صائمه فتحی
ابراهیم صفنی بوزیب، غضبلی آواز بیلن ارابهچهسی و بۉش بۉشکهلری بیلن عیاللر و بالهلر آرهسیدن یۉل آچیب، قودوق تامان یۉنهلهدی. قارانغی و چنگلی کۉچهده اۉنلب ارابهچهلر، پلاستیک بۉشکهلر و اوزون نوبت کۉزگه تشلنهدی. ابراهیم یریم ساعتدن بېری نوبت کوتماقده. اېندی ساعت کېچکی یېتّیدن اۉتگن. ساعت تۉرت کوندوزدن بېری کوتهیاتگن عیاللر و بالهلر اۉز نوبتینی سهقلب قالیشگه اورینهدی، اما آدملرنینگ باسیمی و ابراهیمگه اۉخشهگن اېرککلرنینگ قۉپال قیچقیریغی اولرنی آرقهگه سورهدی. بیر عیال حالدن تایگن و امیدسیزلیککه تۉله تیتراق آواز بیلن ابراهیمگه دېیدی: «بیز هم آدممیز، نېچه ساعتدن بېری بو یېردهمیز.
نېگه نوبتنی بوزهسن؟» لېکن ابراهیم کېسکین و حقارت آموز آهنگده جواب قَیترهدی: «سیز بری بیر شو یېرده بۉلهسیز، تانگدن کېچگچه گپلشیب اۉتیریبسنلر. یۉلنی تۉسیب قۉیگنسیزلر. قچانگچه سیزنی کوتهمیز؟» عیاللر و بالهلر قۉللریده بۉش بۉشکهلر بیلن توریشده دوام اېتهدیلر و قریب قالگن کیشی اېسه هېچ کیمنینگ ناراضیلیگیگه پروا قیلمهی، اۉزینینگ اۉن آلتی لیترلیک بۉشکهلرینی مسجد قودوغیدن شاشیلینچ تۉلدیرهدی. اوشبو قودوق 200 متردن آرتیق چوقورلیککه قزیلگن بۉلیب، او کابل یېر آستی سوولرینینگ مثلسیز قوریب باریشیدن دلالت بېرهدی.
بو مسجد شهرنینگ قشّاق منطقهلریدن بیریده جایلشگن. اهالینینگ ایتیشیچه، 60 دن آرتیق عایله شو مسجد اطرافیدن اۉز احتیاجلری اوچون سوونی شو قودوقدن آلیب کېتهدی. عادتدهگیدېک، مسجد مسووللری تامانیدن هر کونی ساعت تۉرت کوندوزدن کېین قودوقدن سوو آلیشگه رخصت بېریلهدی و کېچکی تۉقّیزگچه سوو اوچون جنجل و تهلش دوام اېتهدی. 16 دقیقهدن سۉنگ، ابراهیم تۉرت بۉشکهنی ارابهچهسیگه جایلهیدی و سکّیز یاشلی نېورهسی بیلن اوی تامان یۉل آلهدی. نېورهسی قلتیرهگن قۉللری بیلن آغیر ارابهچهنی آلدینگه سودرهب بارهدی و ایکّیسینینگ سایهسی کۉچهنینگ قارانغیلیگیده یۉقالیب کېتهدی. ساعت کېچکی یېتّیدن اۉتگن، آرتده اېسه عیاللر و بالهلر نینگ نوبتی هنوز سهقلنیب قالگن.
ابراهیم تۉقّیز ییل مقّدم حویلیسینینگ اۉرتهسیده 83 متر چوقورلیکده قودوق قزدیرگن اېدی. اما بو قودوق سۉنگّی اوچ ییلدن بېری قوریب قالگن. سۉنگّی اوچ ییل دوامیده قودوقده فقط بهار فصلیده سوو بۉلگن. بیراق، بهاردهگی سوو هم ایچیشگه یراقسیز اېدی. ابراهیم نینگ ایتیشیچه، بهارده قودوقلر فاضلاب سوو بیلن تۉلیب، سوو سسّیق و یرهمس بۉلیب قالهدی.
