آقنظر اسملی 57 یاشلی اېرکک بلخ ولایتی نینگ شورتېپه اولسواللیگیده جایلشگن «اریغ باتور» قیشلاغیده آمودریا تاشقینلری عاقبتیده بوتون عمری دوامیده محنت قیلیب تاپگن ملکیدن اَیریلدی. اۉتگن بیر ییل ایچیده اونینگ مینگ متر مربعلیک حویلیسی، ایکّی جیریب مېوهلی باغی و سکّیز جیریب یېتوک حاصل اېکهدیگن دهقانچیلیک یېری دریاگه آقیب کېتیب، امودریا نینگ اۉزنیگه قۉشیلیب کېتدی. اېندی آقنظر قرینداشلریدن بیری نینگ اوییده یششگه مجبور بۉلگن.
آقنظرنینگ اچّیق تقدیری فقط بیرته عایله نینگ حکایهسی اېمس. سۉنگّی ییللرده آمودریا نینگ اۉزن کېنگهییشی سبب مینگلب آدملر شمالي افغانستاندهگی دریا بۉییدهگی قیشلاقلرده اۉز اوی-جایی و یېرلریدن اَیریلماقده. جمهوریت دوریده هم، طالبان حاکمیتگه کېلگندن کېین هم بو تهدید کۉپ باره کۉتریلگن بۉلسه-ده، نه اوّلگی حکومت و نه طالبان دریا بۉیلرینی مستحکملش و سوونینگ قیشلاقلرگه آقیب کیریشینی تۉختهتیشده چاره کۉره آلدی.
آقنظرنینگ ایتیشیچه، او 30 ییلدن آرتیق وقت دوامیده اوی قوریش، مېوهلی باغ یرهتیش و دهقانچیلیک یېرلری تاپیش اوچون محنت قیلگن، اما حاضر همهسیدن اَیریلگن و اېندی حیاتنی باشیدن باشلشگه مجبور. بو آدم هر سفر آمودریا اونینگ اوی و یېرلرینی یوتیب یوبارگن اۉشه توننی اېسلهگنده، کۉزلری یاشگه تۉلهدی. او اطلاعات روز گزېتهسیگه شوندهی دېدی:
«اۉشه واقعهدن ایکّی کېچه آلدین سوو سطحی کۉتریلیب، بیزگه یقین بۉلگن اوی و یېرلرنی آلیب کېتگن اېدی. بیز قۉرققنیمیزدن اوینی بۉشهتیب، شهرگه یقین جایگه کۉچدیک. اۉزیم بالهلریم بیلن اوی یقینیده توریب، تۉسیق و دېوار قوریشگه حرکت قیلدیک. لېکن تۉستدن سوو سطحی کۉتریلیب، همه نرسهمیزنی آلیب کېتدی.»
آقنظر و باشقه قیشلاق اهالیسی بیر نېچه بار محلي مسووللرگه مراجعت قیلیب، سوونینگ قیشلاققه کیریشینینگ آلدینی آلیش اوچون مستحکم دېوارلر قوریشنی سۉرهگن. اما، نه جمهوریت دوریده و نه طالبان حاکمیتیده بو بارهده جدّي چارهلر کۉریلمهگن. او شوندهی دېیدی: «قیشلاغیمیزده هېچ نرسه قالمهدی. دریا مکتب، مسجد، دوکان و اویلرگه قدَر یوتیب یوباردی. اېندی بیزده نه اوی بار، نه یېر.»
اهالینینگ یېری آمو دریا یوتماقده
آمودریا نینگ تاشقینلری نهفقط آقنظرنینگ حیاتینی ویران قیلدی، بلکه شورتېپه اولسواللیگینینگ ینه بیر اهالیسی – 48 یاشلی تاشمحمدنینگ تقدیرینی هم برباد اېتدی. بو سوو تاشقینلری اونینگ 20 جیریب دهقانچیلیک یېرینی یووتیب کېتیب، دریانینگ اۉزنیگه ایلنتیرگن. اېندی تاشمحمد 14 کیشیلیک عایلهسینینگ تیریکچیلیک خرجتلرینی قندهی تأمینلشنی بیلمهی حیران. چونکه یۉقاتلگن یېرلر اونینگ عایلهسینینگ یگانه درآمد منبعی اېدی و حاضرده او اۉز نامیده بیر قریچ یېر هم یۉق.
