حالت آدملر آنگیده اساسي بیر سوالنی پیدا قیلدی: اوشبو معما نینگ یېچیمی نیمه و نېگه حاضرگچه اونی برطرف اېتیش اوچون جدّي چارهلر کۉریلمهدی؟ بوندهی حیاتي اهمیتگه اېگه مسألهگه بېپروالیک و اعتبارسیزلیک نهفقط اهالی نینگ خواطرلرینی کوچهیتیردی، بلکه حکومتدهگی مسوول مؤسسهلرگه بۉلگن جماعتچیلیک ایشانچینی هم ضعیفلشتیردی. شوندهی شرایطده سالنگ شاهراهیگه منطقي و برقرار مقابل یۉل تاپیش انکار اېتیب بۉلمهیدیگن ضرورتگه ایلنگن.
مهم و عملي وریانتلردن بیری دوشی کۉپریگیدن باميان نینگ دۉابي شش پل حدودیگچه بۉلگن 152 کیلومترلی یۉلنی ترمیملش بۉلیب، او شکاری درهسی نامی بیلن تنیلگن. اوشبو یۉل دوشی، تاله و برفک، کهمرد، سیغآن، غندک و شیبر تومنلریدن اۉتیب، آخر-عاقبت غوربند درهسی و حاجی گک داوانیگه اولنهدی. بو حدود طبيعي صلاحیتی و ستراتژیک جایلشوویگه قرهمهی، مملکت نینگ اېنگ چېکّه و قالاق حدودلریدن بیری حسابلنهدی. اهالیسی ساغلیقنی سقلش، تعلیم و ایش اۉرینلری امکانیتلری نینگ کېسکین تنقیصلیگی بیلن یوزمه-یوز کېلگن، حتا عایلهلرینی باقیش اوچون یېترلی نان تاپیشده هم قیینهلماقده. اوشبو حدودلرنینگ تاریخي قالاقلیگی اوّلگی حکومتلرنینگ بېپروالیگی و ثمرهلی رواجلنیش دستورلری نینگ یۉقلیگی نتیجهسیدیر.
دوشی–باميان یۉلینی ترمیملش و اسفالتلش نهفقط بیر آستقورمه لایحهسی، بلکه سالنگ بیلن باغلیق سورونکهلی معمالرگه برهم بېریش اوچون ملي مقیاسدهگی یېچیم دیر. بو یۉل مملکت نینگ شِمالیدهگی تۉقّیز ولایتده یشاوچی میلیونلب اهالی نینگ افغانستان مرکزی بیلن تۉرت فصل دوامیده اوزلوکسیز علاقهسینی تأمینلهیدی.
بوندن تشقری، اوشبو شاهراه سالنگ یۉلیدهگی ترانسپورت باسیمینی کمهیتیرهدی، بو اېسه یۉللر، تونللر و اسفالت قاپلهمهلری نینگ تېز یېمیریلیشی نینگ آلدینی آلیشگه خدمت قیلهدی. شو بیلن بیرگه، چېکّه و کم تأمینلنگن حدودلر نینگ اقتصادي و اجتماعي رواجلنیشی اوچون شرایط یرهتهدی و آخر-عاقبت اهالی نینگ تورلی اجتماعي همده اقتصادي ساحهلردهگی فعاللیگینی آشیرهدی. شو طریقه، سالنگ نینگ مقابل شاهراهی شونچهکه المشتیرووچی یۉل اېمس، بلکه رواجلنیش، اجتماعي عدالت و اهالی نینگ اقتصادي قدرتینی مستحکملش اېشیکلرینی آچووچی کلیت صفتیده نمایان بۉلهدی.
