بسمالله تابان
سۉنگگی بیر نېچه کون ایچیده ایران نینگ تورلی شهرلریده خلق ناراضیلیکلری، کۉرینیشیدن، اقتصادي و تورموش بیلن باغلیق معمالرگه جوابن کوچهیگن. دستلب اجتماعي و اقتصادي کرکترگه اېگه بۉلگن بو ناراضیلیکلر «قیمتلیک، تورم خلق جانیگه بلا» کبی شعارلر بیلن، تهران شهریدهگی جمهوری کۉچهسی و علاءالدین سودا مرکزی آلدیده سوداگرلر و بازار اېگهلری اشتراکیده باشلنگن. بیراق وقت اۉتیشی بیلن بو ناراضیلیکلر استه-سېکین خوفسیزلیک و ملي بحرانگه ایلنیب بارماقده.
ایران حکومتی نینگ اَیریم رسميلری و دولتگه یقین یېتکرمهلر ناراضیلیک بیلدیرهیاتگنلرنی «ترتیبسیزلیک چیقرووچیلر»، «ترورچیلر» همده تشقی دشمنلر، خصوصاً امریکا و اسراییل نینگ قورالی صفتیده تصویرلهماقده. بو اېسه عادتده بوندهی واقعهلر چاغیده ایلگری سوریلهدیگن دعوالردن بیریدیر. شو بیلن بیرگه، امریکا رسميلری، جملهدن جمهور رییس ترامپ، همده اسراییل ناراضیلیک بیلدیرووچیلرنی قۉللب-قوّتلشینی اعلان قیلگن. بو حالت اېسه ایران حکومتیگه نمایشچیلرنی زۉرآورلیک بیلن باستیریش اوچون ضرور بهانهنی بېرهیاتگندېک کۉرینهدی.
ایران نینگ افغانستان اوچون مهم قۉشنی و منطقوي همکار صفتیدهگی اۉرنی، اینیقسه طالبان حکمرانلیگی دوریده انابتگه آلینسه، ایراندهگی سیاسي و خوفسیزلیکدهگی اۉزگریشلر افغانستانگه بېواسطه و بالواسطه تأثیر کۉرسهتهدی. اوشبو مقاله ایران بحرانی نینگ، خصوصاً اسلامي جمهوریت قولهش یاکه ضعیفلش سناریوسی یوزهگه کېلگن تقدیرده، افغانستان و اونینگ اهالیسی اوچون یوزهگه کېلیشی ممکن بۉلگن خوفسیزلیک عاقبتلرینی تحلیل قیلیشنی مقصد قیلگن.
ناراضیلیکلرنینگ ماهیتی و بحران نینگ خوفسیزلیک توسینی آلیشی
حاضرگی ایران ناراضیلیکلری نینگ ایلدیزی اساسن اقتصادي و اجتماعي معمالرگه باریب تقهلهدی: تورم نینگ آشیشی، اهالی نینگ خرید قابلیبی نینگ پهسهییشی و حکومت نینگ فقرالر تورموشینی باشقریشدهگی ثمرهسیزلیگی. بیراق ناراضیلیکلر جوده تېز فرصتده ملي خوفسیزلیک درجهسیگه کۉتریلدی. ایران حکومتی نمایشچیلرنی تشقی فتنهلرگه علاقهدارلیکده عیبلب، عیناً شو دلیلنی اولرنی باستیریش اوچون اساس صفتیده قۉلهماقده.
دولتگه یقین عامهوي اخبارات واسطهلریدن بیری بۉلگن تسنیم اخبارات آژانسی جاري ناراضیلیکلرگه عاید خبرلرده «ترورچی» و «ترتیبسیزلیک چیقرووچی» کبی اتَمهلردن فایدهلنگن. حتا اینفاگرافیک تصویر اعلان قیلیب، نمایشچیلر نینگ حرکتلرینی داعش گه قیاسلهگن و اولرنی سوريهدهگی ترورچیلر (گروه نامینی انیق تیلگه آلمهگن حالده) بیلن سالیشتیرگن. شفّاف معلوماتلر یېتیشمسلیگی، اینیقسه ناراضیلیکلر جریانی و نمایشچیلر نینگ تېکشیریش ممکن بۉلگن بیاناتلری موجود اېمسلیگی سببلی، بوگونگی ایران واقعلیگیده اصل حالتنی حقیقت صفتیده انگلش نهایتده قیین.