تاشمحمد حکومت نینگ سوو آلدینگه سیلجیشینی تۉختهتیش اوچون کۉرسهتگن نتیجهسیز حرکتلرینی اېسلب، شوندهی دېیدی:
«پلهستیک قاپلرده تۉلدیریلگن قومدن تیارلنگن دېوارلر قوریلگن اېدی، اما اولر فقط قیسقه مدتلی تأثیر کۉرسهتدی. بوندهی تۉسیقلر فوق العاده حالتده ثمرهلی بۉلیشی ممکن، لېکن عمرباد سوونی تۉختهتیب تورالمهیدی. بیز حکومتدن و ایچکی همده خلقارا یاردم تشکیلاتلریدن بو معمانی حل قیلیش اوچون جدّي رېجه توزیشنی سۉرهیمیز. چونکه بیزنینگ حیاتیمیز ویران بۉلدی.»
یېرلرینی یۉقاتگنیدن کېین، تاشمحمد عایلهسی نینگ خرجتلرینی قاپلش اوچون بلخدهگی بیر ایشلب چیقریش کارخانهسیده ایشلشگه مجبور بۉلگن. اما اونینگ درآمدی جوده کم و عایلهسینینگ اېنگ عادي احتیاجلرینی قاندیریش هم قیین بۉلیب قالگن.
(سنبله) آیینینگ باشلریده طالبان نینگ بلخ ولایتیدهگی دولت ادارهلریدن عبارت قۉشمه کمیته آمودریا بۉییدهگی شورتېپه اولسواللیگیگه باریب، اوی و یېرلرنینگ ویران بۉلیشیدن کېلیب چیققن ضررلرنینگ بیر قِسمینی اۉرگنیب چیقدی. اوشبو تېکشیروو نینگ نتیجهلری یکونلنگچ، طالبان نینگ بلخ والیسی حاجی یوسف وفاگه تقدیم اېتیلگن.
کمیته گزارشیگه کۉره، شورتېپه اولسواللیگینینگ سارپته، پته-ییلاق، اریغ باتور، چوباش و باشقه بیر نېچه قیشلاقلریده قریب 7 مینگ متر یۉل، ایکّی کۉپریکچه، 35 ته تورر-جای حویلیسی و 500 جیریب اطرافیده دهقانچیلیک یېری ویران بۉلگن. شونگه قرهمهی، طالبان بو گزارشنی قبول قیلگچ، آمودریا تاشقینیدن ضرر کۉرگن اهالیگه یاردم بېریش و مستحکم تهیهنچ دېوارلر قوریش بارهسیده قندهی دستور یاکه عملي چارهلر کۉریشی حاضرچه نامعلوم.
شورتېپه اولسواللیگی اهالیسینینگ ایتیشیچه، آمودریادن کېلگن تلفاتلر طالبان گزارشیده کۉرسهتیلگنیدن انچه کۉپراق. محلي آقسقاللردن بیر نېچتهسی، شخصیتی آشکار قیلینمسلیگی شرطی بیلن، اطلاعات روزگه ایتیشیچه، فقط سۉنگّی بیر آی ایچیده قریب 50 ته حویلی، 700 جیریبدن آرتیق دهقانچیلیک یېر، 10 مینگ متر اطرافیده یۉل و 10 گه یقین کۉپریکچهلر بوتونلهی ویران بۉلگن. نتیجهده تومن بیلن باغلاوچی اساسي یۉللرنینگ کۉپی یۉقالگن.
