سارا عنان
سۉنگگی ییگیرمه ییل دوامیده مملکت تعلیم تیزیمی مرکّب و ناتېکیس یۉلنی باسیب اۉتدی. بو جریان خلقارا تشکیلاتلر نینگ کېنگ کۉلملی قۉللب-قوّتلشی و معارف تیزیمینی ینگیلشگه بۉلگن امیدلر بیلن باشلنگن اېدی، اما 2021-ییل اگست آییده جمهوریت قولهگچ، او ینه تنزل دوریگه کیریب باردی. توزیلمهوي چېکلاولر و طالبان نینگ تعلیم سیاستیده مفکوروي یاندشووی نینگ اوستونلیگی دولت مکتبلریده تعلیم صفتینی سېزیلرلی درجهده پسهیتیردی همده فن-تخنیک بیلیملری، عملي کۉنیکمهلر و محنت بازاری احتیاجلریگه اساسلنگن تعلیمنی چېتگه سوردی. نتیجهده، رسمي معارف تیزیمی تربیه و تعلیم بېرووچی مؤسسه صفتیدهگی رۉلینی بجریش اۉرنیگه، یاش اولاد نینگ تعلیم احتیاجلریگه جواب بېره آلمهیدیگن، ثمرهسیز و صمیمي بۉلمهگن توزیلیشگه ایلنیب قالدی.
شوندهی بۉشلیقده، خصوصي تعلیم مرکزلری و کورسلر اوستون مقابل صفتیده پیدا بۉلیب، تعلیمنی درآمدلی بازارگه ایلنتیردی؛ بو بازارده کۉپینچه مرکز اېگهلری مالیوي منفعتلری اۉقووچیلر نینگ حقیقي احتیاجلریدن اوستون قۉییلهدی. قیش نینگ اوچ آییده، دولت مکتبلری ساووق سببلی یاپیلگن پیتده، کابلدهگی کانکورگه تیارگرلیک کورسلری و صنفلری مثلی کۉریلمهگن درجهده گوجوملشهدی. عایلهلر آغیر اقتصادي باسیمگه قرهمهی، فرزندلرینی اوزاق ولایتلر و چېکّه قیشلاقلردن پایتختگه یوبارهدیلر، تاکه دولت بیلیم یورتلریگه کیریش امیدی بیلن اوشبو مرکزلرده تحصیل آلسینلر؛ بو امید اېسه کۉپلر اوچون آغیر مالی و روحي خرجتلر بیلن بیرگه کېلهدی.
خصوصي بۉلیمنینگ اۉزباشیمچه تۉلاولری عمومي قشّاقلیک یانیده
خلق ارا تشکیلاتلر حساباتلریگه کۉره، افغانستان اهالیسی نینگ یرمیدن کۉپی اۉته قشّاقلیک و آزیق-آوقت خوفسیزلیگی یۉقلیگی بیلن یوزمه-یوز کېلماقده. بیراق عینِ شرایطده مملکتدهگی خصوصي تعلیم سکتوری عایلهلر نینگ اقتصادي امکانیتلرینی انابتگه آلمهسدن، کۉپراق درآمد آلیشگه اینتیلماقده. تعلیم مرکزلری اېگهلری طلبگارلر اوچون تۉلاو مقدارینی بېلگیلشده حل قیلووچی رۉل اۉینهیدی. اولر اۉقووچیلردن قنچه مبلغ اوندیریلیشینی اۉزلری انیقلهیدی و بو جریان اوستیدن ثمرهلی نظارت موجود اېمس.
آیلیک تۉلاولردن تشقری، اوشبو مرکزلر تورلی اصوللر آرقهلی اۉز درآمدلرینی آشیرماقده. عایلهلر و اۉقووچیلر نینگ ایتیشیچه، اَیریم کورسلر حتا جمعه کونگی سیناو امتحانلری یاکه درسلیک قۉللنمهلرینی ترقهتیش کبی خدمتلر اوچون هم علیحده تۉلاو طلب قیلماقده؛ بو حقده اولرگه رۉیخطدن اۉتیش وقتیده معلومات بېریلمهگن. بو حالت حیاتي اساسي احتیاجلرنی تأمینلش و فرزندلری نینگ تعلیم خرجتلرینی تۉلهش اۉرتهسیده تنلاو قیلیشگه مجبور بۉلگن عایلهلر اوچون آغیر باسیم توغدیرهدی. نتیجهده، تعلیم اساسي حقوقدن کۉره طبقهوي امتیازگه ایلنیب، صفتلی تعلیمگه کیریش امکانیتیدهگی تېنگسیزلیک تفاوتی کوندن-کونگه چوقورلشیب بارماقده.