قشّاق حدودلرگه قرهمه-قرشی روشده، کابل نینگ بدولتراق محلهلریده حیات بوتونلهی باشقهچه منظرهگه اېگه. گرچه پایتخت نینگ برچه حدودلرینی سوو تنقیسلیگی بیرلشتیرسه-ده، بو معما همه جایده بیر خیل کۉرینمهیدی. بدولت منطقهلرده تانگ سوو ساتووچی موترلرنینگ اعلانلری بیلن باشلنهدی. سووگه تۉله تانکرلر بیرن-کېیتن کۉچهلرگه کیریب کېلهدی و عایلهلر پول تۉلهب، اۉزلری نینگ کونلیک احتیاجلرینی تأمینلهیدی. بو یېرده عیاللر و بالهلرنینگ اوزون نوبتلری یۉق؛ سوو پول عوضیگه اویلرگه کیریب کېلهدی، گرچه بو قیمتگه توشسه هم.
سوو تشووچی موتر هیداوچیلری و سوو تقسیملاوچی شرکتلر اېسه نسبتاً بدولت منطقهلرده سېزیلرلی درآمد تاپیشهدی. شو پیتده، بو منطقهلرده یشاوچی آدملر اوزون نوبتلر و قوریب قالگن قودوقلردن قوتولیش اوچون کتّه مبلغ صرفلشهدی. نتیجهده، کابلنینگ ایکّی یوزی یقّال کۉزگه تشلنهدی. شهرنینگ بیر قِسمیده عیاللر و بالهلر بۉش بۉشکهلر بیلن ساعتلب قارانغیده کوتیشگه مجبور بۉلسه، باشقه قِسمیده سوو ساتیلهدیگن محصولاتکه ایلنیب قالگن محصولاتکی، قنچه تنقیس بۉلسه، شونچه فایدهلی حسابلنهدی.
کابل سوولر قیسی سطحده؟
(مرسی کورپس) تشکیلاتی نینگ جاري ییل اپریلیده اعلان قیلگن باتفصیل گزارشیگه کۉره، کابل یېر آستی سوو قتلملرینینگ سطحی سۉنگّی اۉن ییللیکده 25–30 مترگه پسهیگن. قودوقلر و یېر آستی منبعلریدن آلینهیاتگن سوو حجمی هر ییلی شهر طبيعي تۉیینیشی (یاغینگرچیلیک) امکانیتیدن قریب 44 میلیون مکعب مترگه کۉپراقنی تشکیل اېتماقده. اگر شو جریان دوام اېتسه، 2030- ییلگه باریب کابل نینگ برچه یېر آستی سوو منبعلری تۉلیق قوریشی کوتیلماقده. بو اېسه، پایتخت نینگ کمیده اوچ میلیون اهالیسینی مجبوري کۉچیشگه آلیب کېلیشی ممکن. کابل اهالیسی 2001- ییلده بیر میلیوندن کم بۉلگن بۉلسه، 2025- ییلده قریب آلتی میلیونگه یېتگن – یېتّی برابر کۉپهییش شهر سوو منبعلریگه اولکن باسیم کېلتیریب چیقرگن.
حاضرده کابلدهگی چوقور قودوقلرنینگ یرمیگه یقینی قوریب قالگن و شهرده 120 مینگدن آرتیق ناقانوني قودوقلر موجود. بو قودوقلر یېر آستی سوولرینی طبيعي تیکلنیش معیاریدن ایکّی برابر تېز سۉریب چیقماقده. بوندن تشقری، خلق ارا تشکیلاتلرنینگ آگاهلنتیریشیچه، کابل یېر آستی سوولری نینگ قریب 80 فایزی فضلاب سوولر، اېکینچلیک زهرلری و آسنیک بیلن افلاسلنگن.
