رسول پاری
کیریش
افغانستانده طالبان حکمرانلیگی آستیده تعلیم مرکزلری اېندی انساني رواجلنیش انستیتوتی صفتیده تعریفلنمهیدی، بلکه مفکوروي حاکمیتنی مستحکملش نینگ اساسي میکانیزمی صفتیده قَیته تلقین قیلینماقده. دیني مدرسهلرنینگ مثلی کۉریلمهگن درجهده کېنگهییشی، میلیونلب بالهلر و اۉسمیرلرنینگ بو مکتبلرگه جلب اېتیلیشی همده نسبتاً زمانهوي تعلیم نینگ تیزیملی روشده یۉق قیلینیشی جمعیتنی اجتماعي، دیني و سیاسي جهتدن مهندسلیک قیلیشگه قرهتیلگن آنگلی لایحهدن دلالت بېرهدی. اوشبو مقاله اوّلا طالبان تامانیدن دیني مدرسهلرنینگ کېنگهیتیریلیش سببلرینی تحلیل قیلهدی، سۉنگره بوندهی تیزیملی تعلیم نینگ طالبان نینگ سیاسي توزیلمهسیگه همده افغانستان جمعیتی نینگ دیني و اجتماعي حالتیگه کۉرسهتهدیگن عاقبتلرینی تحلیل اېتهدی.
نېگه طالبان دیني مدرسهلرنی کېنگهیتیرماقده؟
طالبان مطبوعات سۉزلاوچیسی ذبیحالله مجاهد نینگ ادعاسیگه کۉره، 2026-ییل 13-جنوری، سهشنبه کونی 20 مینگدن آرتیق دیني مدرسه کېنگهیتیریلگنی و 2،5 میلیوندن زیاد اۉقووچی جلب قیلینگنی تصادفي سیاست یاکه افغانستان جمعیتی نینگ فقط دیني ایستک و احتیاجلریدن کېلیب چیققن حالت اېمس. عکسینچه، بو طالبان نینگ امان قالیش، مشروعیت (قانونيلیک) یرهتیش و حاکمیتنی قَیته ایشلب چیقریشگه قرهتیلگن عمومي استراتیژيسی نینگ بیر قِسمی دیر. اوشبو سیاستنی بیر نېچه درجهده تحلیل قیلیش ممکن:
سیاسي مشروعیت بحرانی: طالبان تۉرت ییلدن آرتیق وقت اۉتگنیگه قرهمهی، هنوز سیاسي مشروعیت بحرانیگه دوچ کېلماقده؛ سیلاوي، حقوقي و خلق ارا مشروعیت بحرانی. بو مشروعیت شکللری یۉقلیگیده دین حاکمیتنی آقلش نینگ یگانه منبعی، اېنگ کم خرجتلی و اېنگ قولهی واسطهسیگه ایلنگن. دیني مکتبلر تعلیم مرکزی شکلیده اوشبو مشروعیتنی ایشلب چیقرووچی «فابریکه»گه ایلنتیریلگن. بو یېرده طالبان حاکمیتی تنقید قیلینیشی ممکن بۉلگن سیاسي توزیلمه و اجتماعي ترتیب صفتیده اېمس، بلکه الهي بیر حادثه و مطلقا مقّدس واقعلیک صفتیده نمایش اېتیلهدی.
اوزاق مدتلی اجتماعي نظارت: طالبان سۉنگگی بیر نېچه ییل دوامیده استخبارات تیزیمی همده امر به معروف و نهي از منکر وزیرلیگی آرقهلی کېنگ کۉلملی و تیزیملی رسرکوبلیکنی عملگه آشیردی؛ بو اېسه اولرگه کتّه سیاسي و اجتماعي خرجت یوکلهدی. اېندی اولر فقط استخبارات و «شریعت پولیسی» واسطهلری آرقهلی باستیریش حاکمیتنی اوزاق مدت سقلب قالیش اوچون یېترلی اېمسلیگینی انگلب یېتیشدی. تعلیم مرکزی و بالهلر همده اۉسمیرلرنی مفکوروي طرزده تربیهلش تیزیمی اېسه غایهلرنی ایچکی آنگگه سینگدیریشنی ثمرهلیراق و برقرارراق طرزده تامینلهی آلهدی. بالهلیگیدن دین نینگ طالبانگه خاص تلقینی اساسیده اجتماعيلشگن اولاد اېندی قیمت و دایمي خوفسیزلیک نظارتیگه محتاج بۉلمهیدی.
