عادله سنگلاخی
بیز تشقریگه قرهگن بیرته دېرَزهلی کیچکینه خانهده اۉتیرگندیک. قویاش نینگ کوچسیز نوری آینه نینگ آرتیدن توشیب، اونینگ یوزیگه اوریلردی رنگپر، ساکن و بیرآز آزغین یوزیگه. سارا، دایکندي ولایتیدهگی کمبغل بیر عایلهده توغیلگن قیز، اېندی اېسه ییللر دوامیده اونی یاشیدن آلدین اولغهیتیریب یوبارگن تجربهلر یوکینی کۉتریب کېلماقده. اونینگ آتهسی دهقان، آنهسی اېسه اوی بېکهسی. بیرینچی قرهشده، او اوزاق وقت اۉزی بیلن اۉزی گپلشگن، اما کم اېشیتیلگن آدمگه اۉخشردی. قۉللرینی تیزّهلریگه قۉیگنچه اۉتیرر، هر بیر جملهنی ایتیشدن آلدین تۉختهب قالردی گۉیا گپیریش قنچهلیک خوفسیز اېکنیگه حلی هم ایشانچی کامل اېمسدېک. گپیره باشلهگنیده، دستلبکی ایکّیلنیش استه-سېکین ساکن بیر ایشانچگه اۉرین بۉشهتدی؛ بو ایشانچ هیجاندن اېمس، بلکه تجربهدن توغیلگندی. او ایتهیاتگن گپلر شونچهکه بیر آدم نینگ حکایهسی اېمس اېدی؛ بو آرزو بیلن یۉق قیلینیش آرهسیده یشب قالیش یۉلینی ایزلهگن عیاللر نینگ حیاتي روایتی اېدی.
سارانینگ ایتیشیچه، او هر دایم جمعیت بیلن تۉقنهش کېلیب یشه گن؛ قیز باله قندهی بۉلیشی کېرهکلیگی، نیمه کيیشی، قهیېرده توریشی و قنچهگچه آرزو قیلیشگه حققی بارلیگینی بېلگیلب قۉیهدیگن قطعي اعتقادلر مجموعهسی بیلن. او ایش ایزلهگن کونلرینی اېسلهیدی، اونینگ قابلیتلری حقیده سۉرهش اۉرنیگه، نهفقط اۉزینی، بلکه عایلهسینی هم نشانگه آلگن حکملر بیلن یوزمه-یوز کېلگن پیتلرینی؛ «2020-ییل نینگ قیشی جوده ساووق اېدی. ایش قیدیرردیم، اما آدملر عایلهمگه کنایه قیلیب، مېنی اخلاقسیز ایشلر بیلن بند، دېب مسخره قیلیشردی.»
اونینگ اۉزینینگ ایتیشیچه، بو قرهشلر اونی سکوتگه چۉمدیریش اۉرنیگه، ایچیده بیر تورلی قَیسرلیکنی پیدا قیلدی؛ کېینچهلیک او بونی قرشیلیک دېب اتهدی. سارا کابل بیلیم یورتی نینگ صحت عامه فاکولتهسینی تماملهگن. آته-آنهسی اونینگ اۉقیشی اوچون قۉشنیلر نینگ یېرلریده دهقانچیلیک قیلیب، قۉللری قداق بۉلسه هم، قیزلری نینگ تعلیم خرجتلرینی قاپلش اوچون پول یوباریشردی. سارا ایتهدیکی، هر سفر چرچاق و شبهه اونی قمرهب آلگنیده، آته-آنهسی نینگ آدملر یېریده محنت قیلهیاتگنی حقیدهگی اۉی اونی دوام اېتیشگه مجبور قیلردی.
بو بیتیروو اونینگ اوچون شونچهکه بیر دیپلوم اېمس اېدی؛ بو عایلهسی نینگ چېکّن عذابلری بیلن بیر کون خلقیگه خدمت قیلیشگه قرهتیلگن آرزوسی اۉرتهسیدهگی باغلیقلیک اېدی. او ایتهدیکی، اۉشه ییللردناق بالهلر حقوقلرینی حمایه قیلووچی بۉلیشنی، افغانستان بالهلری نینگ آوازینی دنیاگه یېتکزیشنی آرزو قیلگن. بیلیم یورتینی توگهتگچ، بو آرزو اونی غور ولایتیگه باشلب باردی؛ او یېرده یونیسف تشکیلاتیده بالهلرنی حمایه قیلیش بۉلیمیده خادم صفتیده ایش باشلهدی. بو ایش اونینگ اوچون شونچهکه اداری وظیفه اېمس اېدی، بلکه اۉز بالهلیگیدن ایلدیز آتگن یۉل نینگ دواميلیگی اېدی؛ «بالهلر بیلن ایشلهگنیمده، گۉیا حیات ینه ایچیمده جانلنهیاتگندېک بۉلردی. اولر نینگ حقوقلرینی آلیش، تعلیم بېریش و عایله باقووچیسی بۉلیب قالگن بالهلرنی خوفلی ایشلردن اسرهش یۉلینی تاپیش اوچون بار کوچیمنی بېرردیم.»