افغانستان ملی احصائیه ادارهسی معلوماتلریگه کۉره، مملکت بۉیلب قریب 310 مینگته قودوق موجود بۉلیب، اولرنینگ 120 مینگدن آرتیغی فقط کابلده جایلشگن و اساسا رخصتسیز قازیلگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی اېسه 2024- ییلده کابلدهگی سوو قودوقلری نینگ 49 فایزی قوریب قالگن یاکه پست ثمرهدارلیک بیلن ایشلهیاتگنینی اعلان قیلگن.
عملده اېسه، کۉپلب کمبغل عایلهلر درآمدلرینینگ کتّه قِسمینی سوو ساتیب آلیشگه صرفلشگه مجبور. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ باشقه بیر گزارشیگه قرهگنده، کابل شهریدهگی عایلهلرنینگ کمیده اوچدن ایکّی قِسمی سوو بیلن باغلیق قرض آستیده قالگن و بعضیلر آییگه توشهدیگن درآمدی نینگ 30 فایزیگچه سوو تأمیناتیگه صرفلهماقده.
بونگه قۉشیمچه روشده، کابل چېکّهلریده آزیق-طعام صناعتی و اېکینچلیک نینگ اۉسیشی هم کتّه مقدارده سوو استعمال قیلماقده. شهرنینگ اطرافلریده جایلشگن 400 هکتار بادرنگ فارملری ییلیگه 4 میلیون مکعب متر سوونی یوتهدی. ایچیملیک سوو ایشلب چیقرووچی شرکتلر اېسه ییلیگه قریب 1 میلیون مکعب متر یېر آستی سووینی قازیب آلماقده. بو عامللر همهسی بیرگهلیکده کابلدهگی سوو تنقیسلیگی بحرانینی هر ییلی ینه-ده آغیرلشتیرماقده.
کابلده سوو تأمیناتی شرکتی اېگه بۉلگن محمد حاضرگی وضعیتنی «بحرانلی» دېب تعریفلهیدی. او اۉز شرکتی قودوقلرینینگ سانی و چوقورلیگی حقیده انیق معلومات بېریشدن تيیلهدی، بیراق فعالیت ترتیبی حقیده قوییدهگیلرنی توشونتیرهدی: «بیز قمرهب آلگن چېکلنگن منطقهلرده فقط کونیگه ایکّی ساعت دوامیده، دولت برقی کېلگن پیتده، قووورلرگه سوو اوزهتهمیز. شو ایکّی ساعتده، اۉتگن 24 ساعتده قودوقلرده ییغیلگن سوو توگهب قالهدی. کۉپلر شکایت قیلهدی یوقاری منطقهلر و اوزاق جایلرگه سوو قووورلرده عموماً یېتیب بارمهیدی.»
محمد نینگ ایتیشیچه، بو حالت فقط اونینگ شرکتیگهگینه خاص اېمس، بلکه کابلدهگی برچه سوو تأمیناتی شرکتلرینینگ حقیقتی دیر. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، «پایتخت نینگ هېچ بیر نقطهسی سوو تنقیسلیگیدن امانده اېمس.»
محمدنینگ ایتیشیچه، عایلهلر سوو تنقیسلیگیگه قرشی کورهشیش اوچون اۉز اویلرینینگ تامیده یاکه حاولیسینینگ ایچکریسیده 500 لیتردن 5000 لیترگچه سیغیمگه اېگه بۉلگن سوو سقلش ذخیرهلرینی اۉرنهتگنلر. اما بو خانگی یېچیم نینگ اۉزی ینه باشقه معمانی یوزهگه کېلتیرهدی: «بیر محلهده بیر وقت نینگ اۉزیده یوزلب ذخیرهلر تۉلدیریلگنده، شرکتلرنینگ قودوقلری عملده قوريدی»،دېیدی او. او تأکیدلهیدی: «حتا دولت مؤسسهلری و رسمي ادارهلر هم بو قاعده نینگ استثناسیدن اېمس؛ همه تیریکچیلیک اوچون سوو ذخیره قیلیشگه مجبور، چونکه کابلده اېندیلیکده بیرار جایده 24 ساعت اوزلوکسیز آقهدیگن نل سوو قالمهگن.»