بهانی غرب عامهوي اخبارات واسطهلریده اعلان قیلینگن معلوماتلرگه اساسلهسک، ایراندهگی وضعیت نهایتده آغیر کۉرینهدی و اسلامي جمهوریت نینگ قولهش احتمالی هر لحظهده موجوددېک تصویرلنهدی. تنلب آلینگن تصویر و ماتریاللر اساسن شهزاده رضا پهلوينی قۉللب-قوّتلشگه قرهتیلگن حالده ترقهتیلماقده. گۉیا اونی کوتیب آلیش اوچون قیزیل قالینلر یازیلگن و همه نرسه یکونلنگندېک.
بونگه قرهمه-قرشی روشده، دولت عامهوي اخبارات واسطهلری وضعیتنی شوندهی یاریتماقدهکی، گۉیا همهسی تۉلیق ایران حکومتی نظارتی آستیده و تیزیمگه هېچ قندهی رئال تهدید یۉق. اولرنینگ تلقینیچه، فقط بیر نېچته شخصلر (دولت یېتکرمه لر «ترتیبسیزلیک چیقرووچیلر» دېب اتهیدیگن) تونده شهرلر نینگ اَیریم یۉللریده شاوقین کۉترهدی، خلاص. عکسینچه، حکومتنی قۉللب-قوّتلاوچی ییغینلر اېسه کېنگ کۉلملی و اۉز-اۉزیدن تشکیل تاپگن، دېیه کۉرسهتیلماقده.
هر ایکّی تصورنی مخالف و طرفدار قرهشلرنی خالصانه تحلیل قیلسک، حقیقت معلوم درجهده اولر نینگ اۉرتهسیده اېکنینی کۉریش ممکن. تهدید مخالفلر کوتگنچهلیک یقین و مقرر اېمس، شو بیلن بیرگه وضعیت اسلامي جمهوریت ترغیب قیلهیاتگندېک برقرار و مقبول هم اېمس. خلق موجود احوالدن تینکهسی قوریگن، دایمي باسیم و باستیریشلردن حالدن تایگن؛ دولت اېسه بوتون قطعیتی بیلن اهالیدن فقط سۉزسیز اطاعتنی کوتماقده. بو حالت جدّي درجهده مۉرت و بېقرار. اما او قندهی و قچان یاریلیب کېتیشی، ایچکی و تشقی کۉپلب عامللرگه، شونینگدېک وقت عاملیگه باغلیق مسأله بۉلیب قالماقده.
باشقه تاماندن، امریکا و اسرایل نینگ نمایشچیلرنی رسماً قۉللب-قوّتلشینی اعلان قیلیشی، حتا بو قۉللب-قوّتلش عملي کرکترگه اېگه بۉلمهسه هم عملده ایران حکومتی نینگ منبعلر چارهلرینی «آقلش»گه خدمت قیلدی و مملکتدهگی خوفسیزلیک محیطینی ینهده کېسکینلشتیردی. یېتکرمه لر خبرلری و رسميلر نینگ بیاناتلریگه کۉره، حاضرگه قدَر اۉنلب شخصلر خارجي توزیلمهلر بیلن همکارلیک قیلیش و ترتیبسیزلیکلر اویوشتیریش عیبی بیلن حبسگه آلینگن؛ اولر نینگ تقدیری آغیر بۉلیشی شبههسیز. بو حالت شونی کۉرسهتهدیکی، ایران بحرانی فقط ایچکی مسأله اېمس، بلکه انیق ژئوپلیتیکی و منطقوي اۉلچاولرگه هم اېگه.
