اسلامالدین جرأت
«آلدین پاکستان خلقی مهاجرلرگه مناسب مناسبتده بۉلردی، اما سۉنگگی ییللرده حتا محلهدهگی نانوای هم مېنگه شبهه بیلن قرهیدی. پاکستان دولت مسووللری افغانستان قاچقینلری حقیده شوندهی بیر تصویر یرهتیشدیکی، گۉیا هر بیر افغانستانلیک یوریب یورگن بمب.»
بو سۉزلر اوچ اۉن ییلدن بېری پاکستان نینگ پېشاور شهریده مهاجر صفتیده یخشی حیات کېچیرگن محمد امان گه تېگیشلی. بیراق او حاضر مجبوري قَیتریلیش عرفهسیده توریبدی.
2025-ییل ایران و پاکستاندهگی میلیونلب افغان مهاجرلری اوچون عادي تقویمي ییل بۉلیشدن چیقیب، «روحي خوفسیزلیک» نینگ یېمیریلیشی و «قاچقینلیک» حالتیدن «ملي تهدید» صفتیده کۉریلیش دوریگه ایلنگن ییل بۉلدی.
ایران و اسراییل اۉرتهسیدهگی قیسقه، اما آغیر عاقبتلرگه اېگه اوروش، پاکستانده تحریک طالبان پاکستان هجوملری نینگ کوچهییشی همده اقتصادي بحرانلر مېزبان دولتلرنی مهاجرلرنی ایچکی معمالرنینگ «آسان تاپیلهدیگن قربانلری»گه ایلنتیریشگه مجبور قیلدی. اوشبو گزارش رسمي آمارلرگه، بېواسطه گواهلیکلر و خوفسیزلیک سیاستلری تحلیلیگه تهیهنگن حالده، بو تیزیملی لایحه نینگ انساني و سیاسي جهتلرینی چوقور اۉرگنهدی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ قاچقینلر بۉییچه عالي کمیسارلیگی (UNHCR) و انسان پرورلیک مسألهلرنی موافقلشتیریش اداره (OCHA) معلوماتلریگه کۉره، 2025-ییلده ایران و پاکستاندن بیر یریم میلیوندن آرتیق افغانستانلیک مهاجر افغانستانگه قَیتریلگن.
بو قَیتیشلرنینگ اساسي قِسمی اختیاري بۉلمهگن بۉلیب، اداری باسیملر، وقتینچهلیک حبسگه آلیشلر، بانک حسابلری نینگ موزلهتیلیشی و اساسي خدمتلردن فایدهلنیش نینگ چېکلنیشی نتیجهسیده یوز بېرگن. فقط ییل نینگ دستلبکی آلتی آییده 600 مینگدن آرتیق کیشی افغانستانگه کیریب کېلگن. اوشبو مجبوري کۉچیریش مهاجرتنی باشقریش اېمس، بلکه بحراننی افغانستان ایچیگه کۉچیریش اېدی. حالبوکه، افغانستان هنوز کېسکین اقتصادي چېکلاولر، جماعت خدمتلری نینگ یېمیریلیشی و تیزیملی بېقرارلیک بیلن یوزمه-یوز کېلهیاتگن اېدی.
اوروش، نان و خوفسیزلشتیریش
2025-ییل نینگ ایکّینچی یرمیده ایران و اسراییل اۉرتهسیدهگی قیسقه اوروشدن سۉنگ، جماعتچیلیک محیطی تېزده «حددن تشقری خوفسیزلشتیریش» تامان بوریلدی. ایران عالي ملي خوفسیزلیک کېنگشی «خارجي وطنداشلر سانینی باشقریش» رېجهسینی تصدیقلب، افغانستان مهاجرلرینینگ مملکتدهگی موجودلیگینی 30 فایزگه قیسقرتیریشنی مقصد قیلیب قۉیدی.