کابلده سوو بحرانی بوگون شوندهی درجهگه یېتگنکی، سوو تأمیناتی شرکتلری اېندی کېنگ منطقهلرنی سوو بیلن تأمینلهی آلمهیپتی. محلي کوزهتوولرگه کۉره، ایکّی ییل آلدین بېملال سوو آلهیاتگن منطقهلر بوگون آغیر سوو تنقیسلیگی رۉیخطیده توریبدی. بوندهی شرایطده مالیوي امکانیتی چېکلنگن و تۉغریدن-تۉغری سووگه اولنیشی بۉلمهگن کمبغل عایلهلر مسجدلرده یاکه اَیریم خاندانلرده قزیلگن قودوقلرگه تهیهنیشگه مجبور بۉلماقده. هېچ قندهی قودوق یاکه سوو سهقلش ذخیره بۉلمهگنلر اېسه سوونی جوده قیمت نرخده ساتیب آلیشگه مجبور. بو اېسه ینگی بیر معمانی آچیب بېرهدی. سوو بحرانی اېندیلیکده نهفقط اطراف-محیط مسألهسی، بلکه چوقور اجتماعي و اقتصادي معما صفتیده هم نمایان بۉلیپتی.
کابل شهریگه یقین اولسواللیکلرنینگ وضعیتی قندهی؟
سوو بحرانی کَلکان اولسواللیگیگه هم یېتیب کېلگن. محلي کوزهتوولرگه کۉره، اوشبو اولسواللیک نینگ «پاینده» قیشلاغیده سۉنگّی ایکّی ییل ایچیده اوزوم حاصلدارلیگی کېسکین کمهیگن. محلي دهقانلردن بۉلگن قری عبدالرحیم غمگین آهنگده شوندهی دېیدی: «ایکّی ییلدیرکی، اوزوملریمیز اوّلگیدېک حاصل بېرمهیپتی. اوزوملر اچّیق، سوو یۉق. قورغاقچیلیک حکم سورماقده. حتی قوشلر هم اوّلگیدېک بو یېرده یۉق، کۉچیب کېتیشگن».
بو احوال نینگ اساسي سببی سوو تنقیسلیگی دیر. قیشلاقده اوچته کتّه کاریز موجود بۉلیب، اولر اوزومزارلر و باشقه اېکین میدانلری سوغاریلیشیده مهم رۉل اۉینهگن. اما اۉتگن ییلی اولردن بیری بهارنینگ اوچینچی آییده قوریب قالگندی. بو ییل اېسه وضعیت ینه-ده یامانلشدی. اوچهله کاریز هم یازنینگ بیرینچی آییدهیاق قوریب قالدی. بهار باشیدهیاق سوو آقیمی جوده سست و کوچسیز بۉلگنی سببلی، حتی تاکزارلرگه هم یېتیب بارمهدی. نتیجهده حاصل جدّي ضرر کۉردی و محصولات نینگ کمهییشی یقّال سېزیلدی.
بوگون پاینده قیشلاغیده ایچیملیک سووی آلیش هم قیینلشگن. بیر نېچه هفته اوّل قیشلاق اهالیسی ایچیدن بیری چوقور قودوق قزدی و حاضرچه بوتون قیشلاق اهالیسی ایچیملیک سووینی عیناً شو قودوقدن آلیشماقده.
کلکان اولسواللیگی کابل شهری نینگ شِمالیده جایلشگن بۉلیب، شهر مرکزیدن تخمیناً 30–35 کیلومتر اوزاقلیکده جایلشهدی. اۉتمیشده اوشبو تومن اونومدار قیشلاق اېکینچلیک یېرلری و اوزوم باغلری بیلن مشهور بۉلگن. شونینگدېک، او کابل ولایتی نینگ مهم زراعتی محصولاتلری ایشلب چیقرووچی منطقهلریدن بیری صفتیده تنیلگن.
