خالد محمدی
آلتی ییل آرهلیغیده طالبان نینگ ایکّی صورتی کېنگ مقیاسده قَیته ترقهتیلدی، بیرینچی دوحه کېلیشووی امضالنیشی منظرهسی بۉلیب، اونده طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی رسميسی ملا عبدالغنی برادر و امریکا نینگ افغانستان بۉییچه سابق تینچلیک نمایندهسی زلمی خلیلزاد اشتراک اېتگن؛ ایکّینچی عکس اېسه مسکوده طالبان اېلچیسی گُل حسن حسن تامانیدن ایشانچ یارلیغینی تاپشیریلیشی بیلن باغلیق صورتلر و ویدیولردن عبارت. بو ایکّی تصویرنینگ کېنگ مقیاسده قَیته ترقهتیلیشی ینه بیر بار شونی کۉرستهدیکی، غربده یېتکچی کوچ بۉلگن امریکا و شرقده مهم کوچلردن بیری سنلگن روسيه طالبان نینگ اۉتمیشی و فعالیتینی انابتگه آلمسدن، دیپلوماتيک یۉلی آرقهلی بو گروه بیلن علاقهگه کیریشگن. اوشبو ایکّی تصویر یانمه-یان قۉییلگنده، طالبان باسیب اۉتگن یۉلنی، جنگ میدانیدن مذاکره چوکیسیگه، سۉنگ اېسه رسمي دیپلوماتیک مناسبتلرگه کیریب کېلیش جریانینی عکس اېتتیرهدی. بو یۉل اېسه طالبان نینگ ماهیتی اۉزگرگنیگه اېمس، بلکه ییریک دولتلرنینگ سیاسي حساب-کتابلریگه اساسلنگن حالده شکللنگنینی کۉرسهتهدی.
طالبان؛ غربگه قرشی اوروشدن سیاسي کېلیشووگچه
طالبان گروهی افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی بیلن اوروش دوامیده آچیقچهسیگه غربگه قرشی موضع ده توردی همده امریکا و ناتو بیلن بېواسطه قرهمه-قرشیلیککه کیریشدی. اولر اۉز اوروشینی آلیب باریش اوچون پارتلشلر، خودکوشلیک هجوملری، قوراللی هجوملر و گروگه آلیش کبی اصوللرگه مراجعت قیلدی. بو هجوملر عاقبتیده بیر قطار امریکالیک حربيلر و افغانستان فقرالری هلاک بۉلدی یاکه جراحتلندی. شونگه قرهمهی، اوشبو اۉتمیش و فعالیت امریکانی طالبان بیلن مذاکره آلیب باریش و سیاسي کېلیشووگه کیریشیشدن تۉختهتمهدی. دوحه کېلیشووی، کۉپچیلیک تامانیدن جمهوریت توزومی نینگ قولهشیگه آلیب کېلگن اساسي عامللردن بیری صفتیده تیلگه آلینهدیگن حجت ییگیرمه ییلگه یقین دوام اېتگن اوروشدن سۉنگ طالبان نینگ حاکمیتگه قَیتیشی اوچون زمین یرهتدی. طالبان قَیته حاکمیتگه کېلگنیدن کېینگی تۉرت یریم ییل دوامیده افغانستانگه «باسیم و بۉغیلیش» محیطینی مجبورن جاري اېتدی: باشلنغیچ تعلیمدن یوقاری باسقیچلرده قیزلر تعلیمینی تعقیقلهدی، عیاللر و قیزلرنی ایش فعالیتیدن چېتلهتیب، اویده اۉتیریشگه مجبور قیلدی. شونگه قرهمهی، بو حالت طالبان بیلن تشقی علاقهلر و ملاقاتلر اوچون جدّي تۉسیق بۉلیب خدمت قیلمهدی.
