مجتبی معصومی اسرار
طالبان اېندی فقط قورال بیلن حکمرانلیک قیلمهیپتی؛ اگر هنوز اۉق اوزهیاتگن بۉلسه، بو اوّل آنگلر ایچیده باشلنگن ایشنی یکونلش اوچون دیر. بو گروه یخشی انگلب یېتدیکی، برقرار حکمرانلیک تنهلرنی سیندیریشدن آلدین، فکرلرنی اېگهللشی کېرهک. کۉچهده یرهتیلگن قۉرقوو شرایط اۉزگرسه یېمیریلیشی ممکن، اما آنگگه اېکیلگن قۉرقوو اولاددن اولادگه اۉتهدی و طالبان عیناً شونی ایستهیدی.
طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، دنیا اۉزگرگنینی انگلب یېتدی و اېندی یلنگغاچ زۉرآورلیک بیلن حکمرانلیک قیلیب، جمعیت، اینیقسه یاش اولاد، جیم قالیشینی کوتیب بۉلمسلیگینی توشوندی. اۉتگن ییگیرمه ییل تجربهسی، اوّلگی طالبان حکومتی نینگ قولهشی، اجتماعي ترماقلر نینگ رواجی و جماعتچیلیک خبردارلیگی نینگ آشیشی بو گروهگه شونی اۉرگهتدیکی، اگر قالماقچی بۉلسهلر، البته روایت یرهتیشلری کېرهک، حتا او روایت یالغان، بوزیب کۉرسهتیش و الداوگه اساسلنگن بۉلسه هم.
عیناً شو نقطهدن پارتلش و اۉزینی پورتلهتیشسیز، اما تأثیری حربي اوروشدن کم بۉلمهگن بیر جنگ باشلندی. طالبان نینگ اخبارات اوروشی بو آنگگه قرشی، سوال بېریشگه قرشی و اۉز حق-حقوقی پایمال اېتیلیشینی همده حکمرانلیکنی «طبيعي» دېب قبول قیلیشنی ایستهمهگن هر بیر تفکرگه قرشی اوروش دیر. بو اوروش نینگ مقصدی قورالنی اۉچیریش اېمس؛ فکرنی چرچهتیشدیر.
طالبان جنگ میدانینی مبایل تېلفونلرگه کۉچیردی. اجتماعي ترماقلر اولر نینگ ینگی سنگرلرگه ایلندی؛ او یېرده انونیم اکونتلر، گۉیاکه مدني قیافهلر و ساخته علمي روایتلر آرقهلی افغانستان حقیقتی حقیده قلبهکی تصویر یرهتیلهدی. بو تصویرده طالبان زۉرآور و عیالگه دشمن گروه صفتیده اېمس، بلکه مملکت نینگ «مقرر حقیقتی صفتیده کۉرسهتیلهدی؛ هر قندهی مخالف آواز اېسه یا «چېت اېل اجنتی»، یا بۉلمهسه فتنه قۉزغهتووچی دېب تمغهلنهدی. بو اوروش نینگ اساسي قوراللریدن بیری اېتنیک و تیلگه عاید نزاعلرنی آنگلی روشده قۉزغهتیشدیر. گۉیاکه تاریخ، تیل حقیده بۉلیب کۉرینگن بحثلر، عملده بۉلینیشدن باشقه هېچ قندهی مقصدگه خدمت قیلمهیدی. طالبان و اولرگه یقین ترماقلر تیل مسألهسیدهگی کېلیشماوچیلیکلرنی تیزیملی روشده بۉرتتیریب کۉرسهتهدی، اېتنیک سېزگیرلیکلرنی قۉزغهیدی و یاش اولادنی نه آخری بار، نه فایدهسی بۉلگن تارتیشوولرگه تارتهدی.
بو نزاعلر تصادفي هم، علمي قیزیقووچنلیک محصولی هم اېمس. اولر آنگلرنی بند قیلیش و اوستوارلیکلرنی اتهیلب اۉزگرتیریش اوچون انیق رېجهلشتیریلگن. «قَیسی تیل قدیميراق؟» دېگن بحثلر بیلن آواره بۉلگن جمعیت کمراق اۉزیدن سۉرهیدی: نېگه عیاللر تعلیمدن محروم، نېگه نشانلی سوءِقصدلر توگهمهیپتی، نېگه دیني و اېتنیک آزچیلیکلر باستیریلماقده و مجبورن کۉچیریلماقده؟ اېتنیک تارتیشوولرگه باتگن جمعیت ظلم توزیلمهسینی شبهه آستیگه آلیشگه کمراق امکان تاپهدی.
طالبان مهارت بیلن جمعیتنینگ طبيعي غضبینی اساسي یۉلدن بوریب یوبارهدی. غضب باستیریش، کمسیتیش و تیزیملی یۉقاتیشگه قرهتیلیش اۉرنیگه، حسسي بحثلرده بۉشهتیلهدی. بو عیناً فکري یېمیریلیش دیر؛ نتیجهسیز چرچاق، اۉزگریشسیز فریاد. شو پیتده افغانستان نینگ یلنگغاچ حقیقتی یان آرتیده یشیرینیب قالهدی:
مردمی مشروعیتگه اېگه بۉلمهگن بیر حکومت؛
انسان حقلرینی تیزیملی روشده بوزهدیگن بیر توزوم؛
عیاللر نینگ تعلیم، محنت و اجتماعي حیاتدن تۉلیق چېتلهتیلیشی؛
دیني و اېتنیک آزچیلیکلر نینگ باستیریلیشی؛
و مستقل تشکیل تاپیش نینگ هر قندهی شکلینی یۉق قیلیش.