بحران قندهی ایجاد بۉلدی؟
افغانستان دنیانینگ اېنگ قوروق مملکتلریدن بیری بۉلیب، سۉنگّی ییللرده اقلیم اۉزگریشی و یاغینگرچیلیک نینگ کمهییشی اونی سۉزنینگ تۉلیق معناسیده قورغاق مملکتگه ایلنتیردی. 1329- ییلدن بویان مملکتده کمیده سکّیز مرته ییریک قورغاقچیلیک یوز بېرگن بۉلیب، اولر 11 میلیوندن آرتیق اهالیگه تأثیر کۉرسهتگن.
اۉتگن سوو ییلیده یاغاینگرچیلیک مقداری اۉرتهچه درجهدن انچه پست بۉلدی. اۉتگن ییلی افغانستان عادتي موسمي یامغیر و قار نینگ اتیگی 45–60 فایزینی آلدی. 1990- ییللرنینگ آخرلریدن باشلب کېتمه-کېت قورغاقچیلیکلر سنتی سوو تأمیناتی تیزیملری – مثلاً، کاریزلرنی ایشدن چیقردی و شهرلرنینگ کۉپ قِسمی طبيعي سوو ذخیرهلریدن محروم بۉلدی. دولت باشقروویدهگی ضعیفلیک و اوروشلرنینگ اوزاق دوام اېتیشی بو تیزیملرنی قَیته تیکلش یاکه اولر نینگ اۉرنیگه ینگیسینی جاري اېتیش امکانیتینی یۉققه چیقردی.
نتیجهده استه – سېکین، اما چوقور بیر جریان باشلندیۉ کابل ییلدن – ییلگه سوو تنقیسلیگیگه تاباره کۉپراق دوچ کېلماقده و چېکلنگن یېر آستی سوولریگه قرهملیک کوچهیماقده. شو سببلی چوقور و یریم چوقور قودوقلر قزیش کېنگ ترقهلدی.
ایچکی اوروش ییللری و اوندن کېینگی دورده شهر آستقورمهلری ویرانهگه ایلنگنده، آدملر و محلي ادارهلرنینگ یگانه یۉلی چوقور قودوقلر قزیش بۉلدی. دولت نینگ یۉقلیگی و خوفسیزلیکنینگ ایزدن چیققن شرایطیده بو جریان هېچ قندهی نظارت و رېجهسیز کېنگهیدی. نتیجهده کابل بۉیلب مینگلب قودوقلر قزیلدی. بو قودوقلر قیسقه مدتده آدملرنینگ چنقاغینی قاندیردی، بیراق بیر وقتنینگ اۉزیده یېر آستی سوولرینی مثلی کۉریلمهگن تېزلیکده توگهتدی.
چوقور قودوقلر اوروش دوریدهگی تیریکچیلیک رمزیگه ایلندی، اما اوزاق مدتده بوگونگی بحراننی ینه-ده کېسکینلشتیرگن اساسي عامللردن بیری بۉلدی. حاضرده اېسه کۉپلب شو قودوقلر قوریب، سوو تقچیللیگی اوّلگیدن هم یقّالراق سېزیلماقده.
اما آنچه بر این روند دامن زده، تغییرات اقلیمی است. افغانستان از جمله ده کشور نخست جهان از نظر آسیبپذیری در برابر تغییرات اقلیم به شمار میرود. در پنجاه سال گذشته میانگین دمای کشور نزدیک به دو درجه افزایش یافته، بارشها نامنظم شده و یخچالهای طبیعی هندوکش –سرچشمهی اصلی دریای کابل- با سرعت در حال ذوبشدن است. زمستانهای خشکتر و بارانهای سیلآسا فرصت تغذیه سفرههای زیرزمینی را از بین بردهاند.
اما بو جریاننی ینه-ده کېسکینلشتیرگن نرسه اقلیم اۉزگریشی دیر. افغانستان اقلیم اۉزگریشیگه اېنگ کۉپ ضعیف بۉلگن دنیانینگ اۉنته دولتی قطاریگه کیرهدی. سۉنگّی اېلّیک ییل ایچیده مملکت نینگ اۉرتهچه حرارتی قریب ایکّی درجهگه کۉتریلگن، یاغین-ساچینلر ترتیبسیزلشگن و هندوکوش موزلیکلری کابل دریاسی نینگ اساسي منبعی تېزلیک بیلن اېریب بارماقده. قوروق قیشلر و تۉستدن یاغهدیگن سېل یامغیرلر اېسه یېر آستی سوو حوزهلرینینگ طبيعي روشده تۉلیش امکانیتینی یۉققه چیقرگن.