ایران نینگ احتمالي کېلهجک سناریولری
شاه نینگ ایراندن قاچیشی و اسلامي جمهوریت تیزیمی نینگ برپا اېتیلگنیگه قریب یریم عصر بۉلدی. بو دور مابینیده تاریخ شونی کۉرسهتهدیکی، تیزیمگه قرشی کۉپلب ناراضیلیکلر یوزهگه کېلگن، اما آخر-عاقبت اولر نینگ برچهسی باستیریلگن. سۉنگگی ییگیرمه ییل ایچیدهگی ناراضیلیکلرگه نظر تشلهسهک، اولر نینگ برچهسی اۉزگریش امیدی بیلن باشلنگن، بیراق کېسکین رېپرېسسيهلر بیلن یکونلنگن. هر بیر تۉلقیندن سۉنگ خوفسیزلیک اۉرگانلری نینگ شخصلرنی تعقیب و قوویب یوریش جریانی ییللر دوامیده دوام اېتگن.
ایران قماقخانهلری نینگ سلوللریده «ترتیبسیزلیک»، «سبوتاژ» و ملي خوفسیزلیککه قرشی جنایتلرده عیبلنگنلر بیلن تۉلیب-تاشگن. حتا دستلب فقط حجاب مسألهسی یاکه بیرار مېدیا ماتریالیدهگی یازووی سببلی حبسگه آلینگن شخصلر هم کېینچهلیک آغیر عیبلاولر بیلن یوزمه-یوز قالدیریلگن.
اېران اقتصادی نینگ عمومي حالتی، کۉپلب خوفسیزلیک تهدیدلری، اسراییل (امریکا کۉمهگیده) بۉلیب اۉتگن اۉن ایکّی کونلیک اوروش و اونینگ عاقبتلری، شونینگدېک امریکا همده اَیریم باشقه غرب دولتلری نینگ نمایشچیلرنی قۉللب-قوّتلشینی اعلان قیلگنینی انابتگه آلسک، اوچته اساسي سناریو احتمالدن خالی اېمس: اسلامي جمهوریت نینگ کېسکین سهقلنیب قالیشی. حکومت خوفسیزلیک و حربي واسطهلردن فایدهلنیب ناراضیلیکلرنی نظارت آستیگه آلیشگه موفق بۉلهدی. اۉتمیش تجربهسی شونی کۉرسهتهدیکی، اېران دولتی اسلامي جمهوریتنی و اونینگ قدریتلرینی سهقلب قالیش اوچون هېچ قندهی چارهدن قَیتمهیدی. بیراق بوندهی «برقرارلیک» اهالی نینگ تورموش خرجتلری آشیشی، چېکلاولر نینگ کوچهییشی همده ایران نینگ اقتصادي و سیاسي جهتدن ینه-ده یکّهلنیب قالیشی عوضیگه تأمینلنهدی. نتیجهده اهالی اوچون خوفسیزلیک، اجتماعي احوال و اقتصادي شرایط ینه-ده آغیرلشهدی. اوشبو سناریوده خوفسیزلیک و محکمه تیزیمی، شونینگدېک قماقخانه یۉلکلری آدملر بیلن تۉلهدی، کۉپلر باشقهلرگه عبرت بۉلیشی اوچون قتل اېتیلهدی.