طالبان یخشی بیلهدیکی، دایمي روشده حسسي واکنش حالتیده بۉلگن جمعیت رېجه توزیشگه اولگورمهیدی. هر دایم غضبلنگن، اما جبههسی بۉلمهگن مخالف جدّي تهدید حسابلنمهیدی.
بو اوروش نینگ فیزیکی دوامی
بو روحي اوروش فیزیکی زۉرآورلیک بیلن تۉلدیریلهدی. طالبان نظارت قیلینهدیگن روایتلر دایرهسیدن تشقریگه چیققن هر قندهی تنقیدي آوازنی باستیرهدی. قاتللیک، حبسگه آلیش، قییناق، تهدید و قۉرقوو محیطینی یرهتیش کوندهلیک حیات نینگ بیر قِسمیگه ایلنگن. نتیجه روشن: عقل-ذکاوت نینگ آقیب کېتیشی، مجبوري مهاجرت و مملکت نینگ آنگلی کوچلردن بۉشهب باریشی.
بو کۉچیش تصادفي یاکه ایستلمهگن اېمس؛ طالبان اونی باشقرهدی. اولر بیلهدیکی، سورگوندهگی مخالف، مینگلب کوزهتووچیلرگه اېگه بۉلسه هم جمعیتده ایلدیز آتگن مخالفگه قرهگنده انچه کم خوفلی دیر. سورگون انساننی خلق بیلن باغلهیدیگن رشتهلرنی اوزهدی. آواز قالهدی، اما سفربرلیک و جبههوي کورهش قدرتی یۉقالهدی.
شو بیلن بیرگه، بو سیاست نینگ باشقه عاقبتلری هم بار:
اَیریم منطقهلرنینگ دېموگرافیک ترکیبی اۉزگرهدی؛
قرشیلیک جبههلری انسانی منبعلر تنقیصلیگیگه دوچ کېلهدی؛
و کورهش رئال میداندن مجازی مکانگه کۉچهدی او یېرده اېسه طالبان اوستونلیککه اېگه.
طالبان آچیق-آیدین «غضبلنگن فایدهلنووچی» بیلن یوزمه-یوز کېلیشنی «تشکیل تاپگن مخالف»دن افضل کۉرهدی. اجتماعي ترماقلر اولر اوچون تهدید اېمس، بلکه نظارت میدانی دیر. بو مکانده اولر روایت یرهتهدی، اۉچیرهدی، بوزیب کۉرسهتهدی و آنگلرنی دایمي چرچاق حالتیده اوشلب تورهدی. نتیجه بوگون کۉریب تورگنیمیزدېک: فریاد کۉپ، عمل کم؛ تحلیل کۉپ، اما تشکیلي حرکت آز.
شو آرهده، طالبان فایدهلنووچیلری آرقهلی دایمي روشده اوشبو یالغاننی تکرارلهیدیکی، افغانستان نینگ اساسي معماسی اېتنیک مسألهدیر. بو آنگلی بوزیب کۉرسهتیشدیر. افغانستان معماسی نه تیل، نه اېتنیکلیک؛ معما زۉرآورلیک، جهالت و نفرت بیلن حکمرانلیک قیلهیاتگن بیر گروه نینگ حکمرانلیگی. اولر عیاللرنی چېتلهتگن، انساننی کمسیتگن و کېلهجکنی گروگه آلگن.
طالبان حکومت اېمس؛ اولر ظلم لایحهسی دیر. بو لایحه قورال بیلن باشلنگن و حاضر آنگلرنی «مهندسلیک» قیلیش آرقهلی دوام اېتماقده. بو زۉرآور و انسانیتگه قرشی گروه بیر وقت نینگ اۉزیده تنهلرنی قۉرقیتهدی و آنگلرنی چرچهتهدی. فیزیکی باستیریش، مجبوري مهاجرت و روحي اوروش بو ناقانوني حاکمیتنی مستحکملش اوچون بیرته استراتیژي نینگ اوچ بورچهگی.
هویتگه عاید نزاعلر توزاغیگه توشیش خواه بیلیب، خواه بیلمهی، بو حکمرانلیک نینگ سهقلنیب قالیشیگه خدمت قیلیش دیر. طالبان آنگلی خبردارلیکدن قۉرقهدی، تشکیل تاپگن کورهشلردن قۉرقهدی و آنگلی بیرلیکدن قۉرقهدی؛ شو باعث جمعیتنی چېکسیز تارتیشوولر بیلن بند قیلیب قۉیگن. بو گروهگه قرشی حقیقي کورهش، اېنگ اوّلا، اوشبو اۉییننی کۉره بیلیشنی طلب قیلهدی. طالبان قورالگه تهیهنیشدن آلدین، جهالتگه تهیهنگن. بو دایرهنی بوزیش زۉرآورلیک، محروملیک، جهالت و قۉرقوو بیر ملت نینگ تقدیری بۉلمهگن هر قندهی کېلهجک نینگ بیرینچی شرطی دیر.