ایران ایچکی ایشلر وزیری اسکندر مومني 2025-ییل نوامبر آییده اقتصادي بحران و منبعلر تأمیناتینی مهاجرلر موجودلیگی بیلن باغلب، بیر میلیوندن آرتیق کیشی نینگ چیقریب یوباریلیشی نان و باشقه جماعت منبعلری استعمالی نینگ سېزیلرلی درجهده کمهییشیگه آلیب کېلگنینی ادعا قیلدی. انسان حقوقلری تحلیلچیلری بو بیاناتلرنی جماعهوي تمغلش و مهاجرلرنی «سیاسي باسیم واسطهسی» صفتیده قۉللش نینگ یقّال نمونهسی، دېب بهالهدی.
پاکستان: زۉروانلیک ایلنهسیگه توشیب قالیش
پاکستانده 2024 و 2025-ییللرده تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) هجوملری نینگ 45 فایزگه آشیشی حکومتنی مهاجرلرنی بېقرارلیک نینگ احتمالي عاملی صفتیده کۉرسهتیشگه اوندهدی. اوردو باشلیغی عاصم منیر «هجوملرنینگ کتّه قِسمی افغانستان فقرالری تامانیدن باشقریلهدی»، دېیه دعوا قیلیب، شو اساسده عامهوي حبسگه آلیشلر و جماعهوي دېپورتلر اوچون یشیل چیراق یاقدی.
«گلوبل تروریسم 2025» حساباتیگه کۉره، پاکستان تروریزمدن اېنگ کۉپ ضرر کۉرگن دولتلر آرهسیده دنیاده ایکّینچی اۉرینده تورگن. بیراق هېچ بیر مستقل خلقارا تشکیلات مهاجرلر بیلن تیتیپی اۉرتهسیده تیزیملی علاقهنی تصدیقلهمهگن.
دېپورتگه آلیب بارووچی اوچ قدم
2025-ییل جریانلرینی تحلیل قیلیش شونی کۉرسهتهدیکی، دېپورتلر تصادفي بۉلمهگن، بلکه آنگلی و پُخته رېجهلشتیریلگن تفکر مهندسلیگی نتیجهسی بۉلگن:
حقوقي مشروعیت: پیاوآر و ایسیسی یشش کارتلری عملی نینگ بېکار قیلینیشی و قانوني قاچقین نینگ ناقانوني مهاجرگه ایلنتیریلیشی؛
مدیا بمباران: جماعهوي قۉرقوو یرهتیش، گروهي تمغهلش و هر قندهی جنایتنی برچه مهاجرلر بیلن باغلش؛
عملي اجرا: تونگی حبسگه آلیشلر، بانک خدمتلری و علاقه واسطهلریدن فایدهلنیشنی چېکلش شوندهی درجهگچهکی، قالیش کېتیشدن کۉره قیمتراق بۉلیب قالهدی.
انساني و اجتماعي عاقبتلر
اسلامآباد نینگ جی9 محلهسیده یشاوچی بصريه، اۉن یاشلی فرزندی فقط «افغان اېکنلیگی» سببلی پاکستانلیک تېنگقورلری تامانیدن حقارتگه اوچرهگن آنه، شوندهی دېیدی:
«اۉغلیم سیاست نیمه اېکنینی بیلمهیدی، اما اېندی اونگه ترورچی تمغهسی یاپیشتیریلماقده». بو جریانلر ینگی اولاد مهاجرلرینی یکّهلنیش و محروملیک حالتیگه ایتریب، خلقلر اۉرتهسیدهگی تاریخي و مدني رشتهلرنی یېمیرماقده. متخصصلرنینگ آگاهلنتیریشیچه، بو وضعیت نینگ دوام اېتیشی منطقهده انساني بحران و اجتماعي بېقرارلیکنی ینه-ده کوچهیتیرهدی.
شو بیلن بیرگه، هم ایران، هم پاکستانده جمعیت نینگ سلماقلی قِسمی، مدنی فعاللر و مستقل ژورنالیستلر عامهوي دېپورتلرگه قرشی چیققن. بو اجتماعي همدردلیک اۉن ییللب دوام اېتگن همجهتلیک، اوروش و کۉچکینچیلیک نینگ عمومي تجربهسینی اېسلهتهدی. بیراق قیسقه مدتلی خوفسیزلیک سیاستلری اوشبو اجتماعي سرمایهنی اعتبارسیز قالدیرماقده.