حددن تشقری گوجوم صنفلر
کابل شهریدهگی تعلیم تیزیمی نینگ اېنگ بحرانلی جهتلریدن بیری درس صنفلری نینگ جسماني و محیطگه عاید شرایطلری دیر. اوشبو مرکزلر نینگ کۉپچیلیگیده موجود خانهلر نه ملي، نه خلقارا تعلیم ستندردلریگه ماس کېلهدی. کورسلر نینگ کتّه قِسمیده اۉقوو جایلری تخنیکي نظارتسیز و وقتینچهلیک طرزده برپا اېتیلگن: یوپقه دېوارلی تېمیر ورقدن یهسهلگن خانهلر بۉلیب، یازده حددن تشقری ایسّیق، قیشده اېسه ساووق محیطگه ایلنهدی. بو ییریک صنفلر نینگ اکثریتیده دېوار صفتیده اجارهگه آلینگن اویلر نینگ حویلی دېوارلری ایشلهتیلگن، اۉرتهسیگه بیر نېچه اوستون قۉشیلیب، اوستی تېمیر و چادر بیلن یاپیلگن.
شعیب (مستعار)، جاري ییل قیش فصلیده دایکندیدن کابل گه کېلگن اۉقووچی، اۉز تجربهسینی شوندهی بیان قیلهدی:
«بیز اېرتهلبدن متیماتیکه درسی اوچون بیرته صنفده 400 کیشی ییغیلهمیز. آخرگی قطارده اۉتیرگن کیشی نه داسکنی کۉره آلهدی، نه استاذ نینگ آوازینی تۉغری اېشیته آلهدی. استاذ هم برچه اۉقووچیلر نینگ سواللری و معمالریگه اعتبار قرهتیشگه قادر اېمس. فقط آلدینگی قطارده اۉتیرگن چېکلنگن سانلی اۉقووچیلر سوال بېریش امکانیگه اېگه بۉلیب، درسدن یخشیراق نتیجه آلیشهدی.» اونینگ ایتیشیچه، درس خانهسیده اۉتیریش اوچون یېترلی جای یۉق و استاذ توشونتیرهیاتگن یاکه تخته گه یازهیاتگن موضوعلردن کانسپېکت آلیش جوده مشکل.
اوشبو خصوصي تعلیم کورسلری نینگ اېنگ مهم معماسی، اولرنینگ زیرساختلری؛ بو کۉپلب مهندسلر و تخنیکي متخصصلر تامانیدن هم تصدیقلنهدیگن تشویشلی مسألهدیر. عنایت رحماني (مستعار)، اوشبو ساحه بۉییچه خبردار مهندس، کابلدهگی تعلیم مرکزلرینینگ بو معماسینی جدّي دېب بهالب، شوندهی دېیدی:
«اگر آچیقچهسیگه گپیرهدیگن بۉلسک، ییریک تعلیم کورسلری نینگ اېنگ جدّي معمالریدن بیری اولرنینگ درس جایلری نینگ جسماني و محیطگه عاید حالتی دیر. بوگون کۉپلب کورسلر و تعلیم مرکزلریده کوزهتیلهیاتگن حالتلر قوریلیش و تعلیم ستندردلریگه مطلقا ماس کېلمهیدی.»
بو صنفلرنینگ سېزیلرلی قِسمی کورس اېگهلری نینگ اۉزلری تامانیدن و هېچ قندهی تخنیکي همده مهندسلیک نظارتیسیز قوریلگن؛ عادتده تېمیر ورقدن، یوپقه دېوارلر، ناستندرت تاملر بیلن و مهندسلیک حساب-کتابلریگه رعایه قیلینمهگن حالده برپا اېتیلگن. اوشبو مهندس نینگ ایتیشیچه، اَیریم صنفلرده بیرته درس نوبتیده 300 نفردن 500 نفرگچه اۉقووچی بۉلهدی. تخنیکي نقطهٔ نظردن، بوندهی آدملر زیچلیگی فلاکتلی حالت دیر. بو گوجوملیک نهفقط ساغلام اۉقوو محیطینی یۉققه چیقرهدی، بلکه اۉقووچی بیلن اۉقیتووچی اۉرتهسیدهگی هر قندهی ثمرهلی اۉز ارا علاقهنی هم امکانسیز قیلهدی. بوندهی شرایطده اېنگ کۉپ اعتبار و یۉل-یۉریققه محتاج بۉلگن سست اۉزلشتیرووچی اۉقووچیلر عملده اعتباردن چېتده قالهدی. مهندسلیک-اېکالاگیک نقطهٔ نظردن اېسه، بو درجهدهگی زیچلیک مقداری نینگ کېسکین کمهییشیگه، کاربونات انگیدرید نینگ آرتیشیگه و اۉقووچیلر نینگ فعالیتی پهسهییشیگه آلیب کېلهدی..»