یېر آستی سوو بیلن اېکینچیلیک
قشّاق محلهلرنینگ اهالیسی ساعتلب اوزون نوبتلرده سوو کوتیشگه مجبور بۉلیب، مسجد یاکه اویلرده قزیلگن قودوقلردن سوو آلیشگه امید باغلشر اېکن، کابلنینگ اَیریم منطقهلریده خصوصي بادرنگ و پامدور فارملری یېر آستی سوو منبعلریگه چېکلاوسیز اېریشیش امکانیگه اېگه. غربي کابلدهگی بادرنگ فارملریگه قیلگن تشریفیمیز شونی کۉرسهتدیکی، بو منطقهده اۉنلب چوقورلیگی 100 متردن آرتیق قودوقلر قزیلگن. فارملرنینگ یانیده قویاش آستیده سووگه تۉله کتّه حوضلر موجود و حتا که ینگی قودوقلر قزیش ایشلری هم دوام اېتماقده. کۉپلب قودوقلر آرهسیدهگی مصافه اېسه 50 متردن هم کم. محلي اهالینینگ ایتیشیچه، بیر ییل اوّل آدملر سوو تنقیسلیگی و یېر آستی سوولریدن فایدهلنهیاتگن بادرنگ فارملری حقیده طالبانگه شکایت قیلیشگنیده، اولر فقط یوزهکی بیر بار کۉزدن کېچیریش بیلن کفایهلنیشگن، عملده اېسه فارملر اېگهلری اوستیدن هېچ قندهی چارهلر کۉریلمهگن. کۉرینیب توریبدیکی، معمانینگ بیر قِسمی حاکمیت توزیلمهلری و اقتصادي علاقهلرگه باریب تقهلهدی. بعضی فارمرلر طالبان بیلن یقین علاقهده، حتی اولرنینگ اۉزلری هم بو گروه اعضالری حسابلنهدی. شو باعث، رئال نظارت و چېکلاولر جاري قیلینمهیپتی. نتیجهده، سوو منبعلریدن ترتیبسیز فایدهلنیش دوام اېتماقده و بو جریان چوقور همده تېنگسیز سوو بحرانیگه سبب بۉلماقده.
یېر آستی سوو سفرهلری بۉشهشی و طالبلرنینگ کۉز یومیشی
سوو بحرانیگه جوابا طالبان دایما پنجشیر دریاسیدن کابلگه سوو آلیب کېلیش لایحهسینی تیلگه آلیشهدی. اصلیده، پنجشیر سووینی کابلگه یۉنهلتیریش غایهسی ایلک بار 1390- ییللر نینگ باشلریده افغانستان حکومتی کون ترتیبیگه جدّي کیریتیلگن اېدی. خلق ارا تشکیلاتلر تامانیدن اۉتکزیلگن تخنیکي تدقیقاتلر کابلنینگ یېر آستی سوولریگه قرهملیگی خوفلی اېکنینی کۉرسهتگن و برقرار یېچیم صفتیده فقط یوزهکی سوولرنی پنجشیر دریاسیدن آلیب کېلیش ممکنلیگی تأکیدلنگن. لایحهگه کۉره، هر ییلی یوز میلیون مکعب متردن آرتیق سوونی تخمیناً 200 کیلومتر اوزونلیکدهگی قووور آرقهلی کابلگه یېتکزیب بېریش رېجهلشتیریلگن اېدی.
