بهاره اۉن ایکّی یاشیده آتهسی نینگ قرضی قربانی بۉلدی. آتهسی بهارهدن تخمیناً ییگیرمه یاش کتّه بۉلگن بیر اېرکککه 350 مینگ افغاني قرضدار اېدی و بهاره مجبور بۉلیب، آتهسی نینگ شو قرضی عوضیگه اۉشه اېرکککه تورموشگه چیقدی. ایکّی ییل اۉتیب تۉی مراسمیدن سۉنگ، بهاره ایلک فرزندینی دنیاگه کېلتیردی و حاضرده، حلی هم اۉسمیر بۉلیشیگه قرهمهی، اونینگ کون و تونلری باله پرورشی و آغیر اوی یوموشلری بیلن اۉتماقده؛ قارهمال باقیش و چارواچیلیکدن تارتیب، طعام پیشیریش و اوی تازهلشگچه.
بهاره حاضر 15 یاشده. او تندورده نان یاپهیاتگنده، حقیقي یاشیدن انچه کتّه کۉرینهدی؛ قۉللری و یوزیدهگی اجینلر اېرته حاملهدارلیک همده اېری نینگ اوییده دایمي محنت باسیمی نینگ نتیجهسیدیر. قۉللری نینگ تېریسی یاریلیب کېتگن، یوزی اېسه اېرته قریش علامتلرینی اۉزیده عکس اېتتیرهدی، بو علامتلر اۉسمیرلیک نینگ اۉرتهسیدهگی قیزدن کۉره، کۉپراق یاشی اۉتگن عیاللرگه خاص.
بهاره اېری نینگ اوییگه ایکّینچی خاتین صفتیده کیرگنیده، او حقده قبول قیلینگن بیرینچی قرار، اونی تعلیمدن محروم قیلیش بۉلدی. اېری اونگه مکتبگه باریشگه رخصت بېرمهدی و بهاره تۉرتینچی صنفدن آرتیق اۉقي آلمهدی؛ بو قرار اونینگ حیات یۉلینی بوتونلهی اۉزگرتیریب، اونی کېرهک بۉلگنیدن انچه اېرته خاتینلیک، حاملهدارلیک و آنهلیک ایلنهسیگه آلیب کیردی.
بهاره افغانستان شِمالیدهگی بلخ ولایتی نینگ چمتال اولسواللیگیده، دهقان و چاروادار عایلهده توغیلگن. اونینگ بالهلیگی قورغاقچیلیک و طالبان نینگ افغانستان اوّلگی حکومت کوچلری بیلن اوروشی دوریگه تۉغری کېلدی. اقتصادي باسیملر آتهسینی تیریکچیلیک خرجتلرینی تأمینلش اوچون دۉستلریدن قرض آلیشگه مجبور قیلدی، اما بو قرضلرنی قَیتره آلمهسلیک بهاره نینگ تقدیرینی بېلگیلب بېردی و او آتهسی نینگ قرضی سبب بالهلیگی همده کېلهجگیدن واز کېچیشگه مجبور بۉلدی.
بهاره اطلاعات روز گزېتهسیگه شوندهی دېیدی: «مېن کېلین بۉلگنیمده، اېر-خاتینلیک حیاتی حقیده عموماً هېچ نرسه توشونمسدیم. مېنگه اگر تورموشگه چیقسهم، آتهم جنجلدن قوتولهدی و قرضلرینی هم تۉلهی آلهدی، دېب ایتیشدی. بیز نینگ عرف-عادتلریمیزده قیزدن راضی-راضیلیگینی سۉرهش یۉق. آته-آنه بیز اوچون قندهی قرار قبول قیلسه، بیز مجبور بۉلیب اونی قبول قیلهمیز و حیاتیمیزنی اولر نینگ قراریگه ماسلب دوام اېتتیرهمیز.»
بالهلیکدهگی آنهلیک
نکاحدن سۉنگ بهاره نینگ اېری اونینگ تېزراق حاملهدار بۉلیشینی جوده ایستردی. شو سببلی، بهارهنی قیته-قیته ولادی نسایی شفاکارلرگه آلیب بارردی، بهاره نینگ اتیگی 12 یاشده اېکنیگه اېسه مطلقا اعتبار بېریلمسدی. اېری نینگ عایلهسی هم اونی دایم کنایه و اچّیق سۉزلر بیلن حاملهدار بۉله آلمهسلیکده عیبلر، اولر نینگ بوتون تشویشی فقط شو مسأله بیلن چېکلنیب قالگن اېدی.
