صائمه فتحی
طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی افغانستان پایتختی کابل شهری اۉتگن هفته جاري ییل نینگ ایلک کوچلی قار یاغیشیگه گواه بۉلدی. پنجشنبه کونی، 2 دلو تانگ سحردن باشلنگن قار یاغیشی استه-سېکین شهرنینگ کۉچهلری، تاملری و یۉللرینی آپّاق قارگه بورکهدی. اوشبو کوچلی یاغینگرچیلیک ایکّی کون دوام اېتدی و شهر قیافهسینی بوتونلهی اۉزگرتیریب یوباردی.
کوچلی قار یاغیشلری عادتده کوندهلیک حیاتده سېزیلرلی اۉزگریشلر بیلن بیرگه کېچهدی. یۉللر و کۉچهلرده قار تۉپلنیشی قتناونی قیینلشتیرهدی، جماعت قتناوی یۉنهلیشلرینی تۉسیب قۉیهدی همده موترلر و باشقه ترانسپورت واسطهلری حرکتینی کېچیکتیرهدی یاکه بوتونلهی تۉختهتیب قۉیهدی. بوندهی شرایطده بازارلر، ساغلیقنی سقلش مرکزلری و ضرور خدمتلرگه اېریشیش امکانیتی هم چېکلنهدی، کۉپلب عایلهلر اېسه کوندهلیک رېجهلرینی ینگی وضعیتگه ماسلشتیریشگه مجبور بۉلهدی. بوندن تشقری، قار و اوزلوکسیز یاغاینگرچیلیک عاقبتیده یوزهگه کېلهدیگن موزلش حالتلری آدملر نینگ ییقیلیب، جراحتلنیش خوفینی آشیرهدی.
کابلده ایلک کوچلی قار یاغیشیدن بیر نېچه کون اۉتیب هم کۉپلب یۉللر و کۉچهلر قار و موز بیلن قاپلنگنیچه قالدی. شو حالتده برق تأمیناتی اوزیلگنده، طالبان مسووللری قار نینگ جوده کۉپ یاغگنی اونی زودلیک بیلن قَیته اولشگه تۉسقینلیک قیلهیاتگنینی ایتیشدی.
شو بیلن بیرگه، چیقیندیلرنی ییغیش و شهرنی تازهلش ایشلری هم تۉختهب قالدی و اخلتلر یۉل یاقهلریده همده کۉچهلر ایچیده اویولیب کېتدی. بو حالت اېنگ عادي سواللرنی اۉرتهگه تشلهیدی: شهر خدمتلری قهیېرده؟ افغانستان پایتختی قیشکی بحرانلرگه تیارگرلیک بارهسیده هېچ بۉلمهگنده اېنگ مینیمال درجهده تیارمی؟
قار، شهر باشقرووی دعواسینینگ سیناوی
قار یاغیشیدن بیر نېچه کون اۉتیشیگه قرهمهی، قار مقداری شونچهلیک کۉپ اېدیکی، شهرنینگ اَیریم جماعت جایلریده شخصي موترلر، تکسیلر و باشقه ترانسپورت واسطهلری نینگ حرکتی قیین یاکه بوتونلهی امکانسیز بۉلیب قالدی. حاضرگه قدَر هم بو حالت سېزیلرلی درجهده یخشیلنمهدی. شهرده آدملر حرکتی کمهیگن، سۉنگگی کونلرده اهالی حتا قیسقه مصافهلرنی هم کتّه احتیاطکارلیک بیلن باسیب اۉتیشگه مجبور بۉلماقده، کېکسهلر و بالهلر اېسه کۉپراق اویده قالماقده. بوندن تشقری، پیادهلر یۉلکلریده موزلش و قار نینگ تۉپلنیشی آدملر نینگ سِرپهنیب ییقیلیشی و جراحتلنیش خوفینی آشیردی همده بازارلر و دوالش مؤسسهلری کبی ضرور خدمتلرگه کیریشنی کېسکین چېکلب قۉیدی.
