ماکو قیشلاغی ایران و تورکيه چېگرهسیده افغانستانلیک مهاجرلر اوچون وقتینچهلیک باشپناهگه ایلنگن. طالبان حاکمیتگه کېلگنی، قشّاقلیک و ایشسیزلیک نینگ کوچهیگنی همده طالبان نینگ «قصاصکارانه» هجوملری سبب کۉپلب افغانلر تورکيهگه ناقانوني و خوفلی مهاجرت یۉلیگه مجبور بۉلماقده. اولرنینگ اکثریتی تورکيهگه، کېین اېسه اروپاگه یېتیب باریشنی آرزو قیلهدی. اما بو آرزونینگ عملگه آشیشی ماکونینگ ساووق و قارلی چېگرهلریده تورک چېگرهچیلری نینگ زۉرآورلیگی، تحقیری و تهدیدلری بیلن چنبرچس باغلیق. مهاجرلرنینگ ایتیشیچه، بو زۉرآورلیک بعضاً «آغیر دۉپاسلش» درجهسیگچه، حتا «تنه اعضالرینی کېسیب تشلش» بیلن تهدید قیلیشگچه بارهدی.
جمشید، 20 یاشلی افغانستانلیک ییگیت، مکتبنی توگهتگچ، طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی افغانستانده ایش تاپه آلمهدی. او تۉقّیز کیشیلیک عایله نینگ تۉنغیچ فرزندی بۉلیب، عایلهسی نینگ تیریکچیلیگینی تأمینلش اوچون ناقانوني یۉل بیلن تورکيهگه باریشگه، امکان بۉلسه او یېردن اروپاگه یۉل آلیشگه قرار قیلگنینی ایتهدی. اونینگ اۉزی هم یخشی بیلهدیکی، بو یۉلدن قوروقلیکدن هم، دېنگیزدن هم اۉتیش، اساسن آمد و بختگه باغلیق. اما حاضر جمشید 35 کوندن بېری ماکو چېگرهسی یقینیده قالیب کېتگن. او افغانستانده قریب بیر ییل ایشسیز یورگن دوریدهگی قیینچیلیکلرنی شوندهی حکایه قیلهدی:
«مکتبنی توگهتگنیمدن کېین قریب بیر ییل قنچه اورینمهی، اۉزیمگه ایش تاپه آلمهدیم. بیر ایشلب چیقریش شرکتیده ایشلهدیم، اما ایکّی آیدن کېین مېنی بۉشهتیشدی، چونکه اۉرنیمگه اۉز قرینداشلریدن بیرینی آلیشدی. کۉچه سوداسی بیلن هم شغللندیم، او هم بۉلمهدی. آخری افغانستان جانیمگه تېگدی و تورکيهگه کېتیشگه قرار قیلدیم.»
بیر آرزو نینگ آغیر بهاسی
ناقانوني سفر جاننی یۉقاتیش خوفیدن تشقری، اینیقسه قیش فصلیده، ایران و تورکيه یۉلی ماکو منطقهسیده قار بیلن قاپلنیب، چیدهب بۉلمس ساووق حکمران بۉلگن پیتده، جوده کتّه مالی خرجتلرنی هم طلب قیلهدی. جمشیدنینگ آتهسی بو سفر خرجتلرینی تأمینلش اوچون عایله نینگ یگانه مال-ملکینی ساتیشگه مجبور بۉلگن.