هجري-شمسي 1397-ییل نینگ عقرب آییده اوشبو یۉل جهان بانکی مالیوي کۉمهگیده، اۉشه پیتدهگی افغانستان حکومتی تامانیدن عملگه آشیریلگن رواجلنیش لایحهلری دایرهسیده باشلنگن اېدی. بیراق، بوتون یۉل بۉیلب اتیگی آلتی کیلومتر قِسمیگینه بیر قتلم اسفالت بیلن قاپلندی. کېینچهلیک تیزیم المشیشی بیلن برچه ایشلر چله قالیب کېتدی و حکومت (شرطنامه تامانی) یۉقلیگی سببلی پودرتچی کمپنی ایش نینگ ایلک کونلریدهیاق اونی تۉختهتیب، لایحهنی ترک اېتدی. گرچه دستلب حاضرگی حکومت تامانیدن ایشلر دوام اېتتیریلیشیگه نسبتاً اهالیده کتّه امیدلر بۉلگن بۉلسه-ده، اما تۉرت ییلدن بېری بو یۉلنی قَیته تیکلش مسألهسی گۉیا عموماً هېچ کیم نینگ خَیالیگه هم کېلمهیاتگندېک. بوگونگی کونده اوشبو یۉلنینگ حالتی ویرانهگه اۉخشهیدی، خودّی برچه نینگ یادیدن بوتونلهی کۉتریلگندېک.
قوییدهگی بحثده شکاری درهسی یۉلینی قوریش و ترمیملش نینگ اهمیتی ایکّی علیحده بۉلیمده اقتصادي اهمیتی و اجتماعي اهمیتی نقطهٔ نظریدن کۉریب چیقیلهدی.
سالنگنینگ مقابل یۉلی نینگ (شکاری درهسی) اقتصادي اهمیتی
۱. قیشکی سودا قملینی یاریب اۉتیش اوچون برقرار یېچیم
سالنگ تاغلری اوزره قلین قار یاغگنده یاکه تونللر ایچیده ضرور ترمیملش ایشلری، شونینگدېک یۉل نینگ اَیریم ویران بۉلگن قِسملرینی اسفالتلش ایشلری آلیب باریلگنده، اوشبو حیاتي اهمیتگه اېگه شاهراه یاپیلیب قالهدی. بو حالت افغانستان شِمالیدهگی اقتصادیات غیلدیرهگینی عملده فلج قیلهدی. سودا تاوهرلرینی تشیش خرجتلری کېسکین آشهدی، آزیق-طعام و ناازیق-طعام محصولاتلری نرخلری اېسه اېنگ یوقاری درجهگه کۉتریلهدی.
نتیجهده اهالینینگ گۉشت محصولاتلری و موسمي مېوهلر نینگ خیلمه-خیللیگیگه بۉلگن کیریش امکانیتی چېکلنهدی. اگر ماس و ایشانچلی مقابل یۉل موجود بۉلسه، نهفقط نرخلر کېسکین آشمهیدی، بلکه اساسي و ضرور محصولاتلر بهاسی نینگ پهسهییشیگه هم آلیب کېلهدی.
۲. سودا یوکلری تشیشیدهگی بۉغین باسیمینی کمهیتیریش و سالنگ یۉلینینگ یېمیریلیشینینگ آلدینی آلیش
سالنگ تونلی ییریک و آغیر ترانسپورت واسطهلری نینگ حرکتی اوچون جدّي تخنیکي همده خوفسیزلیک چېکلاولریگه اېگه بۉلیب، عملده اونینگ سیغیمی تېزکار و یېنگیل وزنلی ترانسپورت واسطهلری قتناویگه ماس کېلهدی. بوندن تشقری، قیش و بهار فصللریدهگی دایمي نملیک یۉل قاپلهمسی نینگ مستحکملیگی و چیدملیلیگیگه جدّي ضرر یېتکزهدی؛ آغیر یوک موترلری نینگ اۉتیشی اېسه بو ضررنی ینه-ده کوچهیتیرهدی.
شکاری درهسی یۉلی کبی مناسب مقابل یۉلگه اېگه بۉلیش سالنگ یۉلی نینگ آغیر یوکلر باسیمی آستیده تېز یېمیریلیشی نینگ آلدینی آلیشگه یاردم بېرهدی، شو بیلن بیرگه سودا تاوهرلری و یوکلر ترانزیتیده یوزهگه کېلهدیگن اوزیلیشلر خوفینی دېیرلی صفر درجهگه توشیرهدی.