نهادی مقابلنینگ یۉقلیگی:طالبان زمانهوي تعلیم تیزیمینی باشقهریش، ایش اۉرینلری یرهتیش و اقتصادي رواجلنیشنی تامینلش اېگه اېمسلیگینی یخشی بیلهدی. شو باعث دیني مدرسهلر افغانستان نینگ یاش، ایشسیز و کمبغل اهالیسینی باشقریش نینگ اېنگ ارزان و اېنگ سادّه واسطهسیگه ایلنگن. بو مکتبلر ایشسیزلیک معماسینی حل قیلیش اۉرنیگه، اونی یشیرهدی.
دیني میداننی مهندسلیک قیلیش: طالبان فقط سیاسي حاکمیت و اجتماعي اوستونلیکنی کۉزلهمهیدی، بلکه دیننی تلقین قیلیش اوستیدن هم مونوپولیهنی قۉلگه کیریتیشنی ایستهیدی. دینی مدرسه لرنینگ کېنگهیتیریلیشی بالواسطه روشده اسلام نینگ رقابتچی تلقینلرینی (تصوفي قرهشلر، شیعه فیقهی، کۉپ قیرّهلی فیقه یاندشوولری، اهل الحدیث یۉنهلیشلری، عقلگه اساسلنگن و اصلاحاتچی تلقینلر) سیقیب چیقریش همده دیني میداننی طالبان دنیاقرهشی و الهياتیگه ماس حالده بیر خیللشتیریشگه خدمت قیلهدی.
طالبان دیني مدرسهلریده تعلیم نینگ ماهیتی
اگرتعلیمنی «مدني سرمایه» ایشلب چیقریش جریانی صفتیده کۉرسک، طالبان نینگ دیني مدرسهلری فقط بیرته توردهگی سرمایهنی قَیته ایشلب چیقرهدی: طالبان فقه گه اساسلنگن مفکوروي سرمایه. بو سرمایه زمانهوي دنیا نینگ مرکّبلیکلرینی انگلش، تنقیدي تفکر و اېرکین فکرلش اوچون اېمس، بلکه اطاعت الهياتینی، سفربرلیکنی و طرفدارلرنی قۉللب-قوّتلشنی شکللنتیریش همده مقابل قرهشلرنی یۉق قیلیش اوچون لایحهلشتیریلگن.
اوشبو تیزیمده طبيعي فنلر، اجتماعي فنلر، فلسفه، صنعت و حتا اسلام فیقه عنعنهسی نینگ کتّه قِسمی یاکه جماعهوي آنگدن چیقریب تشلنهدی، یاکه چېتگه سوریلهدی، یاخود «ادهشگن علم و فرقهلر» صفتیده تهقیرلنهدی. تعلیم مؤسسهسیدن کوتیلهدیگن نرسه فکرلش، تنقیدي عقل و ملاحظهدیر؛ بیراق دیني مدرسه لر نینگ کېنگهییشی بیلن بو جریان یادلشگه، تقلیدگه و مقّدسلشتیریشگه اۉرین بۉشهتهدی. اوشبو تیزیم نینگ نتیجهسی اېسه دیني مفکورهسی کوچلی، بیراق اجتماعي کۉنیکمهلردن، اقتصادي تشبثدن همده تنقیدي و تحلیلي تفکردن محروم بۉلگن میلیونلب طلبهلرنی جمعلشدن باشقه نرسه بۉلمهیدی.
تعلیم مؤسسهسی نینگ یېمیریلیشی و اجتماعي-مفکوروي عاقبتلر
تعلیم سوسیالوژیسی نقطهٔ نظریدن مکتبلر تعلیم نهادی صفتیده اوچته اساسي وظیفهنی بجرهدی: بیلیمنی اوزهتیش، فقرالیک اجتماعيلشووی و اجتماعي حرکتچنلیکنی یرهتیش. طالبان نینگ تعلیم تیزیمی بو اوچهله وظیفهنی هم ایزدن چیقرگن.