اوزاق مدتلی بېقرارلیک و دولت قدرتی نینگ یېمیریلیشی. انقراض دوام اېتهدی، جماعتچیلیک ناراضیلیگی ینهده کوچهیهدی و حاکمیت تیزیمی نینگ اَیریم بۉغینلری اۉز تأثیری و نظارتینی یۉقاته باشلهیدی. بو حالت هم خلق، هم دولت اوچون اېنگ یامان سناریولردن بیری حسابلنهدی. آدملر حیاتي امکانیتلرینی بای بېرهدیلر، دولت اېسه امان قالیش اوچون کورهشهدی، بیراق تامانلرنینگ هېچ بیری وضعیتدن یېترلی فایده کۉرمهیدی. منطقوي خوفسیزلیک ینه-ده ضرر کۉرهدی و ایرانگه قرشی قوراللی مخالف کوچلر نینگ ارهلشووی همده خوفسیزلیک تهدیدلری اوچون شرایط کېنگهیهدی. سیاسي توزوم نینگ قولهش یاکه توبدن اۉزگریشی. بو چېت اېلده و ایران ایچیده اَیریم گروهلر انتظار بۉلیب کوتهیاتگن سناریودیر. اوشبو حالتده اسلامي جمهوریت اساسي و توب اۉزگریشلرگه دوچ کېلهدی، بو اېسه تشقی علاقهلر، چېگرهلر و منطقوي خوفسیزلیک اوچون چوقور عاقبتلرنی کېلتیریب چیقرهدی. آیت الله خامنهای مخالف بۉلگن اَیریم دیني دایرهلر هم بو جریانده معین رۉل اۉینشی ممکن. بیراق اسلامي جمهوریتنی تشکیل اېتگن کوچلرنینگ «یا تخت، یا تابوت» تمایلیگه قطعي یاپیشیب آلیشی مذکور سناریو نینگ رۉیابگه چیقیشینی مرکّبلشتیریشی احتمالدن خالی اېمس. بو سناریوده منطقه خوفسیزلیگی و سیاستیده، جملهدن افغانستان اوچون هم، جدّي و چوقور عاقبتلر یوزهگه چیقیشی انیق کۉزگه تشلنهدی.
طالبان و افغانستان خلقی اوچون احتمالي عاقبتلر
اسلامي جمهوریتنی قولهش اوچینچی و آخرگی احتمالي سناریو صفتیده تصور قیلینسه، افغانستان اوچون تورلی جهتلرده عاقبتلرگه آلیب کېلهدی، عمومي جهتدن هم، اینیقسه ایکّی طایفهده: بیری طالبان رژیمی، ایکّینچیسی افغانستان خلقی اوچون. قوییده اوشبو مسأله محاکمه قیلینهدی.
الف) سیاسي و خوفسیزلیک عاقبتلری
اسلامي جمهوریت نینگ قولهشینی (گرچه بو بارهده انیق بېلگیلر کۉرینمسه هم) طالبان رژیمی اوچون منطقهدهگی مهم همکارنی یۉقاتیش صفتیده بهالش ممکن. تۉلیق ترنگلیکلرگه قرهمهی، ایران اسلامي جمهوریتی طالبان شکللنه باشلهگنیدن بېری اوشبو گروه نینگ اساسي قۉللب-قوّتلاوچیلریدن بیری صفتیده کۉریلهدی. باشقه تاماندن، اسلامي جمهوریتنی قولهش و ایران حدودیده سېکولیر تیزیم برپا اېتیلیشی طالبان رژیمی نینگ غربي افغانستاندهگی خوفسیزلیک خرجتلرینی سېزیلرلی درجهده آشیریشی ممکن. سېکولار حکومت، اگر اونی حاضرده اېران تشقریسیده اسلامي جمهوریتگه قرشی مخالف صفتیده تنیلگن شخصلر باشقریشگه کیریشسه، ایران بیلن طالبان اۉرتهسیدهگی سیاسي و دیپلوماتیک علاقهلرنی قَیته کۉریب چیقیشی احتمالی یوقاری. نتیجهده، حاضر طالبان نظارتیدهگی افغانستان اېلچیخانهسی و قنسوللیکلر نینگ یاپیلیشی هم ممکن.