3. تۉرت فصل دوامیده سودا نینگ اوزلوکسیز آقیمینی کفالتلش و موسمي اینفلیهتسيهنی جلولش
سودا محصولاتی نینگ نرخی انبارلرده تۉپلنیب، بازارده کمیاب بۉلیب قالگنیدن (احتکار) سۉنگ کېسکین آشهدی. سالنگ یۉلی نینگ موسمي یاپیلیشی کۉپ بار تورمی شوکلرنی کېلتیریب چیقرگن؛ حتا اَیریم حاللرده سوداگرلر سالنگ یاپیق اېکنینی بهانه قیلیب، صنعي روشده نرخلرنی آشیریشگه قۉل اوریشهدی. نرخلر نینگ بوندهی بېقرارلیگی و اهالی نینگ ضرور محصولاتلرگه یېترلی درجهده کیره آلمهسلیگی مملکت نینگ شِمالیدهگی تۉقّیز ولایت و او یېرده یشاوچی میلیونلب اهالی نینگ دایمي معمالریدن بیری بۉلیب قالماقده. عادي، اما ایشانچلی مقابل یۉل و اوزلوکسیز ترانزیت تیزیمی بو کبی قیمت ساتیش و احتیاطکارانه یشیریلگن سودا (احتکار) حیلهلرینی برطرف اېتیب، تۉرت فصل دوامیده اوزلوکسیز سودانی کفالتلهیدی.
۴. چېکّه حدودلرنینگ اقتصادي تیکلنیشی و عایلهوي اقتصادیات نینگ رواجلنیشی
اوشبو یۉل دوشی، تاله و برفک، کهمرد، سیغآن، غندک و شیبر تومنلریدن اۉتهدی. مثلاً، تاله و برفک تومنیده کۉپ مقدارده کۉمیر ذخیرهلری موجود بۉلیشیگه و آییگه حکومتگه 30 میلیون افغانيه درآمد توشیشیگه قرهمهی، هېچ قندهی رواجلنیش عملگه آشمهگن؛ حدود اهالیسی حتا ینه-ده کمبغل درجهگه توشیب قالگن. قشّاقلیک، چېکلنگن امکانیتلر، ایش اۉرینلری نینگ یۉقلیگی و کوندهلیک کیچیک درآمدلر بو حدودلرنینگ آرقهگه سوریلیشیگه سبب بۉلگن اساسي عامللردیر. اوشبو یۉل آرقهلی عملگه آشیریلهدیگن ترانزیت بیلن بېش اولسواللیک اهالیسی قشّاقلیکدن بیرآز بۉلسه-ده قوتولهدی، شونینگدېک قیشلاق خۉجهلیگی و چارواچیلیک محصولاتلرینی ساتیش امکانیتی یرهتیلهدی، بو اېسه افغانستاندهگی قشّاقلیک نینگ بیر بۉلهگینی کمهیتیریشگه خدمت قیلهدی.
شکاری درهسی یۉلینینگ (سالنگ مقابل یۉلی) اجتماعي اهمیتی: حیات و امید کۉپریگی
سالنگ مقابل یۉلی نینگ اقتصادي جهتلری کۉپینچه آلدینگه سوریلسه-ده، بو یریم تیار یۉل نینگ اجتماعي اهمیتی ینه-ده چوقور و رقملر بیلن افادهلنمهیدیگن درجهده کېنگ دیر. اوشبو یۉل فقط یوک موترلری نینگ قتناوی اوچون اېمس، بلکه: بېمارلر اوچون تېزکار یاردم یېتکزیش، اۉقووچیلر و طلبهلر اوچون صفتلی مکتب و بیلیم یورتلرگه کیریش امکانیتینی یرهتیش، چېکّه حدودلرنی قشّاقلیکدن رواجلنیشگه آلیب چیقیش سینگری وظیفهلرنی بجرهدی. اوشبو یۉلنی اسفالتلش آرقهلی حدودلردهگی قشّاقلیک و چېکلنیشلرنی یۉقاتیش، شونینگدېک اهالی آنگیده حیات و رواجلنیشگه بۉلگن امیدنی سقلب قالیش ممکن بۉلهدی.