بو شرایطلرگه قرهمهی، بیر نېچه کون اۉتگن بۉلسه هم، شهر خدمتلری نینگ منتظم فعالیتی علامتلری دېیرلی کۉرینمهیپتی و عمومي یۉللر همده کۉچهلرنی تازهلش اساسن اهالی نینگ ذمّهسیگه توشیب قالگن. تار کۉچهلر و اویلر نینگ زیچ جایلشووی کۉپلب حدودلرده، جملهدن اۉن اوچینی و یېتّینچی ناحیهلرده وضعیتنی ینهده مرکّبلشتیریب، قارلرنی کۉچیریش یاکه ییغیب آلیش اوچون یېترلی مکان قالدیرمهگن.
عمومي یۉللر: موزلهگن و خوفلی
قتّيق ساووق و هوا حرارتی بعضاً منفي 12 درجهگچه توشگن پیتلرده، قار تازهلش بۉییچه شهر حاکمیتی و طالبان نینگ مسوول ادارهلری فعالیتی سېزیلرلی درجهده چېکلنگن اېدی. بو بارهده اۉن اوچینچی ناحیه اهالیسیدن بیری شوندهی دېدی: «جمعه کونی فقط بیرته قار تازهلاوچی موتر عمومي یۉلدن اۉتدی و تۉرت موتر سیغهدیگن یۉلدن قار فقط بیرته موتر کېنگلیگیده تازهلندی.»
میداني کوزهتوولر هم بو حالتنی تصدیقلهیدی. اکثریت یۉللر فقط بیرته موتر قتناوی اوچون یېترلی درجهده تازهلنگن، یۉل یوزهسی نینگ کتّه قِسمی اېسه هنوز موزلب یاتیبدی. بوندهی شرایطده موترگه چیقیش و حرکتلنیش ییقیلیش خوفی بیلن کېچماقده. عادتده کوچلی قار یاغیشیدن کېین عمومي یۉللر اېنگ کۉپی بیلن بېش کون ایچیده تازهلنیشی لازم بۉلسه-ده، عملده طالبان تامانیدن بوندهی چارهلر کۉریلمهگن و جماعت یۉلکلری همان آغیر احوالده قالماقده.
بو مدت دوامیده شهرنینگ داوانلری و قییهلیک یۉللریده هېچ قندهی قوم سېپیش یاکه توز سېپیش ایشلری عملگه آشیریلمهدی. ناحیهمنطقهدهگی داوانلر همده خیرخانه حدودیدهگی یۉللر کوچلی موزلش سببلی جوده سیرپنچیق بۉلیب قالگن. محلي اهالی نینگ ایتیشیچه، سۉنگگی کونلرده اوشبو یۉنهلیشلرده موترنینگ تۉقنهشووی و سِرپهنیشی حالتلری کېسکین کۉپهیگن.
هر قندهی مملکت پایتختی، عادتده، فقرالر نینگ تورموش شرایطی و حکومت نینگ انقراضلرگه تیارگرلیک درجهسینی عکس اېتتیرووچی رمز و کۉزگودیر. قیشکی شرایطلرده حکومت کوچلی قار یاغیشیدن کېین کمیده بېش کون ایچیده پایتخت نینگ اساسي یۉللری و حیاتي خدمتلرینی آچیق حالده سهقلهی آلیشی، شهر حیاتی نینگ تۉختهب قالیشیگه یۉل قۉیمسلیگی لازم. پایتختده یۉللرنینگ یاپیلیشی، کېنگ کۉلملی موزلش و قار تازهلشدهگی عاجزلیک مملکت مقیاسیده انقراضلرنی باشقریش بۉییچه رېجهلشتیریش نینگ سستلیگی و امکانیتلر یېتیشمسلیگینی کۉرسهتهدی.
دنیاده قار بیلن کورهشیش اصوللری
کتّه شهرلردهگی مسوول ادارهلر عادتده کوچلی قار یاغیشیگه قرشی انیق و تیزیملی رېجهلرنی ایشلب چیقهدیلر. اوشبو چارهلر شهر حیاتی نینگ دوام اېتیشینی تأمینلش و موزلش همده یۉللرنینگ یاپیلیشیدن کېلهدیگن خوفلرنی مینیمال درجهگه توشیریشگه قرهتیلگن.