اسلامي جمهوریتنی قۉللب-قوّتلاوچی شخصلر و اعضالر، خصوصاً، افغانستانگه قَیته کۉچیب کېلیش احتمالی موجود؛ بو اېسه طالبان رژیمی و افغانستان نینگ یشش اینفراتوزیلمسی اوچون تیارگرلیک و امکانیتلر یېترلی اېمسلیگی سببلی، البته جماعت و خوفسیزلیک مسألهسیگه ایلنهدی. اسلامي جمهوریتنی طرفدار کوچلر نینگ انقلابي طبیعتی انابتگه آلینسه، افغانستان ینگی سېکولار تیزیمگه قرشی مخالفلر اوچون تۉپلنیش جاییگه ایلنیشی ممکن و تیتیپی کبی گروهلر سینگری جدّي خوفسیزلیک معمالرینی یوزهگه کېلتیریشی احتمالی موجود. شونینگدېک، طالبان غرب، خصوصاً امریکا تامانیدن قۉللب-قوّتلنهدیگن سېکولار تیزیم قۉشنی غربي حدودده موجودلیگی سببلی راضی بۉلمهیدی و البته، اونی چقیرهدیگن هر قندهی حرکت نینگ آلدینی آلیشگه حرکت قیلهدی، بو ایشنی اسلامي جمهوریت افغانستانده جمهوریت نینگ ضعیفلشیشی اوچون طالبانگه یاردم بېریشده عملگه آشیرگن اېدی.
سیاسي گروهلر نقطهی نظریدن هم، اسلامي جمهوریتنی قولهش سېزیلرلی عاقبتلرگه اېگه بۉلهدی. افغانستان نینگ اَیریم جهادي گروهلری جهاد نینگ باشیدن بویان ایران اسلامي جمهوریتی بیلن سیاسي علاقهلرنی سقلب کېلگن. بعضی سیاسي حزبلر، مثلاً، جمهوری اسلامي حزبی، اسلامي حرکت حربی، اسلامي وحدت حزبی و اسلامي حزب تورلی دورلرده اسلامي جمهوریتگه یقین و استراتژیک علاقهلرده بۉلگن. اسلامي جمهوریتنی احتمالي قولهش بو حزبلرلر نینگ اَیریم تشقی سیاسي قۉللب-قوّتلشینی تۉسیب قۉییشی و ایران نینگ افغانستان نینگ سیاسي و اجتماعي قتلملریدهگی تأثیرینی چېکلشگه آلیب کېلیشی ممکن.
ب) اقتصادي عاقبتلر
ایران و افغانستان اۉرتهسیدهگی تجارت و ترانزیت نینگ بوزیلیشی، حتا وقتینچه بۉلسه هم، اسلامي جمهوریتنی سېکولار حکومت بیلن المشتیریش نینگ اېنگ مهم و تېزکار عاقبتلریدن بیری بۉلهدی. ایران، اینیقسه طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی رقابت دایرهسیده، افغانستان استعمال بازاریدهگی اولوشینی آشیریشگه حرکت قیلگن. ایران نینگ مهم اېکسپورت یۉللری، خلقارا چېکلاولر طفیلی، اساسن افغانستان نینگ چېت اېل تاورلریگه قتّيق باغلیق بۉلگن بازارلر تامان یۉنهلتیریلگن. اوشبو یۉللر حاضرده افغانستان بازاری نینگ کتّه قِسمینی قمرهب آلهدی و اولر نینگ اوزیلیشی یاکه چېکلنیشی، حتا بیر-ایکّی آی دوامیده بۉلسه هم، افغان خلقی نینگ تورموش شرایطیگه جدّي تأثیر قیلیشی ممکن. حاضرگی کونده هم پاکستان آرقهلی تجارت و ترانزیت یۉللری یاپیق بۉلگنی سببلی، اهالی نینگ ضروري تاورلرگه بۉلگن نرخلری آشگن و اولرنی خرید قیلیش قابلیبی کمهیگن. مرکزي آسیا دولتلری نینگ موجود امکانیتلری اېسه افغانستان بازارینی تۉلیق قاندیره آلمهیدی.
سودا و ترانزیت نینگ پهسهییشی طالبان نینگ چېگره درآمدلرینی سېزیلرلی درجهده کمهیتیریشی ممکن؛ بو درآمدلر افغانستان اقتصادیاتی نینگ مهم قِسمینی تشکیل قیلهدی. طالبان بو درآمدلر نینگ کمهییشینی احتمال تورلی یۉللر بیلن، خصوصاً، اهالیدن تورلی ناملر آستیده سالیق یاکه اوندیروو آرقهلی قاپلشگه اورینهدی. نتیجهده، افغانستان نینگ ضعیف اقتصادیاتیگه قۉشیمچه باسیم توشهدی، ضروري تاورلرگه اېریشیش امکانیتی کمهیهدی و تورموش شرایطلری ینهده آغیرلشهدی.