بهاره شوندهی حکایه قیلهدی: «تۉییمدن بیر ییل اۉتگچ، اېریم نینگ عایلهسی مېنی کنایه قیله باشلهدی گۉیاکه مېنده معما بار، حاملهدار بۉلالمهیمن. مېنی شفاکارگه آلیب باریشدی. قَیسی شفاکارگه آلیب باریشمسین، همهسی «اونده هېچ قندهی معما یۉق، یاشی جوده کیچیک، تنهسی ضعیف، حاضرچه حاملهدارلیکنی کۉتره آلمهیدی»، دېر اېدی. اما اېریم و قَینانهم بونگه راضی بۉلیشمهدی و بیر شفاکاردن باشقهسیگه آلیب بارهوېریشدی، آخری حاملهدار بۉلدیم.»
اونینگ ایتیشیچه، انه شو مراجعتلردن بیریده، قَینانهسی نینگ تینیمسیز طلبیگه جوابن، شفاکارلردن بیری بهاره نینگ اېریگه قرهته شوندهی دېگن: «اویهلینگلر! حلی اۉزی باله بۉلگن بیر بالهنی آلیب کېلیب، اوندن باله توغیشینی طلب قیلیهپسیزلر. او اۉزی هم حلی باله. سیزلر انسانيلیک دېگن نرسهنی بیلهسیزلرمی یۉقمی؟» بهاره نینگ ایتیشیچه، بیرینچی فرزندی توغیلگچ، آرهدن بیر نېچه آی اۉتمهی، او ینه حاملهدار بۉلیب قالدی، اۉزی نینگ تعبیری بیلن ایتگنده، بو «آمدسیزلیگی» سبب یوز بېرگن. اۉغلی حلی اۉن بیر آیلیک بۉلگنیده، قارنیدهگی ینه بیر باله نینگ توغیلیش وقتی یېتیب کېلدی. بو سفر اېسه حاملهدارلیگی اېگیزهک اېدی.
اونینگ ایتیشیچه، توغروققه اتیگی اۉن بېش کون قالگنیده، جاري ییل نینگ 12-عقرب کونی یوز بېرگن کوچلی زلزله افغانستان شِمالینی لرزهگه سالدی. زلزله عاقبتیده اوی نینگ تامی قولهب توشدی و بهاره نینگ قارنیگه قتّيق ضربه یېتدی؛ بو حادثه اونینگ قارنیدهگی حاملهلر نینگ نابود بۉلیشیگه آلیب کېلدی. شو اچینرلی تجربهگه قرهمهی، بهاره نینگ ایتیشیچه، جراحلیک عملیاتیدن فقط بیر هفته اۉتیب، او ینه آغیر اوی یوموشلریگه قَیتیشگه مجبور بۉلگن؛ بو ایشلر قارهمال باقیش، چارواچیلیک و اونگه یوکلنگن کوندهلیک برچه مجبوريتلرنی اۉز ایچیگه آلردی. او شوندهی دېیدی: «عملیاتیم تیکلنیشی حلی ینگی اېدی، لېکن اولر ایتیشدی، عیال اوی ایشلرینی بجریشی کېرهک. «اېندی بیر هفته اۉتدی، یخشی بۉلدینگ. اۉزینگنی شکایتچیلیک قیلهیاتگن کبی توتیهپسن»، دېدیلر. مېن آغیر ایشلرنی قیلهمن. قارهماللرنی سۉیهمن، چاروانی باقهمن و شو ایشلر. حالتیم یامانلشهدی، لېکن قهیېرده بیر مهربان آدم بار، کیمکه مېنگه اچینیب یورهدی»
بهارهگه اۉسمیرلیک یاشیده تورموشگه چیققنی حقیده قندهی حس قیلیشی حقیده سۉرهگنیمده، او شوندهی جواب بېرهدی: «مېن 12 یاشیمده تورموشگه چیققنیمدن حلی هم بختلیمن؛ مېنینگ باشقه بیر آپه-سینگلیم 9 یاشیده کېلینلیککه چیقدی و 10 یاشیده اېرگه بېریلدی. بیز نینگ عرف-عادتیمیز شوندهی.» او شوندهی قۉشیمچه قیلهدی: اولرنینگ اېلتیده قیزلر کیچیک یاشده تورموشگه جۉنهتیلهدی و او آتهسی نینگ قرضینی تۉلهب بېرگنی اوچون بو تورموشدن قانیقیش حس قیلهدی: «مېن تۉسقینلیک قیله آلمهدیم بیر تاماندن آتهم نینگ قرضی تۉلهنیشی اوچون، ایکّینچی تاماندن بیز نینگ اېلتیمیز نینگ عرف-عادتلری اوچون. حیاتیم آغیر و چیدهب بۉلمس بۉلسه-ده، بالهلیگیم بۉلمهدی، اۉزیمنی انگلهگنیمدن بویان کتّهلردېک بۉلدیم و آنه بۉلدیم؛ لېکن چیدهشیم کېرهک، باشقه علاج یۉق.»