بیلیم اوزهتیش جهتیدن تعلیم بیر نېچه عصرلر آلدینگه باریب تقهلهدیگن کلاسیک دیني متنلر مجموعهسیگچه قیسقرتیریلگن، نهایتده چېکلنگن و تکراري متنلر بۉلیب، بوگونگی حیات حقیقتلری بیلن جوده کم و ضعیف علاقهگه اېگه. اجتماعيلشوو بارهسیده اېسه فقرا تربیهلش اۉرنیگه اجتماعي جهتدن مرید، سیاسي معنی ده اېسه رعیت یېتیشتیریلهدی؛ یعنی دنیانی «حق/باطل» یاکه عیناً «حاکم/بۉیسونووچی» دېگن ایکّی یاقلمه تصورگه قیسقرتیرهدیگن شخص شکللنتیریلهدی. اجتماعي حرکتچنلیک نقطهٔ نظریدن اېسه بو تعلیم مؤسسهسی نهفقط امکانیت یرهتووچی اېمس، بلکه باشی بېرک کۉچهگه آلیب بارهدی؛ چونکه اوشبو تیزیم محصولی مملکت اقتصادیاتیگه سینگیب کېته آلیش صلاحیتیدن محروم. خلاصه شوکی، اگر بو جریان دوام اېتسه، بیر نېچه ییل ایچیده مفکوروي خبردارلیگی نهایتده یوقاری (طالبان مفکورهسی نینگ کوچلی جمعلنیشی)، اما اجتماعي ثمرهدارلیگی یعنی ترقیات و اجتماعي فراوانلیک صلاحیتی کېسکین پست بۉلگن اولاد شکللنهدی. بو اولاد نه کانتروکتیف اشتراک اېتیش قدرتیگه اېگه بۉلهدی و نه اۉزی نینگ همده باشقهلر نینگ آرزولرینی رۉیابگه چیقریش امکانیگه.
طالبان نینگ مفکوروي تعلیمی: حاکمیت یرهتووچی و بحران کېلتیرووچی عاقبتلر
بو مدرسهلر بیتیرووچیلری نینگ بیر قِسمی دولت توزیلمهلریگه جلب اېتیلیشی ممکن، بیراق بیتیرگن طلبهلر عامهسی اقتصادي قابلیت و عملي کۉنیکمهلردن محروم بۉلیب، صاف استعمالچیلرگه ایلنهدی. دیني تعلیم آلگن، اما ایشسیز یاشلرنینگ تۉپلنیشی کوچلی اجتماعي باسیمنی یوزهگه کېلتیرهدی. بو کوچلر یاکه حاکمیت توزیلمهلری ایچیگه سینگدیریلیشی کېرهک بۉلهدی (بیراق بوندهی امکانیتلر چېکلنگن)، یاکه جمعیت چېتیگه سوریب قۉییلهدی، یاخود ترورچی گروهلرنینگ جنگچیلریگه ایلنیش احتمالی کوچهیهدی. بوندهی شرایطده طالبان ایچیده ایچکی بۉلینیشلرنینگ یوزهگه کېلیشی، مفکوروي رقابت نینگ کېسکینلشووی و حتا درآمد منبعلری اوستیدن ایچکی زۉرآورلیک نینگ پیدا بۉلیشی احتمالدن خالی اېمس.
افغانستانده دیني و اجتماعي بیر خیللشتیریشنینگ عاقبتلری
دیني جهتدن افغانستان جمعیتی مجبوري اعقادي بیر خیللشتیریش جریانیگه دوچ کېلماقده. مملکتده اسلام نینگ تاریخن شکللنگن خیلمه-خیللیگی، تصوفدن تارتیب فیقه مکتبلر نینگ تورلی یۉنهلیشلریگچه، باسقیچمه-باسقیچ سیقیب چیقریلماقده. نتیجهده دین شخصي و اخلاقي تجربه میدانیدن اجرهلیب، جماعهوي نظارت و اجتماعي باشقروو واسطهسیگه ایلنتیریلماقده. بو مجبوري بیر خیللشتیریش نینگ تاباره کوچهییب باریشی، دیني و اجتماعي خیلمه-خیللیک همده فرقلرنینگ یۉق قیلینیشی افغانستان کبی نسبتاً کیچیک، اما رنگ-برنگ جمعیت اوچون جدّي دیني و اجتماعي سیناو حسابلنهدی. مجبورن سینگدیریلهیاتگن همجهتلیک نینگ حددن تشقری زیچلیگی و کېسکینلیگی اېسه مقرر روشده اجتماعي ترنگلیک و بحرانلی حالتلرنی یوزهگه کېلتیریشی ممکن.