ج)انساني عاقبتلر
1- ایرانیدهگی افغان مهاجرلر
کۉپ حاللرده کۉریلگنیدېک، اېران اسلامي جمهوریتی مهاجرلر مسألهسینی خوفسیزلیک نقطهی نظریدن کۉریب، اولرگه جدّي باسیم اۉتکزگن. مجبوري دېپورت قیلیش، ایشلش و محنت قیلیشنی تعقیقلش، حبسگه آلیش و جنایت صفتیده بېلگیلش کبی چارهلر مهاجرلر قرشیسیده عادتي حالگه ایلنگن. بو باسیملر فقط اوچینچی سناریو بیلن چېکلنمهیدی؛ حتا بیرینچی و ایکّینچی سناریولرده هم مهاجرلرگه قرشی باسیم و مجبوري دېپورت کوچهییشی احتمالی موجود. مثلاً، اسراییل بیلن اۉن ایکّی کونلیک اوروشدن سۉنگ، مهاجرلر قرشیلیگینی کوچهیتیریش و اولرنی مجبوري چیقریش ایران اسلامي جمهوریتی نینگ اوستوار دستورلریدن بیری بۉلگن. شوندهی اېکن، اوچته سناریوده هم مهاجرلر اوچون کېنگ قمراولی دېپورت یاکه خوفسیزلیک باسیمی احتمالی موجود.
اوچینچی سناریوده، اگر سېکولار حکومت برپا اېتیلسه (فرض قیلینگن حالده)، مهاجرلر اوچون نسبتاً انساني سیاست یوریتیلیشی ممکنلیگی بارهسیده آزگینه امید موجود. بوندهی سیاست خلقارا قانونلرگه موافق بۉلیب، اوچینچی دولتلرگه باشپناه سۉراولرینی کۉریب چیقیش، تعلیم و ساغلیق خدمتلریگه چېکلنمهگن کیریش، محترمانه ایش و مناسب معاش بیلن بندلیک همده مهاجرلرنی حقوقي قۉللب-قوّتلش امکانیتلرینی تأمینلشی ممکن. بیراق، قصاص آلیشگه عاید خواطرلر هم موجود. مثلاً، مهاجرلر نینگ ایلگری ایران و عراق اوروشی وقتیده اسلامي جمهوریتنی قۉللب-قوّتلهگنی یاکه فاطمیون و زینبيون صفلریده قتنهشگنی بهانه قیلیب، ینگی پیدا بۉلگن کوچلر اولرنی سیاسي بحران ده واسطه صفتیده ایشلهتیشی احتمالی بار. بو خواطرنینگ بېلگیسی حاضرده بعضی مخالفلر آرهسیدهگی محاکمهلرده هم کۉزگه تشلنماقده.
شو بیلن بیرگه، اگر ناراضیلیکلر دوام اېتسه، حتا بیرینچی و ایکّینچی سناریولرده هم مهاجرلرنی مجبوري روشده افغانستانگه قَیتریش ایران اسلامي جمهوریتی سیاستی نینگ بیر قِسمی بۉلیب قالهدی. مهاجرلر نینگ طالبان نظارتی آستیدهگی افغانستانگه چیقریلیشی انساني بحراننی کوچهیتیریشی ممکن. بوندن تشقری، خوفگه اېنگ مایل شخصلر، سابق خوفسیزلیک و مدافعه کوچلری اعضالری، مدیا فعاللری، طالبانگه قرشی سیاسي فعاللر و فقرالیک فعالیتی بیلن شغللنووچیلر، اۉزلری نینگ خوفگه مایللیگی تۉغریسیده توشونچه حالده بۉلمسدن افغانستانگه چیقریلیشی و طالبان نینگ قصاص آلیش دوری نینگ قربانی بۉلیشی احتمالی موجود.