۱. حیاتلرنی سقلش و طبي انزواگه برهم بېریش
حاضرگی وضعیتده، تاله و برفک، کهمرد، سیغآن و غندک کبی اوزاق حدودلرده یشاوچی اهالی نینگ اساسي طبي خدمتلرگه کیریشی حیات و اۉلیم مسألهسی حسابلنهدی. اوشبو حدودلردن ساغلیقنی سقلش مرکزلریگه یېتیب باریش اوچون یۉل نینگ اوزونلیگی 6 ساعتدن آرتهدی و کۉپینچه خام یۉل بۉلهدی. اگر فوق العاده وضعیتلر، مثلاً، آنهلر توغیشی، سکته، یۉل-ترانسپورت حادثهلری و باشقه فوق العاده حالتلر یوز بېرسه، بیرته حادثه کتّه فلاکت و اۉلیمگه آلیب کېلیشی ممکن. اهالی بو حدودلرده یورهک خستهلیگی، جراحتلر و مرکّب توغروقلر عاقبتیده بېمارلر نینگ اۉلیمیگه کۉپ مراتهبه گواه بۉلگن. اوشبو طبي انزوا حدوددهگی اېنگ جدّي معمالردن بیری بۉلیب، یوز مینگلب عایلهلرنینگ خواطریگه سبب بۉلهدی. یۉلنی اسفالتلش آرقهلی مصافه قیسقرهدی و اهالی نینگ بو بارهدهگی خواطری توبدن برطرف اېتیلهدی. اجتماعي عدالت نقطهی نظریدن، افغانستان نینگ باشقه حدودلری سۉنگگی 24 ییل دوامیده رواجلنگن، کۉپلب حدودلرده کمیده بیرته یۉل آرقهلی ساغلیقنی سقلش مرکزلری و بازارلر بیلن باغلنگن. اما، بیز محاکمه قیلهیاتگن اوشبو یۉل بۉییدهگی حدودلر هنوزگچه قشّاقلیک و انزواده قالماقده.
۲. عدالت و امکانیتلرنی آچووچی یۉل بۉیلب ۱۵۲ کیلومتر
اوشبو یۉل نینگ باشی و آخری (دوشی–باميان) آرهلیغیده 152 کیلومترده) بیر میلیوندن آرتیق اهالی یشهیدی. یۉلنی قوریش و اسفالتلش فقط ترانزیت یۉلی یرهتیش اېمس؛ بو یۉل اۉن ییللر دوامیده تاغلر و واديلر بیلن اۉرهلگن، اېنگ اساسي فقرالیک حقوقلریدن محروم بۉلگن جماعهلر اوچون حیاتي چیزیق دیر. اوشبو شاهراه یۉق بۉلگنده، حدود اهالیسی کۉپ قبتلی قشّاقلیک و چېکلنیشلرگه دچار بۉلگن؛ یۉل تۉلیق عملگه آشیریلگچ اېسه، نهفقط بو قشّاقلیک توگهتیلهدی، بلکه اهالی برقرار ایش اۉرینلریگه اېگه بۉلیش امکانیتیگه اېگه بۉلهدی.
۳. تعلیمدهگی عدالت و علمي قشّاقلیک تۉسیغینی بوزیش
اوشبو حدودلرده تعلیمدهگی قشّاقلیک چوقور و کۉپ قیرّهلی دیر. کۉپلب یاشلر، یۉل اوزاقلیگی سببلی تعلیم آلیش امکانیتیدن محروم بۉلهدی، اینیقسه قیزلر ینه-ده چېکلنگن شرایطلرگه دوچ کېلهدی. بو حدودلرده قیزلرنینگ 99 فایزی سوادسیز و موجود آستقورمهلر یېتیشمسلیگی، مثلاً، دیني، اجتماعي و طبي فنلر بۉییچه اۉقوو مرکزلری نینگ یۉقلیگی همده اولرگه ماس اۉقیتووچیلر نینگ یېتیشمسلیگی بو قشّاقلیکنی ینه-ده چوقورلشتیرهدی. افسوسکی، سوادسیز عایلهلر سوادسیز فرزندلر دنیاگه کېلتیرهدی، و بو افغانستان اوچون اوزاق مدتلی جهل و بیلیم تنقیصلیگی یوکینی یرهتهدی. اوشبو معمانی حل قیلیش و یۉل قتناوی قولهی بۉلگنیده، قۉشنی حدودلردن تجربهلی اۉقیتووچیلرنی جلب قیلیش امکانیتی یرهتیلهدی، بو اېسه حدوددهگی علم و معرفت نینگ رواجلنیش امکانیتینی آشیرهدی.