او بو حالت نینگ اۉقووچیلرنینگ جسماني و روحي سلامتلیگیگه تأثیرینی نهایتده جدّي دېب حسابلهیدی. هېچ قندهی ماس شمالهتیش تیزیمیگه اېگه بۉلمهگن، دېرَزهلری یا جوده کیچیک، یا عموماً اۉرنهتیلمهگن صنفلرده نفس یۉللری و یوقوملی کسللیکلر نینگ ترقهلیشی عادتي حالگه ایلنگن. اۉقووچیلر شوندهی محیطگه دوچ کېلماقدهکی، او نه تعلیم آلیش اوچون، بلکه حتا انسان نینگ قیسقه مدتلی بۉلیشی اوچون هم ماس اېمس.
رحماني جنابلریگه کۉره، اوشبو مرکزلرنینگ ینه بیر معماسی، جدّي درجهده اۉقوو-اسکونهلر و تعلیم واسطهلری نینگ یېتیشمسلیگیدیر. کۉپلب کورسلر یشش اویلری یاکه ماس کېلمهیدیگن بنالرده اۉتکزیلهدی؛ بوندهی انشااتلر بوندهی فایدهلنیش اوچون عموماً مۉلجللنمهگن. قیشده ایسیتیش تیزیمی یۉقلیگی، یېترلی شمالهتیش نینگ بۉلمسلیگی و اۉقوو-اسکونهلرنینگ یېتیشمسلیگی تعلیم صفتینی اېنگ پست درجهگه توشیریب قۉیگن. رحماني شوندهی دېیدی: «بو حقیقتلر هېچ قچان اوشبو مرکزلرنینگ پارلاق ریکلاملریده عکس اېتمهیدی. کورس رهبرلری فقط درآمدنی آشیریش مقصدیده، اۉز خدمت کۉرسهتیش امکانیتلرینی حسابگه آلمهسدن، چېکسیز سانلی اۉقووچیلرنی جلب قیلهدی.»
باشقه تاماندن، مشهور کورسلر فعالیت یوریتهدیگن کۉپلب بنالر اېنگ اساسي خوفسیزلیک و مهندسلیک ستندردلریدن محروم. رحماني جنابلری یشش اویلرینی تعلیم مرکزی صفتیده ایشلهتیش جدّي خوف توغدیریشینی تأکیدلهیدی. اویلر بیر عایله اوچون مۉلجللنگن، یوزلب اۉقووچیلر کون دوامیده قتنهب توریشی اوچون اېمس. شوندهی فایدهلنیش بنا نینگ زیر ساختیگه کتّه باسیم اۉتکزهدی. فوق العاده چیقیشلر، زینهپایهلری و خوفسیز یۉللر نینگ یېتیشمسلیگی، دایما خوفسیزلیک تهدیدلری و طبيعي آفتلرگه دوچ کېلهدیگن مملکتده مینگلب اۉقووچیلر حیاتینی جدّي خوف آستیگه قۉیهدی. اونینگ ایتیشیچه، کاچ تعلیم مرکزی واقعهسی کبی هجوملر بوندهی نا ستندرت محیطلر نینگ قنچهلیک ضعیف اېکنلیگینی آچیق کۉرسهتدی.
رحماني جنابلری اوشبو بنالرنینگ تخنیکي خوفسیزلیک نقطهی نظریدن اېنگ اساسي خوفسیزلیک و مهندسلیک ستندردلریدن محروم اېکنلیگینی تأکیدلهیدی. اونینگ ایتیشیچه، کۉپچیلیک مرکزلرده حمایه کلیتلری (RCD) ایشلهتیلمهیدی. یوقاری آدملر زیچلیگی و یوزهکی، بۉلمهگن سیم تارتیشلر حسابیگه الکتر اوریلیشی و یانغین خوفی جوده کتّه. بوندن تشقری، اَیریم بنالر یوقاری کوچلنیشلی الکتر کېبللری حدودیده قوریلگن بۉلیب، بو نهفقط جسماني حادثه خوفینی آشیرهدی، بلکه اوزاق مدتده اۉقووچیلر نینگ سلامتلیگی اوچون ضررلی الکترامگنیت میدانلر حاصل قیلهدی.