2- افغانستان ایچیدهگی اهالیسی
آلدین ایتیلگنیدېک، افغانستان بازاری نینگ، خصوصاً، پاکستان بیلن چېگرهلر نینگ یاپیلیشی آرتیدن ایران تاورلریگه قتّيق باغلیقلیگی سببلی، اوشبو آقیمدهگی هر قندهی بوزیلیش یاکه تۉختش مملکتده قشّاقلیک و ضروري تاورلر تنقیصلیگینی کوچهیتیریشی ممکن. اوشبو حالت نینگ اساسي قربانلری بوتون مملکت بۉیلب کمبغل و قشّاق اهالیسی بۉلهدی. خلق نینگ خرید قابلیتی و اقتصادي امکانیتلری نینگ، اینیقسه ساغلیقنی سقلش ساحهسیده خدمتلردن فایدهلنیش امکانیتی نینگ کمهییشی، طالبان نظارتی آستیدهگی چېکلنگن و مالی جهتدن ضعیف دولت منبعلریگه قۉشیمچه باسیم توشیرهدی. بو اېسه ساغلیقنی سقلش تیزیمینی ینهده ضعیفلشتیرهدی و انساني بحراننی کوچهیتیرهدی. قشّاقلیک نینگ آشیشی جنایتچیلیک نینگ کوچهییشیگه سبب بۉلیشی ممکن بۉلگن مهم عامللردن بیری صفتیده، محلي اهالی خوفسیزلیگینی ینه-ده ضعیفلشتیرهدی. بو نهفقط طالبان نینگ جنایت ترماقلریگه قرشی کورهشیش امکانیتینی کمهیتیرهدی، بلکه آدملرنی حمایه قیلیشگه نسبتاً نیت و صلاحیت یېتیشمسلیگینی هم کۉرسهتهدی. حاضرگی کونده هم کتّه شهرلر و اوزاق تومنلرده جنایتچیلیک اهالینی محلي تشکیل قیلیش و مال-ملکینی حمایه قیلیش آرقهلی اۉز خوفسیزلیگینی تأمینلشگه مجبور قیلماقده.
خلاصه و نتیجه
حاضرگی ایران ناراضیلیکلری و سیاسي اۉزگریشلر، او قندهی یکون تاپیشیدن قطعی نظر، فقط ایچکی واقعه صفتیده کۉریلمهیدی و بو مملکت چېگرهلریدن تشقریده هم عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. بوگونگی افغانستان، اقتصادي، انساني و باشقروو بحرانلر بیلن کورهشهیاتگن مملکت صفتیده، ایران نینگ سیاسي و خوفسیزلیک اۉزگریشلریگه باشقهلرگه نسبتاً کۉپراق سېزگیردیر. شو سببلی، ایران واقعهلری فقط اونینگ ایچکی نزاعلری دایرهسیده اېمس، بلکه منطقوي تأثیرلر کانتېکستیده بهالنیشی لازم.
تورلی سناریولرنی تحلیل قیلیش شونی کۉرسهتهدیکی، ایران نینگ حاضرگی حالتی دوام اېتسه، اوزاق مدتلی بېقرارلیک یوزهگه کېلسه یاکه حاکمیت توزومی توبدن اۉزگریش سناریوسی عملگه آشسه، اوشبو اۉزگریشلر نینگ افغانستان جمعیتی اوچون عاقبتلری اعتباردن چېتده قالمهیدی. مهاجرلر اوستیدهگی باسیم، سودا و ترانزیت یۉللری نینگ بوزیلیشی، شونینگدېک اقتصادي ناانیقلیک نینگ کوچهییشی بولر نینگ برچهسی افغانستان ایچیدهگی و مهاجر اهالی حیاتیگه، میلیونلب آدملر نینگ تورموش شرایطیگه بېواسطه تأثیر قیلیشی ممکن.