سارا نینگ بالهلیگی آسان کېچمهگن. اونینگ حیاتی یېتّی یاشیدن باشلب مکتب بیلن چۉپانلیک اۉرتهسیده بۉلینگن اېدی. اونینگ ایتیشیچه، مکتب نینگ بیرینچی صنفیدن آلتینچی صنفیگچه تېزکار تعلیم مؤسسهسیده توگهتگن. سارا یېتّینچی صنفنی باشلهگچ، هر کونی مکتبگه باریب-کېلیش اوچون اوچ ساعت پیاده یۉل باسر، شوندن کېین کون نینگ یرمینی چۉپانلیک بیلن اۉتکزردی. او بیر جُفت پایافزارنی اېسلهیدی، او بیر ییلگه یېتیشی کېرهک اېدی؛ بو رحم-شفقت اویغتیش اوچون اېمس، بلکه عایلهسی حیاتیده جیمجیت دوام اېتگن اوزاق دواملی قشّاقلیک نینگ بېلگیسی صفتیده. او شوندهی دېیدی: «بالهلرنی حمایه قیلیش ساحهسیگه کیرگنیمده، اۉزیم بیلن ایشلهگن بالهلر اۉرتهسیده عمومي بیر دردنی حس قیلدیم.»
سارا یېتیم بالهلر اوچون تربیه اویی و مکتب قوریش آرزوسیدن سۉزلهیدی؛ بوگون بو آرزونی اېسلش کۉپراق توگللنمهگن بیر مسوولیت و اوزاق بیر ارماننی یادگه سالهدی. طالبان نینگ قَیتیشی بیلن شرایطلر تېزده اۉزگردی. حیات سارا اوچون کوندن-کونگه تارهییب بارهیاتگن بیر حالتگه ایلندی.
شونگه قرهمهی، سارانینگ ایتیشیچه، قریب ایکّی ییل دوامیده فعالیتینی دوام اېتتیریشگه حرکت قیلگن. غور ولایتیده بالهلرنی حمایه قیلیش بۉییچه ایشینی یۉقاتگن بۉلسه-ده، یونیسف نینگ باميان ولایتیدهگی اطراف-محیط سلامتلیگی بۉلیمیده ایشلهی باشلهگن. بیراق باسیملر دایمي و حالدن تویدیرووچی اېدی: کيینیش بۉییچه آگاهلنتیریشلر، محرم بۉلیش مجبوريتی، ایش اوچرهشوولرینی اۉتکزیشدهگی چېکلاولر و تکرار-تکرار ارهلشوولر؛ «طالبان تورلی بهانهلر بیلن بیزگه باسیم اۉتکزردی.»
بو وضعیت استه-سېکین اونینگ کېلهجککه بۉلگن قرهشلرینی قارانغولشتیردی. آخر-عاقبت، سارا اېندی اۉسیش، ایشلش و اۉزینی خوفسیز حس قیلیش اوچون هېچ قندهی امکان کۉرمهی قالگچ، افغانستاننی ترک اېتیشگه قرار قیلدی. او ناقانوني یۉل بیلن پاکستانگه کیردی و حاضر کوېته شهریده یشهماقده. سارانینگ ایتیشیچه، مهاجرت ینگی باشلنیش بۉلیشی کېرهک اېدی؛ او پاکستانده قیسقه مدت قالیب، بیر تشکیلات یاردمی بیلن اوچینچی بیر دولتگه کۉچیب اۉتیشی رېجهلشتیریلگن اېدی. بیراق او پاکستانگه جایلشتیریلگچ، مسوول تشکیلات اونینگ قۉنغیراقلریگه هېچ قچان جواب بېرمهدی و بو «باشلنیش» اونینگ اوچون ینگی عذابلر همده تجربهلر باشلنیشیگه ایلندی.