افغانستان سابق حکومتینینگ انرژی و سوو وزیرلیگی 1391-ییلده پنجشیر سوو لایحهسی نینگ «رېجه»سی تیار بۉلگنینی اعلان قیلگن اېدی. اما تخنیکي معمالر خصوصاً، سوونی 400 متر بلندلیککهچه پمپاژ (پمپ)لش ضرورتی همده یوقاری قوریلیش و انرژی خرجتلری لایحه نینگ باشیدناق اونینگ عملي بۉلیشیگه تۉسقینلیک قیلگن. کېینگی ییللرده حکومت بیر نېچه بار بو لایحه عملگه آشیریلیشینی وعده قیلگن. نهایت، 1399-ییلده لایحه اوچون مخصوص بودجه اجرهتیلیب، خارجي شرکتلر بیلن همکارلیکده عملي ایشلر باشلنیشی حقیده رسمي بیانات بېریلگن اېدی.
جمهوریت قولهشی و طالبان حاکمیتگه کېلیشی بیلن پنجشیر سوو لایحهسی همان ناانیقلیکده قالدی. 2021–2023-ییللرده لایحه بۉییچه دیزاین ایشلری و خارجي پیمانکار شرکتلر اشتراکی حقیده گپیریلگن بۉلسه-ده، بو وعدهلر نینگ هېچ بیری عملده رۉیابگه چیقمهدی. طالبان عملدارلری هم بیر نېچه بار پنجشیر سووینی کابلگه اوزهتیش لایحهسی «کون ترتیبیده» اېکنینی بیلدیرگن، بیراق نه بودجه اجرهتیلگن و نه عملي ایشلر باشلنگن. نتیجهده، کابل سوو بحرانیگه اېنگ مهم یېچیملردن بیری بۉلیشی ممکن بۉلگن لایحه آرهدن اۉن ییلدن آرتیق وقت اۉتگن بۉلسه-ده، هنوز فقط کاغذده قالماقده.
اقلیم اۉزگریشی میزیده افغانستان غیبلیگی
افغانستان ایسّیقخانه گازلرینی ایشلب چیقریشده اېنگ کم اولوشگه اېگه مملکتلردن بیری بۉلسه-ده، اقلیم اۉزگریشیدن اېنگ کۉپ ضرر کۉرگن دولتلردن بیری دیر. قطار-قطار قورغاقچیلیکلر، سېل یامغیرلری و سوو منبعلرینینگ یېمیریلیشی میلیونلب آدملرنینگ حیاتینی خوف آستیگه قۉیگن. بیراق، طالبان حاکمیتنی قۉلگه آلگچ و بو گروه خلق ارا همجعيت تامانیدن تن آلینمهگچ، افغانستان نینگ اقلیم جمغرمهلری و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ مالیوي منبعلریگه چیقیش یۉلی دېیرلی تۉسیلیب قالگن. حاضرده موجود چېکلنگن یاردملر فقط بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیگه قرهشلی ادارهلر و اَیریم نادولت تشکیلاتلری آرقهلی مملکتگه آقیب کېلماقده، کابلدهگی حکومت اېسه بو جریانده بېواسطه اشتراک اېتمهیپتی.
بو سیاسي محرومیت طفیلی افغانستان «اقلیم اوچون یشیل جمغرمه» و «گلابل اېکولوژی جمغرمهسی» کبی ییریک منبعلردن فایدهلنه آلمهیپتی. اوشبو جمغرمهلر عیناً یوقاری خوف آستیدهگی دولتلر اوچون مۉلجللنگن بۉلسه-ده، خلق ارا مقیاسده رسماً تن آلینگن همکارنینگ یۉقلیگی تخنیکي شرطنامهلر توزیش، همکارلیکنی جلب قیلیش و ینگی تکنالوژيلردن فایدهلنیش یۉللرینی قیینلشتیرماقده. متخصصلرنینگ فکریچه، بو بۉشلیق اقلیم اۉزگریشیگه ماسلشوو و اونینگ سلبي تاثیرلرینی کمهیتیریشگه قرهتیلگن لایحهلرنی کېچیکتیریب یوبارگن. نتیجهده، کابل، هرات و قندهار کبی شهرلرده سوو تنقیسلیگی، کوچلی ایسّیقلیک و آب-هوا نینگ آلدیندن ایتیب بۉلمهیدیگن اۉزگریشلری بیلن کورهش دوام اېتماقده.