ایچکی سیاستدهگی اوشبو فعالیتیدن تشقری، افغانستانده ترورچی گروهلرنینگ موجودلیگی هم طالبان حکمرانلیگی نینگ حجتلشتیریلگن حقیقتلریدن بیری حسابلنهدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی نینگ بیر نېچته گزارشلریگه کۉره، «القاعده» ترماغی، پاکستان طالبان حرکتی (تیتیپی)، «اسلامي دولت» نینگ خراسان بۉلیمی (داعش)، تاجیکستان نینگ «جماعت انصارالله» گروهی، اۉزبېکستان طالبانلری، اویغور جنگچیلری و باشقه بیر قطار گروهلر افغانستان توپراغیده فعالیت یوریتماقده. شونگه قرهمهی، ییریک حربي و اقتصادي قدرتلرگه اېگه دولتلر، جملهدن امریکا و روسيه اوچون بو حالت جدّي تۉسیق صفتیده قبول قیلینمهگن کۉرینهدی. افتیدن، اوشبو دولتلرنینگ حساب-کتابلریده نه افغانستان نینگ خوفسیزلیک محیطی، نه اونینگ عاقبتلری مملکت یشاوچیلر اوچون اوستوار اهمیت کسب اېتماقده؛ بو نینگ اۉرنینی استراتژیک ملاحظهلر و سیاسي منفعتلر اېگهلهگن.
روسیه؛ تعامل باسقیچیدن اۉتیش
پنجشنبه کونی، 25جدی طالبان اېلچیسی گُل حسن حسن نینگ روسيه جمهور رییسی ولادیمیر پوتینگه، ینه 34 نفر اېلچی بیلن بیر قطارده، ایشانچ یارلیغینی تاپشیریشی و او بیلن قۉل بېریب کۉریشیشی خلق ارا مناسبتلر تېنگلمهسیده دولت منفعتلرینی تأمینلش هر قندهی باشقه ملاحظهلردن اوستون قۉییلیشینی ینه بیر بار یقّال نمایان اېتدی. بو حالت افغانستانده، اینیقسه عیاللرگه قرشی قۉللنیلهیاتگن سیاست و عملیاتلر ییریک دولتلر قرار قبول قیلیش جریانیده اوستوار اۉرینگه اېگه اېمسلیگینی کۉرسهتهدی.
حاضرگی پیتده روسيه دنیا مقیاسیده طالبان حکومتینی رسمي روشده تن آلگن یگانه دولت حسابلنهدی. بیراق کۉپلب مملکتلر طالبان بیلن نارسمي ملاقات اېشیکلرینی آچیب قۉیگن. طالبان اېلچیسی نینگ ایشانچ یارلیغینی روسيه جمهور رییسی تامانیدن قبول قیلینیشی مسکو بیلن طالبان حکومتی اۉرتهسیدهگی مناسبتلر رسمي تن آلینیشی باسقیچیدن اۉتیب، تۉلیق دیپلوماتیک نارمللشوو باسقیچیگه کیرگنینی کۉرستهدی.
خلق ارا مناسبتلر عملیاتیده اېلچینی قبول قیلیش، معین بیر حکومتنی مناسبتلر آلیب باریلهدیگن دولت صفتیده عملي و اجراي جهتدن تن آلیشنی انگلهتهدی. بو قدم علاقهلر درجهسینی چېکلنگن سیاسي علاقهلر و ملاقاتلردن آشیریب، اولرنی رسمي، نهادیلشگن و برقرار دیپلوماتیک مناسبتلر درجهسیگه کۉترهدی. طالبان افغانستان تشقریسیده دیپلوماتيک تیلی، رسمي مراسملر و خلقارا تدبیرلردهگی رمزي حرمت آرقهلی اۉزینی ملاقاتگه یراقلی حکومت صفتیده کۉرسهتیشگه اورینهیاتگن بیر پیتده، مملکت ایچکریسیده مطلقا باشقهچه یۉل توتماقده. اجتماعي باسیم نینگ کوچهییشی، عیاللر نینگ تعلیم و ایش ساحهلریدن تیزیملی روشده چېتلهتیلیشی، عامهوي اخبارات واسطهلری نینگ بۉغیلیشی همده مدنی و ناراضیلیک فعالیتلری نینگ تعقیقلنیشی بو گروه تشقی قیافه بیلن ایچکی عملیات اۉرتهسیده انیق چېگره چیزیب آلگنینی کۉرسهتهدی.