اساسي اصوللردن بیری اساسي یۉللرنی تېزکار تازهلش اوچون قار تازهلاوچی موترلردن فایدهلنیشدیر. کۉپلب مملکتلرده، یوقاری حرکتلیلیککه اېگه یۉللر و جماعت یۉنهلیشلری قار یاغیشی توگهگنیدن کېین 24 ساعت ایچیده تازهلنهدی، شونده موتر حرکتی و حیاتي خدمتلر، مثلاً تېز یاردم یاکه جماعت ترانسپورتی، معماسیز دوام اېتهدی.
ینه بیر عادتي چاره، یۉل و پیادهلر یۉلکلریگه توز و قوم سېپیشدیر. بو ایش یېر یوزهسی نینگ موزلشی نینگ آلدینی آلهدی و ییقیلیش همده هلاکت خوفینی کمهیتیرهدی. بوندن تشقری، حیاتي یۉللر، مثلاً شفاخانهلر و یانغین خدمتلریگه کیریش یۉللری، باشقه یۉللردن اوستونلیک بیلن تازهلنهدی.
طالبان نینگ قار بیلن کورهشدهگی فعالیتی
کابلده کوچلی قار یاغیشینی باشقریش چېکلنگن و قسماً عملگه آشیریلگن. بیر هفته اۉتگن بۉلسه هم، یۉللرگه توز یاکه قوم سېپیش ایشلری آلیب باریلمهگن، شهر یۉللری نینگ اکثریتی هنوز قار و موز بیلن قاپلنگن حالده قالماقده.
سۉنگگی بیر نېچه کون ایچیده ناحیه منطقهدهگی یگانه اساسي یۉلدن فقط بیرته قار تازهلاوچی موتر اۉتگن و یۉل نینگ فقط کیچیک بیر قِسمینی تازهلهی آلگن. شو حالت نتیجهسیده کوندهلیک حیات چېکلنگن و اهالی اوستیدهگی باسیم آشگن؛ کۉپلب یۉللر و کۉچهلر هنوز یاپیق، و احتیاطکارلیکسیز حرکت قیلیش قَیتریب بۉلمس خوف توغدیرهدی. باشقه دنیا شهرلریده بوندهی وضعیت عادتده 24–48 ساعت ایچیده باشقریلسه، کابولده کوچلی قار یاغیشدن بیر هفته اۉتیب هم شهر هنوز قار و موز آستیده قالماقده.
کۉچهلر: شهر خدمتلری نینگ ثمرهدار اېمسلیگی
کابل نینگ کۉپلب حدودلریده، آباد و بای محلهلردن تشقری، کۉچهلر تار و سیقیلگن، شهر ستندردلری اېسه اولرده اعتبارگه آلینمهگن. کۉپلب عایلهلرده کیچیک حویلیلر بۉلیب، عادتده تام و حویلیدهگی قار شو یېرده ییغیلهدی. بیراق سۉنگگی کوچلی یاغاینگرچیلیک سببلی بو حویلیلرنینگ سیغیمی یېترلی بۉلمهی، اهالی قارنی کۉچهگه چیقریشگه مجبور بۉلگن.
بو حالت نتیجهسیده حرکت قیلیش میدانی چېکلنیب، ترانسپورت و پیادهلر نینگ حرکتی قیینلشهدی. تار و قار بیلن تۉله کۉچهلر نهفقط حرکتنی سېکینلشتیرهدی و خوفلی قیلهدی، بلکه مسوول ادارهلر تامانیدن منتظم یاردم و اسکونهلرسیز اولرنی تازهلش دېیرلی امکانسیزدیر. اوشبو کۉچهلر شهر نینگ اینفرهتوزیلمسی یېتیشمسلیگی و کوچلی قار یاغیشیگه تیارگرلیک نینگ یۉقلیگینی انیق کۉرسهتهدی.
دنیادهگی پایتختلر و کتّه شهرلر نینگ حتا تورر-جای حدودیدهگی کۉچهلری هم عادتده قار بیلن کورهش بۉییچه کېنگ قمراولی رېجهگه کیریتیلگن. شهر حاکمیتلری یان یۉللر و تار کۉچهلرنی اوستوار قیلیب بېلگیلهیدی و کیچیک قار تازهلش اسکونهلری، توز و قوم سېپیش آرقهلی اولرنی اتوموبیللر و پیادهلر اوچون خوفسیز قیلهدی. کۉپلب شهرلرده کۉچهلرنی تازهلش اوچون مخصوص جماعهلر یاکه محلي پودرتچیلر مسوول بۉلیب، کېرهکلی ایشلرنی قار یاغیشی توگهگنیدن کېین 24–48 ساعت ایچیده عملگه آشیرهدیلر، شونده یۉللر یاپیلمهیدی و شهر حیاتی تۉختهمهیدی.