سرگردانلیک دردلری
«کېچه-یو کوندوز اۉتمیش حقیده اۉیلب تانگ آتتیرهمن؛ چله قالگن آرزولر، یاردم بېره آلهمن دېب اۉیلهگن بالهلر و تۉستدن اوزیلیب قالگن یۉل حقیده. ییغلش کوندهلیک حیاتیم نینگ بیر قِسمیگه ایلنگن.»
سارا نینگ ایتیشیچه، بو دورده روحي باسیملر شوندهی بیر نقطهگه یېتگنکی، او اېندی اولرگه چیدهی آلمهگن و اۉز جانیگه قصد قیلیشگه اورینگن؛ «شونچهلیک ناچار اېدیمکی، حتا اۉلیمدن قۉرقوو هم تۉسقینلیک قیلمهدی.»
اونینگ سۉزلریگه کۉره، خانهداشی وقتیده سېزیب قالگن و اونی شفاخانهگه یېتکزگن. اۉلیم بیلن حیات آرهسیدهگی مصافه جوده قیسقه اېدی، اما سارا نینگ ایتیشیچه، عیناً اۉشه لحظه اونینگ حیاتگه بۉلگن قرهشینی بوتونلهی اۉزگرتیرگن. سارا بو آننی عمری نینگ اېنگ اچّیق تجربهسی دېب بیلهدی؛ حیاتدن اۉلیمنی ایستش، حیاتدن سۉرهلیشی ممکن بۉلگن اېنگ عدالتسیز ایستک اېکنینی انگلهگن آن دېب حسابلهیدی؛ «قوتقریلگندن کېین قرهشیم اۉزگردی. شونی توشوندیمکی، یشش کېرهک.»
اۉشه تجربهدن کېین سارا یازیشگه یوزلندی؛ اوّل اۉزی اوچون، کېین باشقهلر اوچون. گزیتهچیلیکنی اۉرگنر اېکن، قلم استه-سېکین اونینگ اوچون تیریک قالیش واسطهسیگه ایلندی. بوگون عیناً شو یۉل بیلن ایشلهیدی و حیاتینی دوام اېتتیرماقده. یازیش اونینگ اوچون شونچهکه کسب اېمس؛ بو، قرشیلیک نینگ بیر شکلی. او ایتهدیکی، بالهلر، عیاللر و افغانستان خلقی نینگ دردلرینی یازیش آرقهلی تاریخ خاطرهسیگه نیمهنی دیر قۉشماقچی، تاکه کېلهجک اولادلر حکم چیقرر چاغیده اونوتووچنلیککه یۉل قۉیمسنی. طالبان اونینگ آرزولرینی تارتیب آلدی، اما یۉلینی تۉختهته آلمهدی. سارا ایشانهدیکی، یۉلنی اۉزگرتیریش هر دایم هم یوتقزیش دېگنی اېمس؛ بعضاً بو فقط دوام اېتیش نینگ یگانه یۉلیدیر. امید حقیده گپیرگنده، اونینگ آوازی ساکن، اما ایشانچلی؛ «انسان آنگی، اېرکینلیک نینگ سۉنگگی قلعهسی دیر؛ هېچ بیر کوچ اونی باسیب آلالمهیدی. انسان انه شو قلعهده اۉز قابلیتلرینی قدرلشی کېرهک.»
او ایشانهدیکی، حاضر عیناً شو قلعهده توریبدی.
«بو یېرده هر کون حیات بیر سیناودیر. حکومت و آدملر افغانستان مهاجرلرینی انسان صفتیده قبول قیلمهیدی. افسردهلیک و امیدسیزلیک همهمیزنی قیینچیلیک و ناعلاجلیککه سالماقده. بیراق مېن یازیشگه، اۉرگنیشگه و دوام اېتیشگه حرکت قیلهمن، شونی بیلگن حالده: انسانیت تاریخیده هېچ قندهی تۉسقینلیک ابدي بۉلمهگن و بو عذاب فصلی هم، قنچهلیک اوزون بۉلمهسین، بیر کون توگهیدی.»
سارا ایتهدیکی، افغانستان عیاللری و قیزلری اوزاق چېکلاولردن کېین ینه تنلاو حقوقیگه اېگه بۉلهدیگن کونگه تیار بۉلیشلری کېرهک؛ «دنیایدهگی هر بیر حادثه نینگ آخری بار اېکن، بیر کون کېلهدی، طالبان حاکمیتدهگی انحصارلیک یۉقاتهدی. عیاللر و قیزلر موجود امکانیتلردن فایدهلنیب، علم اۉرگنیشلری و بو دوردن کېینگی اېرتهگه تیار بۉلیشلری کېرهک.»