او مزار شریفده جایلشگن قیشلاقدهگی بیر پرچه اېکین یېرینی 4 مینگ امریکا دالریگه ساتیب، اۉغلی نینگ ناقانوني سفر خرجتلرینی تأمینلهگن. جمشید اگر چېگرهدن اۉته آلمهسه یاکه تورکيهدن دېپورت قیلینسه، بو پول بوتونلهی یۉقالیب، عایلهسی هېچ قندهی مال-ملکسیز قالیب کېتیشیدن خواطرده. او حاضر فقط آمدیگه سویهنهیاتگنینی ایتهدی: «آتهم مېن سببلی یېرینی ساتیشگه مجبور بۉلدی. بیزنینگ یگانه سرمایهمیز قیشلاقدهگی اۉشه بیر پرچه یېر اېدی، اېندی باشقه هېچ نرسهمیز یۉق. اۉزیمیز اېسه بیر نېچه ییلدن بېری مزار شریف شهریده اجارهدهگی حویلیده یشب کېلهمیز.» جمشیدنینگ ایتیشیچه، ایران–تورکيه یۉنهلیشیده قاچاقبرلر کۉپینچه اېرانلیک و کردلردن عبارت. اولر مهاجرلرنی فقط تونلری کیچیک و نم خانهلرده سقلب، تانگ آتیشیدن آلدین اویغاتیشهدی. شوندن سۉنگ، اېرانلیک و تورک چېگرهچیلری نینگ کۉزیگه توشمسلیک اوچون مهاجرلر کوندوز کونلرینی دشتلرده و ماکو قیشلاغی اطرافیده اۉتکزیشگه مجبور بۉلیشهدی.
او شوندهی دېیدی: «قاعدهسی شو. کوندوزی قیشلاق تشقریسیده بۉلیشیمیز کېرهک. فقط تونده آدم سوداگری تیارلب بېرگن ساووق و نم خانهده یششگه رخصت بار. ساعت 10 ده کېچقورون خانهگه کیرهمیز، تانگگی ساعت 4 ده ینه اویغانیب، دشت تامانگه قاچهمیز. کېچهلری شونچهلیک ساووق بۉلهدیکی، سویکلریم یانیب کېتگندېک بۉلهدی، جانیم آغريدی. کۉرپه-تۉشک یېترلی اېمس. 7 مترلی بیرته خانهده 40 کیشی جایلشگنمیز، اتیگی بېشته کۉرپه بار، خلاص.» ماس باشپناه نینگ یۉقلیگی، یېترلی طعامگه اېگه بۉلمسلیک، ایچیملیک سووی تنقیصلیگی و طبي خدمتلر نینگ موجود اېمسلیگی ماکو چېگرهسیدهگی مهاجرلرنینگ اېنگ کتّه معمالریدن بیریدیر. جمشید شوندهی دېیدی: «35 کوندن بېری قارنیمیز تۉیگونچه نان یېمهدیک. سوو هم تازه اېمس. کیمدیر کسل بۉلیب قالسه، فقط پرستامول بار، خلاص. آغریق بیلن یششگه مجبورمیز، دارو بېرهدیگن شفاکار یۉق.»
قارنی کوتیش؛ ساووق بغریدهگی امید
آدم قاچاقبرلر عادتده قار یاغهدیگن تونلرنی کوتیشهدی، بوندهی پیتده چېگرهچیلر نینگ کۉریش امکانیتی کمهیهدی. شو سبب جمشید و ینه اۉنلب مهاجرلر هوا نینگ ینه-ده ساویشینی اینتیقلیک بیلن کوتیشماقده، بلکه شونده ماکودن تورکيه حدودیگه اۉتیش امکانیتی توغیلر.