فیزیک تازهلشدن تشقری، اوشبو شهر حاکمیتلری اهالیگه همکارلیک قیلهدی و قارنی ییغیش وقتی همده اصوللری حقیده انیق معلومات بېرهدی. شو موافقلیک طفیلی کۉچه اهالیسی قارنی قهیېرده ییغیشنی بیلهدی و یۉللر نینگ یاپیلیشی نینگ آلدی آلینهدی. شهر ادارهلری و فقرالر اۉرتهسیدهگی بوندهی رېجهلشتیریش و همکارلیک کوندهلیک حیات نینگ دوام اېتیشینی تأمینلهیدی و موزلش همده قار تۉپلنیشی عاقبتیده یوزهگه کېلهدیگن ییقیلیش یاکه خوفینی مینیمال درجهگه توشیرهدی.
طالباننینگ یېتکچی کېنگشی، شهر حاکمیتی اۉرنیده
اما طالبان، کابلده جاري ییل نینگ ایلک کوچلی قار یاغیشیدن تۉرت کون اۉتیب، اون اوچینچی ناحه یاکه دشت برچیدهگی تورلی حدودلرگه اعلانلر آسدی. اوشبو اعلانلرده محلي اهالیدن تام و کۉچهلردهگی قارنی اوچ کون ایچیده اۉز حویلیلریگه تۉکیب قۉییش سۉرهلگن و قارنی یۉللر و کۉچهلرگه تۉکیسه «شهر قاعدهلریگه و قدیمي عادتلرگه ضد» اېکنلیگی تأکیدلنگن. اعلان متنیده شونینگدېک، اوشبو کۉرسهتمهلرگه رعایه قیلینمسه، قانوني چارهلر کۉریلیشی حقیده آگاهلنتیریش بېریلگن.
اوشبو اعلان کابل شهر حاکمیتی تامانیدن بېواسطه قبول قیلینگن قرار اېمس، بلکه اون اوچینچی ناحیه دهگی کۉچه وکیللری کېنگشی و محلي یېتکچیلر کېنگشی ییغیلیشی دایرهسیده، طالبان نینگ اوچ اوچینچی ناحیه مسوولی بیلن کېلیشیلگن حالده تیارلنگن و اعلان قیلینگن. شهر کابل نینگ باشقه حدودلریده بوندهی چاره کۉریلگنی کوزهتیلمهگن و بو قرار یگانه، عمومي شهر سیاستی صفتیده اعلان قیلینمهگن.
بو قرار فقط اۉن اوچینچی ناحیه ده قبول قیلینگن و محلي درجهده عملگه آشیریلماقده. اوشبو اعلان قبول قیلینیشیگه آلیب کېلگن ییغیلیشده اۉن اوچینچی کۉچه وکیللری کېنگشی رئیسی طاهر خلیل، محلي یېتکچیلر کېنگشی رئیسی محمد اسحاق صفدری و اۉن اوچینچی ناحیه مسوولی صلاح الدین بلوچ اشتراک اېتگن. شو شخصلردن محمد اسحاق صفدری، محلهدهگی مسجدلر و حسینییهلرنی موافقلشتیریش اوچون مسوول بۉلگن یېتکچی صفتیده، اَیریم محله اهالیسی تامانیدن چېکلاوچی و تهدیدلی چارهلری طفیلی تنقیدگه اوچرهیدی.