بو ناحقلیک و مجبوري بیر خیللشتیریش جریانی افغانستان نینگ تشقی دنیا بیلن بۉلگن علاقهسینی چوقورلشتیرهدی، انسان کپیتالینی ضعیفلشتیرهدی و جمعیتنی قرهملیک، مهاجرت و اکسترېمیزم تسیکلیگه تارتهدی. اوشبو وضعیت، عیاللرنی تعلیمدن چیقریش بیلن دوام اېتیب، کېلهجک اولادلرنی رواجلنیشدن محروم قیلهدی، شونینگدېک، فقط استعمالگه یۉنهلتیریلگن و اېرککلرگه مۉلجللنگن بیتیرووچیلر تۉپلنیشی مملکتنی هر جهتدن اقتصادي فلجلیککه یقینلشتیرهدی.
هېچ قَیسی زمانهوي سیاسي لایحه موفقیت قازانمهگن، اگر او تیزیملی طرزده زمانهوي تعلیمنی، تنقیدي عقلنی و عیاللرنینگ رۉلینی یۉق قیلگن بۉلسه. تاریخي سوسیالوژی نقطهٔ نظریدن، بوندهی چارهلر عادتده برقرار بۉلمهیدی و چوقور اجتماعي و سیاسي بحرانلرگه آلیب کېلهدی. تاریخي تجربهلر و حاضرگی تېندېنسيهلر تحلیلیگه اساسلنیب، افغانستان نینگ کېلهجگی اوچون بیر نېچه احتمالي سناریولرنی تصور قیلیش ممکن:
مفکوروي تعلیم تیزیمی نینگ یېمیریلیشی: اقتصادي بحران و کېنگ قمراولی اجتماعي ناراضیلیک طفیلی بو تیزیم تېز آرهده ضعیفلشیشی یاکه تۉلیق یېمیریلیشی ممکن. ثمرهسیز اولاد نینگ عصیانی: چېکلنگن و مفکوروي تعلیم آلگن اولاد، حقیقي حیات احتیاجلریگه جواب بېره آلمهسلیگی سببلی، عیناً شو مفکوروي ترتیبگه قرشی عصیان کۉتریشی احتمالی موجود.
انسانی نیرونینگ ابزاری بۉلیشی: افغانستان مفکوروي جهتدن تربیهلنگن انسان کوچی ذخیرهسیگه ایلنیب، حدودي ماجرا و انقراضلرنی کوچهیتیریشده ایشلهتیلیشی ممکن، شو بیلن بیرگه ایچکی رواجلنیش و جماعت فراوانلیگی عملگه آشمهیدی.
اوشبو تحلیل شونی کۉرسهتهدیکی، تاریخ دوامیده چېکلنگن و مفکوروي تعلیم نینگ تقدیری عادتده بحران و زۉرآورلیک نینگ برقرار بۉلمهگن تسیکلیگه آلیب کېلگن، و جوده کم حاللرده جمعیت نینگ برقرار رواجلنیشی و برقرارلیگینی تامینلهگن.
خلاصه طالبان رهبرلیگیدهگی دینی مدرسهلرنینگ کېنگهییشی تعلیم لایحهسیدن کۉره، سیاسي و مفکوروي لایحه حسابلنهدی. «تعلیم» نامی آستیده تکلیف قیلینهیاتگن نرسه، اساسن کېلهجکنی چېکلش، تنقیدي تفکرنی باستیریش و دیني خیلمه-خیللیکنی یۉق قیلیشگه قرهتیلگن. اوشبو تیزیم ایجادکارلیک و شخصي قابلیتنی رواجلنتیریش اۉرنیگه اطاعت و بۉیسونیشنی شکللنتیریشگه خدمت قیلهدی. تاریخي تجربه کۉرسهتهدیکی، تعلیمنی حاکمیتنی مستحکملش واسطهسیگه ایلنتیرگن تیزیملر آخر-عاقبت دیننی، جمعیتنی و حتا اۉزینی حاکمیتنی ضعیفلشتیرهدی. شو باعث، طالبان نینگ تعلیم سیاستی نهفقط انساني رواجلنیشنی تۉختهتهدی، بلکه افغانستان نینگ اجتماعي و سیاسي برقرارلیگینی هم جدّي سیناوگه قۉیهدی و مملکت کېلهجگینی مفکوروي بحرانگه دچار قیلهدی.