او شوندهی دېیدی: «بیز نینگ کوتیشیمیز فقط هوا نینگ قارلی بۉلیشی اوچون دیر. چونکه قار یاکه بۉران بۉلگنده تورک عسکرلری نینگ کۉریش قوّتی پهسهیهدی و بیز دېواردن آشیب اۉته آله میز. تورکيهگه یېتیب بارگنلر نینگ اکثریتی قارلی و بۉرانلی کونلرده حرکت قیلگن.» جمشید حاضرگچه تۉرت مرته تورکيه چېگرهسیدن اۉتیشگه اورینگن، اما هر سفر موفقیتسیز بۉلگن. اونینگ ایتیشیچه، تورک چېگرهچیلری مهاجرلرنی تۉختهتیش اوچون حتا اۉق اوزیشهدی، بیراق ناقانوني یۉلنی تنلهگنلر شونچهلیک مجبور احوالده بۉلیشهدیکی، آتیشمهلر هم اولرنی تۉختهته آلمهیدی.راونینگ ایتیشیچه، مهاجرلر تورکيه چېگرهسیدهگی تهیهنچ دېوارلر اوستیگه اۉرنهتیلگن تیکنلی سیملرنی کېسیب، بو مملکتگه کیریشگه حرکت قیلیشهدی. جمشید انه شوندهی اورینیشلردن بیریده تورکيه توپراغیگه قدم قۉیگنینی، اما قۉلگه آلینگنینی حکایه قیلهدی: «حاضرگچه تۉرت مرته گیم(چېگرهدن اۉتیشگه اورینیش) قیلدیک. دستلبکی بیر نېچه مرته موفق بۉلمهدی، اما تۉرتینچی اورینیشده تیکنلی سیملرنی کېسیب، تورکيه توپراغیگه اۉتدیک. تخمیناً بیر ساعت پیاده یوردیک، لېکن تورک عسکرلری پَیقهب قالیب، آرتیمیزدن قوویب، بیزنی قۉلگه آلدی. تورک عسکرلری بیزنی جوده قتّيق دۉپپاسلشدی، کېین اېسه ینه ایرانگه هَیدهب یوباریشدی.»
دۉپاسلش، مال-ملک نینگ مصادره قیلینیشی
41 یاشلی افغانستانلیک فدا محمد هم جمشید کبی ماکو چېگرهسیده تورکيهگه یېتیب باریش لحظهلرینی سنهب کوتماقده. او ایلگری قیزلر اوچون مۉلجللنگن ساغلیقنی سقلش فنلری انستیتوتلریدن بیریده آشپز بۉلیب ایشلهگن، بیراق بو مرکزلر طالبان تامانیدن یاپیلگچ، ایشیدن اَیریلیب، اویده قالیشگه مجبور بۉلگن. ایشسیز قالگنیدن کېین اونینگ خاتینی عصبي شاک حالتیگه توشیب، بیر مدت شفاخانهده یاتگن. بو حالت فدا محمدنی بار-یۉغینی ساتیشگه مجبور قیلگن، اوستیگه-اوستهک عمکیسیدن 100 مینگ افغاني قرض آلیشیگه تۉغری کېلگن. سمنگان ولایتیده کېتمه-کېت ایشسیزلیک و بو قرضنی قَیتریش باسیمی اونی هم ماکو چېگرهسیگه یېتهکلب کېلگن.
فدا محمدنینگ اطلاعات روز گزېتهسیگه ایتیشیچه، او افغانستاندن ناقانوني یۉل بیلن اوّل پاکستانگه، کېین اېسه او یېردن ایرانگه بارگن. او پاکستان یۉلیدهگی قیینچیلیکلرنی شوندهی تصویرلهیدی: «بیز 300 کیشیدن آرتیق اېدیک. عیاللر، بالهلر و قریلر هم بار اېدی. چنقاق و آچ اېدیک، حتا سوویمیز هم یۉق اېدی. اکه-اوکهلر بیر-بیریگه سوو بېرمسدی. یۉلده حتا چنقاقدن وفات اېتگن جسدلرنی کۉردیک. پاکستاندهگی مُشکل تاغیدن سراوان (ایران)گچه بیزنی پیاده آلیب باریشدی. بیر بوتل سوو 300 تامان، بیر بۉلک نان اېسه 400 تامان اېدی.» برچه بو قیینچیلیکلرگه قرهمهی، فدامحمد اېرانگه یېتیب باردی و حاضر ینه ایکّی مینگ 500 دالر تۉلهب، تورکيهگه کیریشنی رېجهلشتیرماقده. او ماکوده کېچگن ناانیق، قیین تونلرنی شوندهی حکایه قیلهدی: «بیر آی ماکوده اوخلب چیقدیک. دېدیلر: «بوگون سیزنی گیم قیلهمیز، تیار بۉلینگ.» کېچکی 6 دن اېرتهلب ساعت 8 گچه بیزنی پیاده آلیب یوریشدی. هر بیر دېوار آرتیگه بارگنیمیزده بیزگه اۉق اوزیشردی. اۉشه کېچه بېش مراتبه گیم قیلیندی، لېکن موفقیتسیز بۉلدی. بیزنی بیر واديگه آلیب باردیلر، یېییش و ایچیش اوچون هېچ نرسه یۉق اېدی، هوا هم موزدېک اېدی. شو یېرده نم و تاشلی یېر اوستیده اوخلشگه مجبور بۉلدیک. ساووقدن ساووق اوریب و کسل بۉلیب قالگن اېدیک. شو بوتون کوننی شو یېرده اوخلب چیقدیک.»