دیپلوماتیک درجهده هم طالبان گلابل مذاکرهلرده انیق اۉرین اېگهلهی آلمهدی. افغانستان 2023-ییلده بیرلشگن عرب امیرلیکلریده اۉتکزیلگن «کوپ ۲۸» ییغیلیشیده قتنهشمهدی و اۉتگن ییلی باکوده بۉلیب اۉتگن «کوپ ۲۹» ده طالبان نمایندهلر فقط «کوزهتووچی» صفتیده اشتراک اېتدی.
کوپ COP)) بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ «اقلیم اۉزگریشی تۉغریسیدهگی کانوانسیون» دایرهسیده هر ییلی اۉتکزیلهدیگن ییغیلیش بۉلیب، اونده دولتلر ایسّیقخانه گازلرینی کمهیتیریش، اقلیم مالیهلشتیریش و اقلیم اۉزگریشی نینگ عاقبتلریگه ماسلشیش مسألهلرینی محاکمه قیلهدیلر. طالبان اۉتگن ییلی باکوده بۉلیب اۉتگن انجمنده شمال و قویاش انرژیسی بۉییچه رېجهلرینی تقدیم اېتدی و کمیده 19 دولت بیلن ایکّی تامانلهمه صحبتلر اۉتکزدی. بیراق اولر خلق ارا مقیاسده رسماً تن آلینمهگنی سببلی اساسي مذاکرهلرده اشتراک اېته آلمهدی. کۉپلب دولتلر بو اشتراکنی «رمزي» دېب بهالب، اونی حقیقي همکارلیک بېلگیسی صفتیده قبول قیلمهدی.
شو بیلن بیرگه، افغانستانگه عاید خلق ارا ییغیلیشلر خواه یاردم مجبوريتلری بۉییچه کنفراسلر، خواه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ مخصوص ییغینلری بۉلسین کۉپینچه طالبانسیز اۉتکزیلهدی. دولتلر و دونر تشکیلاتلر طالباننی قانونيلشتیرمسلیک اوچون اساسا فقرالیک جمعیتی، مستقل اېکسپېرتلر و خلقارا نهادلر بیلن همکارلیک قیلیشنی افضل کۉرهدیلر. نتیجهده، افغانستان نینگ اقلیم مالیوي منبعلریگه بۉلگن شاشیلینچ احتیاجی بیلن کابلدهگی موجود سیاسي توزیلمه اۉرتهسیده چوقور تفاوت پیدا بۉلماقده. بو تفاوت نینگ خوفلی عاقبتی اېسه اقلیم اۉزگریشیدن کېلیب چیقهدیگن ضررلرگه عادي افغان خلقی ینه-ده کۉپراق دوچ کېلیشیدیر.
کابل نینگ سوو بحرانی بوگون مرکّب بیر چیگللیکنی افادهلهیدی: کېتمه-کېت قورغاقچیلیکلر، اهالی نینگ تېز سرعتده اۉسیشی، یېر آستی سوولریگه حددن تشقری باسیم و ثمرهلی دولت باشقرووی نینگ یۉقلیگی. اۉتگن حکومتلرنینگ عملگه آشمهگن وعدهلری، طالباننینگ ناقانونيلیگی و عینِ پیتده افغانستان نینگ گلابل اقلیم اۉزگریشیگه قرشی کورهش میکانیزملریدن محروملیگی بو بحراننینگ کېلهجگینی ینهده ناانیق قیلیب قۉیدی. هر کونی عادي فقرالر ایچیملیک اوچون بیر نېچه لیتر سوو آلیش مقصدیده نوبت کوتهیاتگن بیر پیتده، بو وضعیتدن چیقیش اوچون روشن و ایشانچلی یېچیم کۉرینمهیپتی. کابل حلی هم اۉن ییلدن آرتیق وقتدن بېری کاغذده قالیب کېتگن، ناانیقلیک پردهسیده قالهیاتگن بیر یېچیمنی کوتماقده.