حاملهدارلیک بالهنینگ تنهسیده
بهاره نینگ حیاتی حکایهسی بالهلر تورموشی نینگ عاقبتلریدن فقط بیرته مثال؛ بو حادثه فقط تعلیمدن و بالهلیکدن محروم قیلیش بیلن چېکلنمهی، قیزلرده جدّي ساغلیق خوفینی هم کېلتیریب چیقرهدی. شمالي افغانستانده ولادی نسایی بۉلیب ایشلهگن شفاکار سوریه (مستعار)، اطلاعات روز گزېتهسیگه شوندهی دېیدی: ایش فعالیتی دوامیده او کۉپلب حالتلرنی کۉرگن، اولرده اۉسمیر قیزلر حاملهدارلیک دوریده یاکه توغروق پیتیده حیاتلرینی یۉقاتگن.
او ایتهدی: «افسوسکی، قیشلاقلرده بالهلر تورموشی کۉپراق اوچرهیدی. آخرگی ییللرده بو جریان سېکینلشگن اېدی، اما طالبان کېلگنیدن بېری، یاشگه یېتمهگن تورموشلر کۉپهیدی. آلدینگی ییللرده قیزلر 20–25 یاشده تورموش قوریشردی، حاضر اېسه بیزده 15–16 یاشده تورموشگه چیققن و حاملهدار بۉلگن بېمارلر بار.»
شفاکار ثریا نینگ ایتیشیچه، یاشده تورموش قوریش و حاملهدارلیک نینگ ساغلیق عاقبتلری کېنگ کۉلملی و بعضاً «قَیتریب بۉلمس» بۉلهدی؛ اولر آرهسیده حاملهنی توشیریش، کمقانلیک و یېترلی طعاملنمسلیک، اینفکسیونلر، بچهدان نینگ میکروب بیلن ضررلنیشی، توغروق کۉپهییشی، بې پوشتلیک و کوچلی قان کېتیشلر بار.
اونینگ تأکیدلهشیچه: اۉسمیر قیزلرنینگ اېر-خاتینلیک و حاملهدارلیک مسألهلریدهگی بیلیم درجهسی پستلیگی بو ضررلر نینگ کۉپهییشیده حل قیلووچی رۉل اۉینهیدی؛ «کیچیک یاشده تورموشگه چیققن قیزلر اېر-خاتینلیک و حاملهدارلیک مسألهلریده جوده کم بیلیمگه اېگه؛ اولر تۉغری پرورش و تۉلیق طعاملنیش اصوللرینی بیلیشمهیدی، شو نینگ اوچون یاش قیزلرده حاملهنی توشیریش حالتلری یوقاری کۉرسهتکیچلرده اوچرهیدی. ایکّینچی ساغلیق معماسی شوندهکی، اولر اوچون جدّي ولادی و نسایی کسللیکلر یوزهگه کېلهدی.»
داکتر ثریا ایتهدی: اۉسمیر قیزلر نینگ سویکلری حلی تۉلیق مستحکم بۉلمهگن، و عیناً شو سبب کۉپلب قیزلر توغروق وقتیده عملیاتگه مجبور بۉلهدی؛ بو عملیات اۉزی یوقاری خوف بیلن باغلیق بۉلیب، آنه و ینگی توغیلگن باله نینگ حیاتیگه تهدید سالهدی. اونگه کۉره، یاش آنهلردن توغیلگن بالهلر کۉپینچه وزنی پست و بۉی جهتدن کیچیک بۉلهدی و یوقاری اۉلیم درجهسی بیلن دوچ کېلهدی.
او قۉشیمچه قیلهدی: «قیزلر کیچیک یاشده تورموشگه چیققنده، اولر نینگ کۉپراق بالهلری یېترلیچه طعاملنمسلیک بیلن توغیلهدی، چونکه آنه اۉزی تۉغری طعاملنمهگن و ساغلیق بۉییچه توصیهلرگه اعتبار بېرمهگن. اگر باله ساغلام توغیلسه هم، وقت اۉتیشی بیلن ینه ضعیفلشهدی و حتا یېترلیچه طعاملنمسلیک حالتیگه توشهدی. چونکه یاش آنهلر تۉغری اېمیزیش اصوللرینی بیلیشمهیدی.»
طاهر، بهاره نینگ 15 آیلیک اۉغلی، بو حقیقت نینگ جانلی مثالِدیر. ضعیف بالهلیک، چوقور توشگن کۉزلر و کسل تنه اونینگ ساغلیگی یامان و او دایمي روشده ارابهچهده ییغلهیدی. بهاره ایتهدی: آخرگی طبي تېکشیروویده شفاکارلر اۉغلینی وزنی اتیگی تۉرت کیلوگرام اېکنینی ایتیشگن؛ ثریا شفاکاریگه کۉره اېسه، ساغلیق جدوللریگه موافق، شو یاشدهگی باله کمیده سکّیز کیلوگرام بۉلیشی کېرهک اېدی.