محلي آقسقاللردن بیری – عبدالرحیم (مستعار) تأکیدلب ایتیشیچه، طالبان تېزراق مستحکم تهیهنچ دېوارلر قوریشی کېرهک، عکس حالده دریا ینه-ده کۉپراق اوی و یېرلرگه خوف سالهدی. او، شونینگدېک، طالباننینگ رسمي گزارشلرده حقیقي تلفاتلر قید اېتیلیشی و حقیقت بوزیلمسلیگی ضرورلیگینی تأکیدلهدی.
او طالباننینگ کمیته گزارشینی تنقید قیلیب، «حاکمیت نینگ (طالبان) کمیتهسی چیقرگن گزارش تۉغری اېمس دېدی. معمالرنینگ یرمیدن کۉپینی یازمهدی. کۉپلب اویلریمیز، باغلریمیز و یۉللریمیز ویران بۉلدی. خلق کۉچمنچی بۉلیب قالدی. بیزگه هېچ نرسه قالمهدی و برچه دهقانچیلیک یېرلریمیز یۉق بۉلدی.»
شورتېپه اهالیسینینگ ایتیشیچه، سۉنگّی اۉن بېش ییل ایچیده تومن حدودی نینگ 20 کیلومتردن آرتیغی آمودریاگه یوتقزیلگن. اولرنینگ آگاهلنتیریشیچه، مستحکم دېوارلر بۉلمهگنی اوچون دریانینگ اۉزنی کوندن-کونگه کېنگهییب، کۉپراق اوی و یېرلرگه خوف توغدیرماقده. بو اېسه بوتون منطقه خلقیده چوقور خواطر اویغاتگن.
طالبلرنینگ کتّه وعدهلر؛ کیچیک عملی
طالبان حکومتی یېر آستی بایلیکلرینی قزیب آلیش و درآمد منبعلریگه نظارت قیلیش آرقهلی اۉز خرجتلرینی قاپلهیدی. بیراق اولر سالیقلر قندهی ییغیلهیاتگنی و حقیقي درآمد مقدارینی هېچ قچان شفّاف اعلان قیلمهگن.
قریب ایکّی یریم ییل آلدین طالباننینگ انرژی و سوو وزیرلیگی بلخ، جوزجان، قندوز و تخار ولایتلریده آمودریا قیرغاقلرینی مستحکملش اوچون ایکّی میلیارد افغانيلیک لایحه باشلهگنینی اعلان قیلگن اېدی. اۉشنده اولر بلخ نینگ شورتېپه اولسواللیگیده ایش باشلنگنینی و 15 نقطه جدّي خوف آستیده اېکنی، شونینگ اوچون تېزکار مستحکملش ضرور اېکنینی ایتیشگن.
اما طالبان نینگ شورتېپهده کۉرسهتگن عملیاتی فقط پلاستیک خلتهلرگه توپراق و قوم سالیب، دریا بۉییگه جایلشتیریشدن عبارت بۉلدی. بوندهی دستلبکی و وقتینچهلیک اصول آمودریا نینگ کوچلی تاشقینلریگه قرشی توره آلمهیدی و سوو نینگ اوی و اېکین میدانلریگه کیریشینی تۉختهتیب قالالمهیدی.
لایحه باشلنگنیدن تۉرت آی اۉتیب، اۉشه پیتده شمالي دریا حدودی رهبری بۉلگن عبدالحکیم حکمت شورتېپهده آمودریا قیرغاقلرینی فوق العاده مستحکملش ایشلری یکونلنگنینی اعلان قیلدی. اونینگ ایتیشیچه، لایحه سوو تاشقینلرینی نظارت قیلیش و آدملرنینگ اوی-جای همده یېرلریگه ضرر یېتکزیلیشینینگ آلدینی آلیش اوچون عملگه آشیریلگن. بو اداره بونگه آلتی میلیون افغانی صرفلنگنینی و مینگلب جېریب یېر، دوکان همده اویلر خوفدن قوتقریلگنینی ادعا قیلدی.