آلدینراق، جاري ییل نینگ سرطان آییده، محمد اسحاق صفدری دشت برچیده عیاللر نینگ عامهوي حبسگه آلینیشی جریانیده، آگاهلنتیرووچی و تهدیدلی آهنگده، اۉن اوچینچی ناحیه اهالیسی اوچون اجتماعي ترماقلرده خبر اعلان قیلگن اېدی. اوشبو خبرده او محصولاتنی امر به معروف وزیرلیگی تامانیدن چیقریلگن حجت حقیده معلومات بېرگن بۉلیب، حجت «اسلامي حجابگه رعایه قیلمسلیکنی» قارهلهگن و مذکور مسأله بۉییچه مسووللرگه قطعي توصیهلر بېریشنی بویورگن اېدی. صفدری نینگ ایتیشیچه، برچه کېنگش اعضالری ملازملر، محله اماملری، کۉچه وکیللری و حقوقي وکیللر آرقهلی عایلهلرنی اسلامي حجابگه رعایه قیلیش بارهسیده آگاهلنتیریشگه مجبور اېکنلیگینی تأکیدلهگن. شو طریقه، عیاللر کۉچهلر و بازارلر بۉیلب یوریشده مذکور مسووللر بیلن تۉقنهش کېلمسلیگی کېرهک اېدی. او بو چارهنی نهفقط قانوني وظیفه، بلکه «شرعي و دیني بورچ» دېب حسابلهگن.
بو سفر هم شونگه اۉخشش آگاهلنتیریشلر بېریلگن و اولرنی قندهی عملگه آشیریش بۉییچه موافقلشتیریش ییغیلیشی اۉتکزیلگن. محلي اهالیدن بیری، 63 یاشلی عبدالله (مستعار)، اۉن اوچینچی ناحیه یقینیدهگی دکان اېگهسی و محمد اسحاق صفدری فعالیتی بیلن تنیش، شوندهی دېدی:
«اولر نینگ مقصدی فقط پول آلیش. اۉتگن ییل هم اویلرنی تأمیناتدن اۉتکزیشدی. هر بیر اویدن بېش مینگ افغانی آلدیلر. همهسی نینگ قۉلی بیرته ایدیشد
ه. کۉپچیلیگی بیر لوازم اوچون بایلیک قیلیشهدی.» محمد اسحاق صفدری اۉزی نینگ فس بوک صحیفهسیده ناحیه اهالیسی و قارنی باشقریش اصوللری حقیده یازگن: «اۉن اوچینچی ناحیه اهالیسی تامانیدن یقینده یاغگن قار پیتیده محله توصیهلریگه رعایه قیلمسدن تام و حویلیدهگی قارلرنی کۉچهگه تۉکیسه، خوفسیزلیک کوچلری نینگ حرکتینی و بېمارلرنی تشیش اوچون تېز یاردم موترلرینی تۉسیب قۉیدی. اېنگ مهمی، بو قار سووی کۉچه کاناللریگه کیریب، او یېردن کابل دریاسیگه آقیب، نتیجهده پاکستانگه یېتیب بارهدی.»
اوشبو خبر صفدری اۉز تشویشینی اېنگ اوّلا طالبان حرکتلنتیرووچی کوچلری حرکتی و قارنی آلیب کېتووچی سوو نینگ مملکت تشقریسیگه آقیشی بیلن باغلگنینی کۉرسهتهدی. گرچه اۉن اوچینچی ناحیه اهالیسی حویلیدهگی سوونینگ خلقارا یۉللرگه تۉغریدن-تۉغری علاقهسی انیق بۉلمهسه-ده، اوشبو بیانات و اۉن اوچینچی ناحیه ییغیلیشی حدود اهالیسی اعتبارینی تارتگن و محلي چارهلرنی اوستوارلیک و منطقلیلیک نقطهی نظریدن محاکمه قیلیشگه سبب بۉلگن. اعلان متنیدهگی ینه بیر ناانیق جهت، «قانوني چاره کۉریلیشی» مسألهسیدیر. 1400-ییلدن کېین افغانستانده شهر قانونلرینی عملگه آشیریش یاکه جزالرنی بېلگیلش بۉییچه انیق و رسمي معیار موجود اېمس، برچه چاره-تدبیرلر اساسن شخصي قرارلر و شفّافلیکسیز عملگه آشیریلهدی. اوشبو اعلان هم اوشبو جهتدن ناانیق قالماقده. اۉن اوچینچی ناحیه بو بارهدهگی سوالیمیزگه جواب بېرمهدی.