اونینگ ایتیشیچه، کېینگی اورینیشلریده هم تورکيه چېگرهچیلری نینگ زۉرآورلیگیگه دوچ کېلیشگن:
«قاچاقچیلر ساعت 7 ده کېچقورون گیم قیلدی. بیز 80 کیشی اېدیک. بیزنی تورکيه دېواری آرتیگه آلیب باردی. قۉللریمیز و آیاقلریمیز تیترر، اۉلیمدن قۉرقردیک. حتا اۉلیملر بۉلدی، بالهلرگه اۉق اوزیشدی. اگر دېوار آرتیده اۉق اوزیلمسه، یۉل کۉرسهتووچی اۉزیمیزنی دۉپپاسلش اېدی. قۉرقیب تیترهب اۉزیمیزنی تشلهدیک. اۉن دقیقه اۉتدیککی، تورک پولیسی «تسلیم بۉلینگ» دېب چقیردی. اولرنینگ موتری آرتیمیزدن کېلدی و تسلیم بۉلدیک. تورک پولیسلری بیزنی میدانده یاتقیزیب، دۉپپاسلشدی و «اۉلینگلر» دېب ایتیشدی. رحم قیلیشمهدی؛ تیاق بیلن اوریشدی، تېمیر بیلن اوریشدی، قورال و تۉپّانچه بیلن اوریشدی.»
فدامحمدنینگ ایتیشیچه، دۉپپاسلشدن سۉنگ، تورک چېگرهچیلری اولرنینگ نقد پول، تېلفونلری و گواهنامهلرینی مصادره قیلگن. او حتا چېگره خادملری مهاجرلرگه پیچاقلرنی قولاقلری یانیگه قۉییب، اگر ینه ناقانوني یۉل بیلن تورکيهگه کیریشسه، قولاقلرینی کېسیب تشلش بیلن تهدید قیلگنینی هم بیلدیرهدی.
طالبان حاکمیتی قَیتگنیدن کېین افغانستانده قشّاقلیک و ایشسیزلیک کېسکین آشگن. کۉپلب فقرالر نان تاپیش اوچون اېران و تورکيهگه ناقانوني یۉللرنی تنلشگه مجبور بۉلماقده. بعضی مهاجرلر اېسه افغانستانلیکلرگه نسبتاً اېران و تورکيهده کېنگ ترقهلگن کمسیتیش و حیات شرایطی نینگ قیینلیگی سببلی، اروپاگه یېتیب باریش یۉلی صفتیده تورکيهنی تنلهیدیلر.
اما همهگه آمد یار بۉلمهیدی. اوشبو خوفلی سفرگه چیققنلر نینگ بیر قِسمی بختسیز بۉلیب، یۉل دوامیده حیاتلرینی یۉقاتهدی؛ بو یۉل کۉپلب افغان مهاجرلر اوچون یخشیراق حیات آرزوسیدن کۉره ساووق و رحمسیز دۉزخگه ایلنگن.