طالبان یېتکچی قدرتلر و منطقه دولتلری بیلن علاقهلرنی کېنگهیتیریشنی اۉز استراتیژيسینینگ بیر قِسمی دېب بیلهدی و دیپلوماتيک میدانیدهگی اۉرنینی مستحکملشگه اینتیلماقده. طالبان نینگ بو علاقهلردن کۉزلهگن مقصدی، فقطگینه قانونيلیککه اېریشیش اېمس، بلکه دولتلر نینگ اولر نینگ مخالفلرینی احتمالي قۉللب-قوّتلشی نینگ آلدینی آلیشدیر. شو دایرهده مسکوده ایشانچ یارلیغی تاپشیریش مراسمیدن ترقهتیلگن ویدیوده طالبان اېلچیسی نینگ ولادیمیر پوتینگه یقینلشر اېکن، بیر نېچه لحظه تۉختهب، حرمت رمزی صفتیده باش اېگیب تعظیم قیلگنی کۉرینهدی. بو سعی-حرکتلر شوندهی بیر پیتده عملگه آشیریلماقدهکی، کون سیین طالبان نینگ افغانستان فقرالری، اینیقسه عیاللر و قیزلرگه نسبتاً باسیمی کوچهییب بارماقده. شونگه قرهمهی، روسيه کبی دولتلر اوچون بو مسألهلر ایکّینچی درجهلی حسابلنهدی و حاضرگی باسقیچده طالبان بیلن مناسبتلرنی رواجلنتیریش انسان حقوقلری بیلن باغلیق ملاحظهلردن اوستون قۉییلماقده. طالبان یېتکچی قدرتلر و منطقه دولتلری بیلن علاقهلرنی کېنگهیتیریشنی اۉز استراتیژيسی نینگ بیر قِسمی دېب بیلهدی و دیپلوماتيک میدانیدهگی اۉرنینی مستحکملشگه اینتیلماقده. طالبان نینگ بو علاقهلردن کۉزلهگن مقصدی فقطگینه قانونيلیککه اېریشیش اېمس، بلکه دولتلر نینگ اولر نینگ مخالفلرینی احتمالي قۉللب-قوّتلشی نینگ آلدینی آلیشدیر. بو سعی-حرکتلر شوندهی بیر پیتده عملگه آشیریلماقدهکی، کون سیین طالبان نینگ افغانستان فقرالری، اینیقسه عیاللر و قیزلرگه نسبتاً باسیمی کوچهییب بارماقده. شونگه قرهمهی، روسيه کبی دولتلر اوچون بو مسألهلر ایکّینچی درجهلی حسابلنهدی و حاضرگی باسقیچده طالبان بیلن مناسبتلرنی رواجلنتیریش انسان حقوقلری بیلن باغلیق ملاحظهلردن اوستون قۉییلماقده. ایکّی ییل آلدین چین هم طالبان بیلن علاقهلر درجهسینی آشیرگن اېدی. اۉشه پیتده، چین جمهور رییسی شی جین پینگ ولادیمیر پوتین قیلگنیدېک، طالبان اېلچیسی اسدلله بلال کریمینینگ ایشانچ یارلیغینی رسمي مراسمده قبول قیلگن؛ شونگه قرهمهی، چین طالبان حکومتیگه یقین مناسبتلرنی اۉرنهتگن بۉلیشیگه قرهمهی، اونی رسمي روشده تن آلمهگن.