اما شونچه ادعالرگه قرهمهی، شورتېپه اهالیسی بو وقتینچهلیک چارهلر وضعیتنی عموماً اۉزگرتیرمهگنینی اَیتماقده. اولر تأکیدلهیدیکی، دریا قیرغاقلرینی مستحکملش بۉییچه جدّي و اساسلی ایشلر قیلینمهگن، شونینگ اوچون یېر و اویلری هنوز خوف آستیده قالماقده.
قۉشنلرنینگ مستحکملهشی و افغانستاننینگ بیفرقلیگی
آمودریا بدخشان تاغلریدهگی پامیر بلندلیکلریدن باشلنیب، تخار، قندوز و بلخ ولایتلریدن آقیب اۉتیب، جوزجانگه یېتیب بارهدی. اوشبو دریا کۉپلب منطقهلرده افغانستان بیلن تاجیکستان، اۉزبېکستان و تورکمنستان اۉرتهسیده طبيعي چېگره وظیفهسینی بجرهدی.
تخار، بلخ و جوزجان ولایتلری باشقه حدودلرگه قرهگنده کۉپراق سوو تاشقینلری خوفی آستیده قالماقده. بو خوف فقط یامغیرلی موسم بیلن چېکلنمهیدی، ییل نینگ باشقه فصللریده هم دریا سووینینگ قیشلاق و دلهلرگه یوریشی احتمالی یوقاری.
شو جدّي تهدیدلرگه قرهمهی، افغانستان حاضرگچه آمودریا بۉیلرینی مستحکملش بارهسیده مهم قدم تشلهمهگن. عکسینچه، قۉشنی دولتلر تاجیکستان، اۉزبېکستان و تورکمنستان اۉز حدودلریده مستحکملش ایشلری و تهیهنچ دېوارلر قوریش آرقهلی یېرلر و اویلرینی حمایه قیلماقده. اما بو چاره-تدبیرلر بالواسطه سوو باسیمینی افغانستان حدودیگه یۉنهلتیریب، چېگرهداش اهالی اوچون ضررلرنی ینهده آشیرماقده.
اطراف محیط و سوو منبعلری بۉییچه متخصص نورالله (مستعار) اطلاعات روز گزېتهسیگه «سۉنگّی ییللرده آمودریانینگ سوو حجمیده کتّه اۉزگریش بۉلمهگن، بیراق تخارنینگ ینگی قلعه و سوزمهقلعه، قندوزنینگ امام صاحب، بلخ نینگ شورتېپه و کَلدار، شونینگدېک جوزجان نینگ خمیاب و قرقین اولسواللیکلریده دایما سوو تاشقینلری عاقبتیده کتّه تلفاتلر کوزهتیلگن.»
اونینگ سۉزلریگه کۉره، قۉشنی مملکتلرده آلیب باریلگن مستحکملش ایشلری دریانی افغانستان قیرغاقلرینی یېمیریشگه مجبور قیلماقده: «اۉزبېکستان و تاجیکستان طرفیدهگی مستحکملش چارهلری نتیجهسیده آمودریا افغانستان قیرغاقلرینی بوزیب، دلهلر و یشش اویلری حسابیدن اۉزیگه قۉشیب آلیپتی. چونکه دریاگه قوم و چۉکیندیلر کېرهک، اولر قۉشنیلر طرفیده تۉسیلگچ، دریا مجبوري روشده اولرنی افغانستان توپراغیدن تأمینلهیدی.»
متخصصنینگ آگاهلنتیریشیچه: اگر افغانستان تېز آرهده آمودریا بۉیلرینی مستحکملشگه کیریشمسه، بو بحران نهفقط یېرلرنی، بلکه چېگره خوفسیزلیگینی هم جدّي تهدید آستیگه قۉیهدی. او شوندهی دېیدی: «اگر اۉزبېکستان، تاجیکستان و تورکمنستان بیلن همکارلیکده کتّه لایحه عملگه آشیریلمسه، وضعیت ینهده آغیرلشهدی و یقین ییللرده جوزجان نینگ خمیاب و قرقین اولسواللیکلری بوتونلهی یۉقالیب کېتیشی ممکن.»