شهر برق تأمیناتی و تازهلش ایشلری
پنجشنبه کونیدن باشلب، قار یاغیشی باشلنگندن بېری کابل و مملکت نینگ باشقه اۉن ولایتیگه کیرووچی برق انرژی تأمیناتی اوزیلیب قالگن. حاضر طالبان نظارتیدهگی افغانستان برق تأمیناتی شرکتی (برشنا) آلدینراق شونی معلوم قیلگندی: شمالي سالنگدهگی «شاول» منطقهسیده کوچلی بۉران و قار کۉچیشی 220 کیلوولت پلخمر-کابل اوزهتیش لینی اوستونی بوزیلیشیگه و اۉزبېکستان آرقهلی آلیب کیریلهدیگن برق انرژیسینینگ اوزیلیشیگه سبب بۉلگن.
کېچه برشنا شرکتی بو حدودده طبيعي آفتلر خوفی هنوز موجود و خوفسیز شرایطلر یرهتیلمهگونچه برق نی قَیته تیکلش و اولش امکانی یۉق دېدی. پنجشنبه کونیدن بویان کابلده برق تأمیناتیگه اېریشیش سېزیلرلی درجهده کمهیگن. حاضرده شهر برق انرژیسی سوو الکتر ستشنلری، ایسّیقلیک قوریلمهلری و قویاش پنېللری آرقهلی تأمینلنماقده، اما چېکلاولر و اوزاق مدتلی اوزیلیشلر دوام اېتماقده و اهالی کوندهلیک حیاتی بیلن باغلیق معمالرنی یوزهگه کېلتیرماقده.
شو بیلن بیرگه، کوچلی قار یاغیشی دوریده چیقیندیلرنی ییغیش و شهرنی تازهلش ایشلری عملده تۉختهب قالدی. قار نینگ کۉپلیگی و حرکتلنیش نینگ قیین شرایطلری تازهلش جماعهلری نینگ فعالیتیگه تۉسقینلیک قیلگن و کۉچهلر همده یۉللر هنوز قار و موز بیلن قاپلنگن. اوشبو بوزیلیشلر، برق اوزیلیشی بیلن بیرگه، شهر اهالیسی کوندهلیک حیاتیگه قۉشیمچه باسیم اۉتکزگن و ضرور خدمتلرگه همده جماعت خوفسیزلیگیگه کیریشنی قیینلشتیرگن.
کابل؛ خرجت و عملي تیارگرلیک اۉرتهسیدهگی تفاوت
طالبان کابلگه کېنگ اعتبار قرهتیب، بو شهرگه حکومت نینگ اساسي یوزینی نمایش اېتیشگه حرکت قیلهیاتگن بۉلسه-ده، جاري ییل نینگ ایلک کوچلی قار یاغیشی شهر خدمتلری حالتی اوشبو اعتبار انقراضلرگه تیارگرلیکنی آشیرمهگنینی کۉرسهتماقده. طالبان نینگ آماری معلوماتلر وزیرلیگی تامانیدن اعلان قیلینگن معلوماتلرگه کۉره، 1403-ییلده افغانستان نینگ عمومي رواجلنیش بوجهسی 24 میلیارد افغانینی تشکیل اېتگن. شو ییلی طالبان نینگ رواجلنیش بودجهسی نینگ یرمیدن کۉپی کابل شهریده صرفلنگن؛ فقط کابلده 1403-ییل رواجلنیش بودجهدن 13 میلیارد افغانیدن آرتیق مبلغ ایشلهتیلگن. شو بیلن بیرگه، کوچلی قار یاغیشیدن کېینگی کابل نینگ حاضرگی حالتی، موزلهگن و تازهلنمهگن یۉللردن تارتیب برق اوزیلیشی و تازهلش خدمتلری نینگ تۉختشیگچه شهر بودجهسی نینگ قندهی ایشلهتیلهیاتگنی و شهر خدمتلری نینگ اوستوارلیکلری بارهسیده جدّي سواللرنی یوزهگه کېلتیرماقده. اېنگ کتّه رواجلنیش بودجه اولوشی شهرگه اجرهتیلگن بۉلسه هم، شهر حلی هم آلدیندن ایتیب بۉلهدیگن قیشکی بحرانگه قرشی ضعیف کۉرینماقده.