چین و روسيه ایکّلهسی هم طالبان منطقوي اۉزگریشلرده اولرنینگ موضعی بیلن ماسلشیشی و تروریزم تهدیدینی اۉز چېگرهلریده نظارت قیلیشیگه تهیهنماقده؛ بو حساب-کتاب اېسه «خوش بینانه» کۉرینهدی. چین، روسيه و اولر نینگ اتفاقچیلریگه خوف سالووچی جنگریلر و ترورچی گروهلر افغانستانده هنوز موجود، و طالبان قَیته حاکمیتگه کېلگن تۉرت یریم ییل دوامیده اوشبو گروهلردن اۉیین کارتی صفتیده فایدهلنیشگه و منطقوي قدرتلردن امتیازلر آلیشگه حرکت قیلگن.
پاکستان و حددن تشقری خوشبینلکلر
کابل طالبان قۉلگه توشگندن سۉنگ، اۉشه پیتدهگی پاکستان باش وزیری عمران خان افغانلر «قووغین زنجیرلرینی سیندیردیلر» دېگن اېدی. بیراق کۉپ اۉتمهی، اینیقسه خیبر-پختونخوا و بلوچستان ولایتلریده پاکستانده اوروش و عصیانچیلیک کېنگهیدی، و طالبان پاکستاننینگ پاکستان طالبان حرکتیگه قرشی چارهلر کۉریش بۉییچه التماسیگه ایجابي جواب بېرمهدی. شو بیلن بیرگه، امریکا یېتکچیلیگیدهگی خلق ارا اتلاف هجومی نتیجهسیده بیرینچی طالبان حکومتی قولهگنیدن سۉنگ، طالبان نینگ بیر قِسمی رهبرلری، قوماندانلری و کوچلری پاکستانگه قاچیب، اوشبو مملکت نینگ قۉللب-قوّتلشی و مېزبانلیگیدن فایدهلنگن، شونده اوروش و عصیانچیلیکنی دوام اېتتیریش امکانیگه اېگه بۉلیشدی.
اوّلراق پاکستان مدافعه وزیری خۉجه آصف شوندهی دېگن اېدی: «طالبان اصلیده بیزنینگ اۉز محصولاتیمیزدیر. بیز اولرنی تربیهلهدیک و کتّهلشتیردیک، اما اولر ایشانچگه لایق اېمسلر.» سوال توغیلهدی: طالبان حکومتی چین و روسيه بیلن هم آخر-عاقبت پاکستان بیلن اۉتگن تۉرت ییل ایچیده کۉرسهتگن خطی-حرکتلرنی تکرارلهیدیمی؟ شو سوالگه فقط وقت جواب بېرهدی.
شو بیلن بیرگه، طالبان حکومتیگه کۉره، امریکا دیپلوماتیک علاقهلرنی رواجلنتیریش بارهسیدهگی سعی-حرکتلرده همان بیرینچی اۉرینده تورهدی. طالبان بیر نېچه بار واشینگتندن اۉز حکومتینی رسمي تن آلیشنی سۉرهگن، حالبوکه روسيه و چین گه نسبتاً بوندهی طلبنی ایلگری سورمهگن. روسيه و چین اېسه افغانستاندهگی امریکا حربي موجودلیگی توگهگچ، دیپلوماتیک علاقهلرنی کېنگهیتیریش آرقهلی بۉشلیقنی تۉلدیریش ممکن، دېب حسابلهیدی؛ اما طالبان امریکا نینگ مالیوي یاردمی، خلقارا میداندهگی تأثیری و وشینگتن بیلن دوحه کېلیشووی امضالشی سببلی، امریکا بیلن مناسبتلرگه (چین و روسيهگه نسبتاً) کۉپراق اهمیت بېرهدی. شو باعث اولر دایمي روشده امریکا تامانیدن رسمي تن آلینیشی و واشینگتن اېلچیخانهسی نینگ کابلدهگی فعالیتینی یۉلگه قۉییشینی طلب قیلگن؛ بوندهی طلبنی حاضرگچه چین و روسيه آلدیده ایلگری سورمهگن.