کانکور سهمیهبندلیگینینگ خصوصي کورسلرگه طلبنی آشیریشگه تأثیری
کورسلرنینگ گُللب-یشنهشیگه سبب بۉلگن عامللردن ینه بیری کانکور سهمیهبندلیک تیزیمیدیر. گرچه اوشبو سیاست تورلی ولایتلر اۉرتهسیده «تعلیم عدالتی»نی تأمینلش مقصدیده جاري اېتیلگن بۉلسه-ده، کابلدهگی رقابتنی کېسکین کوچهیتیردی. سهمیه اساسیده قبول مېزانی پکتیکا ولایتی اوچون 25 بۉلسه، کابل اوچون رقابت دېیرلی اېرکین حسابلنهدی. یعنی، کابلدن کېلگن نامزاد طبیات یۉنهلیشیگه کیریش اوچون 340 دن یوقاری نمره تۉپله شی کېرهک بۉلسه، اَیریم ولایتلرده 160 نمره بیلن هم شو یۉنهلیشگه کیریش ممکن.
اوشبو توزیلمهوي ناتېنگلیک پایتختدهگی تعلیم کورسلری بازارینی فوق العاده صناعتگه ایلنتیردی. کابل اۉقووچیلری بیلهدیکی، فقط قیمت کورسلرده اۉرگهتیلهدیگن تېست یېچیش تخنیکلرینی اۉرگنمسدن، سهمیه تۉسیغیدن اۉتیش امکانیتی یۉق. بو حالت کورس مرکزلری اېگهلری اوچون مالیوي جهتدن اېنگ کتّه فایده آلیش امکانیتینی یرهتهدی.
معارف مفکوروي یاندشوو و مالیوي فایدهچیلیک سایهسیده
حاضرگی ترتیبسیزلیکلرنینگ اساسي ایلدیزینی دېموکراتیک تیزیملر نینگ قولهشیده و متخصصلیککه اساسلنگن یاندشوو اۉرنیگه مفکوروي یاندشوو نینگ اوستون کېلیشیده قیدیریش کېرهک. طالبان معارف وزیرلیگی، صفت و فعالیتنی نظارت قیلیش مسوولیتی بۉلگن مؤسسه صفتیده، حاضرده تعلیم ستندردلرینی آشیریش اۉرنیگه، کۉپراق درس مضمونینی قَیته کۉریب چیقیش و کییم ترتیبینی نظارت قیلیش بیلن شغللنماقده. بوندن تشقری، درس دستوریدهگی اۉزگریشلر و دیني فنلر ساعتلری نینگ 50 فایزدن آرتیشی فن-تخنیک و تجربه فنلرینی چېتگه سوریب قۉیدی.
شونینگدېک، عیال اۉقیتووچیلر و کادرلر نینگ تیزیملی روشده ایشدن چېتلهتیلیشی مملکتدهگی تعلیم صفتیگه قاپقاقسیز ضربه بېردی. کۉپلب تجربهلی اۉقیتووچیلر، ییللر دوامیده لیسهده درس بېرگنلر، حاضرده اۉرنی اۉرته مکتب دیپلومیگه اېگه و زمانهوي بیلیملردن خالی بۉلگن شخصلرگه بېریلدی. اوشبو اۉزگریشلر مکتب محیطینی بیلیم و اۉرگنیش مرکزی اۉرنیگه، و نظارت میدانیگه ایلنتیردی. اۉقووچیلر خبر بېریشیچه، ینگی اۉقیتووچیلر، کۉپینچه مالوی و دیني مکتبلردن بیتیرگنلر، فن و تجربه موضوعلرینی اۉقیتیش اۉرنیگه، کۉپراق اوروش و مفکوروي مسألهلر حقیده گپیریشهدی.
بوندهی وضعیتده، اۉقووچیلر اوچون کمچیلیکلرنی قاپلش و کانکورده موفقیتگه اېریشیش نینگ مقابل یۉلی — تعلیم کورسلریگه مراجعت قیلیشدیر. اوشبو مرکزلر نینگ فعالیتی هم جمعیت نینگ عمومي حالتینی عکس اېتتیرهدی. بو محیطده، اېگهلرنینگ مالیوي فایدهسی تعلیم و اۉرگنیش نینگ حقیقي قدریتیگه تأثیر قیلهدی. تۉلاولر اېگهلر نینگ احتیاجلریگه، صنفلر اېسه اۉز قوریلگن زلی نینگ سیغیمیگه قرهب بېلگیلنسه، تیزیمدن چیققن نتیجه هم طلبگارلر نینگ حقیقي احتیاجلریگه جواب بېره آلمهیدی. بیلیمی کون سیین طالباننینگ سانسور باسیمی آستیده کمهییب بارهیاتگن جمعیت اوچون اېسه، بو سوال دایمي قالهدی: مملکت تعلیم تیزیمی قَیسی یۉلگه بارهدی؟