2026-ییل باشی: گلوبل مسوولیت سیناوی
2026-ییل نینگ باشلنیشی بیلن افغانستان مهاجرلری بحرانی نهایتده نازک باسقیچگه کیردی. UNHCR و IOM کبی خلق ارا تشکیلاتلر همده غرب دولتلری جدّي اخلاقي سوال قرشیسیده توریبدی: بحراننی باشقریش فقطگینه تیریکچیلیک یاردمی و چادر ترقهتیش بیلنگینه چېکلنهدیمی، یاکه قَیتریب یوبارمسلیک تمایلی (Non-refoulement) بوزیلیشیگه قرشی قطعي توریشنی هم انگلهتهدیمی؟
2025-ییلدهگی دېپورتلر قرشیسیدهگی سکوت منطقه دولتلری اوچون یشیل چیراق بۉلیب خدمت قیلدی نتیجهده مهاجرلر ایچکی و تشقی سیاستده واسطه صفتیده قۉللنیله باشلندی.
2025-ییلده افغانستان مهاجرلری نینگ عامهوي دېپورتهلری قَیتریب یوبارمسلیک تمایلی نینگ تیزیملی روشده بوزیلیشی بۉلدی، بو حالت حقوقي عاجزلیکدن اېمس، بلکه آنگلی سیاسي تنلاو صفتیده عملگه آشیریلدی. ایران و پاکستان حکومتلری مهاجرتنی خوفسیزلیک مسألهسیگه ایلنتیریب، قانوننی عملده تۉختهتیب قۉیدی و هېچ قندهی بهالش یاکه عدالتلی محکمه کفالتلریسیز میلیونلب آدملرنی بحران منبعی بۉلگن افغانستانگه قَیتریب یوباردی.
خلق ارا تشکیلاتلر اینیقسه UNHCR و IOM ، اۉز رۉلینی «قَیتیشنی باشقریش» بیلن چېکلب قۉییشی نتیجهسیده عملده بو جریان نینگ جیم همکاریگه ایلندی. حقوقي سکوت و سیاسي قرهمه-قرشیلیکدن قاچیش مجبوري دېپورتنی استثنا حالتدن تکرارلنهدیگن عملیاتگه ایلنتیردی. غرب دولتلری هم حسابلنگن بېفرقلیک بیلن بحران یوکینی منطقه ذمّهسیگه تشلب قۉیدی. اوشبو جیم تیل بیریکتیریش شونی کۉرسهتدیکی، عملده قاچقینلر حقوقلری مذاکره قیلینمهیدیگن مجبوريت اېمس، بلکه خوفسیزلیک منفعتلری و چېگره نظارتی حساب-کتابلریگه قربان بۉلماقده.
2025-ییلده افغانستان مهاجرلرنی قبول قیلیش و دېپورت قیلیش کۉپراق سیاسي واسطه بۉلیب خدمت قیلدی، انساني جوابدن کۉره. مهاجرلرنی خوفسیزلیک نقطهی نظریدن تصنیفلش و بېگانه صفتیده کۉریش قیسقه مدتده سیاسي نتیجه بېریشی ممکن، اما اوزاق مدتده بو انساني بحران، منطقوي بېقرارلیک و اولادلر آرهسیدهگی اوزیلیشنی کېلتیریب چیقرهدی.
2026-ییل باشیده حکومتلر و گلوبل همجمعیت اوچون چېکلنگن امکانیت موجود: اۉز جوابگرلیگینی منتظم، حقوقي و انساني یاندشووگه ایلنتیریش. بو مسوولیتنی انکار اېتیش عاقبتلری فقط مهاجرلر تقدیریدن آشیب، بوتون منطقهنی قمرهب آلهدی.
اوشبو مجبوريت قوییدهگیلرنی اۉز ایچیگه آلیشی ممکن: خوفسیز قَیتیشنی کفالتلش، عدالتلی محکمه حقوقلریگه کیریش امکانینی بېریش و عامهوي دېپورت سیاستینی تۉختهتیش. دوام اېتهیاتگن بېفرقلیک نهفقط انساني بحراننی کوچهیتیرهدی، بلکه اجتماعي رشتهلر و منطقوي برقرارلیککه هم جدّي خوف توغدیرهدی.