۴. توریزمنی رواجلنتیریش و طبيعي بایلیکلرنی ایش اۉرینلریگه ایلنتیریش
اوشبو 152 کیلومتر اوزونلیکدهگی یۉل افغانستان نینگ اېنگ چیرایلی و قۉلی تېگمهگن طبيعي یۉللریدن بیرینی اۉزیده جمعلهگن. چوقور واديلر، شاوقینلی دریالر، بلیقلر بیلن تۉله آقیملر، رنگ-برنگ گُللر بیلن بېزهتیلگن دشتلر، کۉزنی قووانتیرهدیگن بهار منظرهلری و بلند چۉقّیلر طبيعي توریزم اوچون اولکن صلاحیتگه اېگه.
نادر دقّتگه سزاوار جایلر آرهسیده: سرخاب دریاسی منبعی (قندوز دریاسی صفتیده مشهور)، آجر کهمرد واديسیدن آقهدی، اشرف یشیل حوضی، طبيعي موزلیک ذخیرهسی، غندکدهگی آبپر شرشرهسی بلندلیگی، پاجمان و مرق دریالری، کورکلر تاریخي محلهسی، مینگ ییللیک تاریخگه اېگه، جنگیزک و سورکه کمری تاغلری، معجیزهوي طرزده شکللنگن و بېزهتیلگن، اولر ایچکی و تشقی توریستلر نینگ اعتبارینی جلب قیلیش امکانیتیگه اېگه بۉلیب، حدود اهالیسیگه توریزم آرقهلی ینگی ایش اۉرینلرینی یرهتیش امکانیتینی بېرهدی. بولر نینگ برچهسی فقط حدودلرده قتناو اوچون تۉغری یۉل موجود بۉلگنده ممکن بۉلهدی، چونکه یۉل بۉیلب توریزم ساحهسیده ایش اۉرینلری یرهتیش امکانیتی پیدا بۉلهدی. اوشبو یۉلنی اسفالتلش آرقهلی توریزم صناعتی اوچون اېشیکلر آچیلهدی، و بو محلي اهالی اوچون بېواسطه ایش بیلن تأمینلش امکانیتینی یرهتهدی.
عدالت و کېلهجک سری سرمایه
شکاری درهسی–تاله و برفک یۉلینی اسفالتلش جیوگرافیک عدالت و انسان قدر-قیمتی سری سرمایه حسابلنهدی. اوشبو لایحه افغانستان نینگ بیر میلیوندن آرتیق فقراسیگه ساغلیقنی سهقلش و تعلیم خدمتلریگه کیریش حقوقینی تأمینلهیدی، شونینگدېک، توریزم آرقهلی ایش اۉرینلری یرهتیب، قشّاقلیک ایلنیشینی بوزهدی. بو یۉل کېچهگی قشّاقلیک بیلن اېرتنگی رواجلنیش اۉرتهسیده کۉپریک بۉلیب خدمت قیلهدی؛ اونی قورمسلیک عدالت نینگ دوام اېتیشی، قوریلیشی اېسه اجتماعي عدالت سری کتّه قدم بۉلهدی.
بوندن تشقری، اوشبو یۉلنی اسفالتلش سالنگ نینگ ملي بایلیگینی حمایه قیلهدی و سَالنگ شاهراهیگه یوک باسیمینی کمهیتیریب، اونینگ یېمیریلیشی نینگ آلدینی آلهدی. شونینگدېک، سَالنگگه مقابل یۉل موجودلیگی افغانستان شِمالیدهگی تۉقّیز ولایت اقتصادیاتی نینگ حیاتي تسیکلینی نارمل حالتده سقلش، ترانزیت قولهیلیکلرینی آشیریش، و میلیونلب اهالی نینگ ضرور محصولاتلر نرخینی دایمي نظارت آستیده اوشلب توریشگه امکان یرهتهدی. شکاری درهسی یۉلینی ملي رواجلنیش بودجه سیگه کیریتیش مملکت نینگ تورلی ساحهلردهگی رواجلنیش امکانیتلرینی کېنگهیتیرهدی و اوشبو حدود نینگ میلیونلب اهالیسی اوچون قشّاقلیک و چېکلنیشلرگه برهم بېرهدی.