مقالهده تأکیدلنگنیدېک، ایران حاکمیت توزومیده یوز بېرهدیگن هر قندهی ضعیفلشیش یاکه توب اۉزگریش افغانستان نینگ حاضرگی حکمران توزومی بیلن علاقهلرنی قَیته بېلگیلنیشیگه آلیب کېلیشی ممکن. سۉنگگی ییللرده، ایران تاریخي ضدیتلرگه قرهمهی، کابلدهگی حاضرگی حکمدارلر بیلن عملي و حالتگه ماس مناسبتلرنی یۉلگه قۉیگن، بو چېگره باشقرووی، سودا، مهاجرت و خوفسیزلیک مسألهلریده اۉز عکسینی تاپگن. اوشبو مناسبتلرده یوز بېرهدیگن هر قندهی بوزیلیش یاکه یکون سیاسي علاقهلردن تشقری عاقبتلرگه آلیب کېلهدی و افغانستان نینگ اقتصادي و خوفسیزلیک حالتیگه بالواسطه تأثیر کۉرسهتیشی کوتیلهدی. شو بیلن بیرگه، ایران نینگ حاضرگی ایدیولوژیک توزومی و خوفسیزلیککه یۉنهلتیریلگن یاندشوولر دوام اېتسه هم، بو منطقهده برقرارلیک نینگ کفالتی اېمس. سۉنگگی ییللرده کوزهتیلگن تجربه شونی کۉرسهتهدیکی، خوفسیزلیک سیاستینی کوچهیتیریش، نهفقط ایران ایچیده، بلکه قۉشنی حدودلرگه هم باسیمنی اۉتکزیشگه آلیب کېلیشی ممکن؛ بوندهی باسیم نینگ بیرینچی قربانلری کۉپینچه ضعیف و عادي اهالی دیر. اگر ایران سیاسي اۉتیش دوریگه کیرسه هم، افغانستانده تېزکار و ایجابي اۉزگریشلر کوتیش ناتۉغری بۉلهدی. اۉتیش دورلری عادتده ناانیقلیک، ایچکی مسألهلرگه دقّت نینگ قرهتیلیشی و منطقوي رۉلنی بجریش صلاحیتی یاکه ایستهگی نینگ کمهییشی بیلن کېچهدی. بوندهی شرایطده، جوابگر و ثمرهلی حکومت نینگ یۉقلیگیده، افغانستان اوشبو اۉزگریشلر نینگ عاقبتلرینی باشقریشده کتّه قیینچیلیکلرگه دوچ کېلهدی.
آخر-عاقبت، ایران واقعهلری نینگ عاقبتلرینی افغانستاندهگی حکمران کوچلر نینگ منفعتلری یاکه یۉقاتیشلری نقطهی نظریدن بهالش ناتۉغری بۉلهدی؛ اساسي میزان بو اۉزگریشلر نینگ عادي آدملر، مهاجرلر و ضعیف قتلملرگه تأثیری بۉلیشی کېرهک. ایراندهگی بحران نینگ کوچهییشی — باسیم آرقهلی بۉلهدیمی یاکه بېقرارلیک نتیجهسیدهمی، افغانستان ده قشّاقلیک، خوفسیزلیک نینگ بوزیلیشی و انساني بحران نینگ ینه-ده آغیرلشیشیگه تۉغریدن-تۉغری آلیب کېلیشی ممکن. عموماً آلگنده، ایران ایچکی اۉزگریشلری منطقه نینگ خوفسیزلیگی و برقرارلیگینی بېلگیلاوچی مرکّب دینامیکه نینگ بیر قِسمی حسابلنهدی. ایران انقراضلری بیلن افغانستان نینگ ضعیف حالتی اۉرتهسیدهگی باغلیقلیکنی انکار اېتیش، نهفقط عامهوي اخبارات تحلیلیده، بلکه سیاسي قرارلر قبول قیلیشده هم ناتۉغری خلاصهلر و قیمتگه توشهدیگن قرارلر بیلن یکونلنیشی ممکن. شو سببلی، مسوولیتلی، رئالیستیک و انسانپرور یاندشوو بیلن اوشبو باغلیقلیککه اعتبار قرهتیش بوگون هر قچانگیدن کۉره مهمدیر.