یشیرین یرهلر
اما بالهلر تورموشی نینگ عاقبتلری فقط جسماني جهتلر بیلن چېکلنمهیدی. کیچیک یاشده تورموشگه چیقیش قیزلرگه چوقور روحي و پسیکولوژیگ ضررلرنی هم کېلتیرهدی. احمد فرید (مستعار)، روان درمانگر، ایتهدی: بلاغتگه یېتیشدن آلدین مجبوري تورموشگه کیریشگن بالهلر دېپرېسسیون، بېزاوتهلیک، اجتماعي، سترېسس، اۉزیگه ایشانچ نینگ پهسهییشی، عصبي کسللیکلر، روحي بوزیلیشلر همده اۉزی قولگه آلینگن و امیدسیز حس قیلیش کبی معمالرگه دوچ کېلهدی.
او اطلاعات روز گزېتهسیگه شوندهی دېیدی: «مجبوري تورموش، مجبوري جنسي مناسبت، عایلهوي زۉرآورلیک و اېرته حاملهدارلیککه آلیب کېلهدی و باله نینگ روحیتیگه بېواسطه ضرر یېتکزهدی. بوندهی حاللرده بیز توش کۉریش، چېکینیش، دېپرېسسیون و اۉزیگه ایشانچ نینگ پهسهییشینی انیق کۉریشیمیز ممکن. اوشبو بالهلر حیاتنی شکللنتیریشده رۉل اۉینهمهگنلیگی سببلی اۉزی قولگه آلینگن و امیدسیز حس قیلهدی.» روان درمانگلرنینگ ایتیشیچه، اۉیین، تعلیم و طبيعي رواجلنیشدن محروم بۉلیش بالهلرنی شخصيلیک جهتیدن چلکشتیرهدی، اولر نینگ اجتماعي موقعی و شخصي قدریتینی یۉقاتهدی. او شوندهی دېیدی: «اگر باله مجبوري تورموش طفیلی اۉیین و تعلیم امکانیتیدن محروم بۉلسه، او تورلی چلکشلیککه دوچ کېلهدی. اۉز قدری و جمعیتدهگی موقعینی یۉقاتهدی و نتیجهده او چېکینووچی، اۉزیگه ایشانچی پست انسانگه ایلنهدی.»
احمد فرید تأکیدلهیدیکی، کۉپلب حالتلرده بو ضررلر نینگ کۉلمی حتا اۉز جانیگه قصد قیلیش درجهسیگچه یېتهدی؛ «کیچیک یاشده مجبوري تورموشگه بېریلگن کۉپلب آنهلر و عیاللر بعضاً اۉز جانیگه قصد قیلیشگه قۉل اورهدی؛ چونکه اولر حلی عایلهوي حیات معمالرینی حل قیله آلهدیگن یاشگه یېتمهگن بۉلهدی. شو سببلی، اولر اۉز جانیگه قصد قیلیشنی بو قماقدن قوتولیش یۉلی دېب اۉیلشهدی.»
او حقوقي دایرهلرگه اشاره قیلگن حالده شوندهی دېیدی: «افغانستان قانونیده، او جمهوریت دوریده عمل قیلگنیده، قیزلر نینگ تورموشگه چیقیش یاشی 16 یاش دېب بېلگیلنگن اېدی. اما دنیا قانونلریده، کۉپلب مملکتلر بونگه راضی بۉلگن، قیزلر تورموشگه 18 یاشده چیقیشی کېرهکلیگی ایتیلهدی.» شونگه قرهمهی، طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، جمهوریت دوری قانونلری بېکار قیلیندی. شو بیلن بیرگه، بعضی طالبان قوماندانلری و کوچلری اۉزی بالهلر تورموشی و مجبوري تورموشگه مراجعت قیلگن، اولر نینگ «اسلام شریعت» توشونیشلری اېسه تنقیدچیلر فکریچه، اېکسترېمیستیکدیر. طالبان نینگ تۉرت یریم ییللیک قَیته حاکمیتی دوریده، قیزلر نینگ باشلنغیچ مکتبدن یوقاری تعلیم آلیشی نینگ تعقیقلنیشی و اجتماعي همده اقتصادي باسیملر نینگ کوچهییشی، بعضی عایلهلرنی قیزلرینی یاشلیگیده تورموشگه بېریشگه مجبور قیلدی؛ بو جریان کۉپلب قیزلر نینگ، بهاره کبی، بالهلر تورموشی و مجبوري نکاح قربانیگه ایلنیشیگه سبب بۉلدی.
