یازووچی: محمدعالم کوهکن
ایکّینچی بۉلیم”اداغ”
عبدالحینینگ اوییده اۉتیز پاره قرانکریمنی ختم قیلدیم، ینه بیر نېچه کون اۉتدی، تشویشلریم کون سهیین کوپهییب بارر اېدی. تاملرینی کاهگل قیلیش اوچون همسایهلرینی حشر قیلگن اېدی، مېن هم تامگه چیقیب بیر گلمالهنی قۉلیمگه آلیب لای یَیرهتیب حشرچیلرگه یاردم بېریب تورگن اېدیم. بیر وقت کۉچه تاماندن عبدالحی قوملریدن بیر کیشی شاشیلیب عبدالحینی قوراللی جنگریلر انه او پستدهگی کوچهدن بیز تامان کېلهدیلر دېدی. شو آنده عبدالحی شاتی (زینه)دن بلندگه چیقیب مېنگه: «سیز بیرساعتچه پسته توشیب اۉزینگیزنی پنه گه آلینگ بو بیگانهلرگه ایشانیب بۉلمهیدی،» دېدی. مېن هم تامدن توشیب عبدالحی اوییدن بیر آز نریراقدهگی تېریک چارباققه باریب بېکینیب اۉلتیردیم. اولر کېلیب مېنی «قومندان کجاست دېب» سۉرهبدی، عبدالحی بو یېرده قوماندان یۉق دېبدی، مېنینگ بیر والگا[1] موتریم عبدالحی نینگ اوییده قۉییلگن اېدی، اولر موتر نینگ کلیدی سۉرهبدیلر، عبدالحی کېلیب مېنگه اولرنینگ گپینی ایتدی، مېنگه کلیدنی بېرینگ که، تېزراق اویدن چیقسینلر دېدیم. بیر نېچه دقیقهدن سۉنگ موترنی آلیب کېتدیلر، مېن هم چارباغدن چیقیب اویگه باردیم. باشقه اویېرده قالیش مېن اوچون خطرلی اېدی.
اېرتهسی اوچینچی میزان عبدالحی مېنی بالهلریم بیلن شبرغان سرپل اۉرتهسیده جایلشگن یۉلگه آلیب چیقدی، بیر نېچه دقیقه سرپلدن شبرغان گه کېتهدیگن موترنی کوتیب قالدیدیک، بیر وقت قوراللی جنگچیلری اۉلتیرگن اوستی آچیق چیپ موتر تېزلیک بیلن اۉتیب کېتدی، موترنینگ آلدینگی چوکیسیده محمدالله وطندوستنی کۉریب قالدیم، موتر بیز تورگن جایدن بیر آز نریراق اۉتیب تۉختهدی. وطندوست موتردن توشیب لبلریده کولگو بیز تامان کېلهبېردی، یقین کېلگنده بیز بیلن سلاملشیب، مېنگه: «سرپل مرکزیگه کېلیب جایلشگن طالبلر ایچیده قوملریمیزدن بلوچلر هم بار اېکن. یقین قوملریم سرپلده تورگن کونلریمدن اولرده مېنی میمنهگچه یېتکزیشگه یاردم سۉرهگن اېدیلر، حاضر اولرنینگ یارمیده شبرغانگه بارمن» دېدی. مېن هم اونگه شبرغانگه باریب سیز کۉرگن اوییمگه بېکینیم قالهمن دېدیم. کېچه بیر وقت وطندوست اوییمگه کېلیب اوییم میدانیدهگی سوپهده اوخلهدی، گل علمنی وطندوست گه یۉلچی صفتیده قۉشیب اېرتهلب وقت میمنهگه جۉنتدیم، گل علمنی میمنهگه جۉنهتیشدن باشقه بیر مقصد بیزلرده میمنهدهگی عایلهمیز گه بیزدن احوال یوباریش اېدی، بیر نېچه کوندن سونگ او شبرغانگه کېلیب قالدی.
اېندی مېن شورای نظار کوچلری قۉلیده بۉلگن کابل یۉلی آچلیشینی کوتردیم. بیر آیچه وقت اۉتدی، بیر کونی بیر ایکی مرته دروازه تق – تق اوریلدی، بالا خانهنینگ شیشهسی آرقهسیدن قرهسم وطندوست نینگ یقین قوملریدن حاجی فیض محمد تورگن اېدی، گل علم اونی مېنینگ یانیمگه آلیب کېلدی، او، وطندوستنی پیشاورگه یېتیب بارگنینی بیلدیریب، اونینگ مېنگه یازگن مکتوبینی کیسهسیدن چیقریب بېردی و مېنگه :«مېن کېچه بامیان و شیبر یۉلی آرقلی کېلدیم، یۉل آچیق»، او چای ایچیشگه اۉلتیرمهی اوینی ترک اېتدی. مېن اېسه کۉپ خرسند بۉلدیم، وطندوست یازگنلرینی اۉقیب کۉرسم او هم مېنی تېزلیکده بامیان یۉلی آرقلی پیشاورگه اۉتیب کېلیشگه تشویق اېتگن اېدی، اېنگ مهمی وطندوست زینهار یکه کېلمه اولادلرینگی هم آلیب کېل دېب یازگن اېکن. تورموش اۉرتاغیمگه اېندی بیرگهلیکده اېرتهلب وقت شبرغاندن کېتهمیز دېدیم، او هم خرسند بۉلدی، اویدن کېرهکلی نرسهلرنی آلیب مېنیمچه 1377 ییلی عقرب آیینینگ آخرگی هفتهسی اېدی شبرغاندن مزارشریفگه یېتیب کېلدیک، موترلر مزارشریفدن کابلگه اېرتهلب کېتر اېکن، کېچه اۉرتاغیم رحمتلی برزین مهرنینگ اوکهسی عبدالفتاح خان نینگ اوییگه باردیک، فتاح خان اوییده یۉق اېکن، اوییدهگیلر بیزنی کوتیب آلدیلر.
اېرتهلب وقت بیر فلاینگ کۉچ موترده باشقه مسافرلر بیلن کابل تامان جۉنهدیک، یۉللر بوزوق اېدی، موترلر تېز سرعت بیلن یورالمسدی، وقت توشدن اۉتگنده خنجان کۉپریگیدن اۉتیب شیبر وادیسگه کیردیک و کېچقورون موتریمیز بیر جایگه باریب توختهدی، او یېرده بیر رستورانده آوقتلندیک، توننی کیچکینه بیر اۉتاقده تانگ آتدیریک. اېرتهلب وقت ینه بامیان تامان جونهدیک، بیر یېرگه باریب موتر چپگه حاجیگک داوانی تامان بوریلدی، بیر نېچه کیلومتر یورگن موتر یۉلده بوزیلب قالدی، یۉلاوچیلر بیلن ناچار بیز هم پیاده بۉلدیک، چمهسی بیر ساعتچه پیاده یوریب چرچهدیک، بیر وقت آرقهمیزدن کته بیر یوک تشووچی موتر کېلیب قالدی، ههیداوچه بیزنینگ برابریمیزگه کېلگنده موترینی تۉختهتیب بیزنی موترنینگ آلدینی سیتیگه اۉلتیریشگه دعوت قیلدی، مېن و تورموش اۉرتاغیم همده اوچ کیشی یاش فرزندلریم موترده اۉلتیریب «صدبرگ» منطقهسی تامان یوردیک، یوره- یوره شام چاغی صد برگگه یېتیب باردیک، او یېرده روباهخانه[2]سی بۉلگن ایسیققینه رستورانده جایلشدیک، رستورندهگی یۉلاوچیلر آرهسیده تنیشلر هم بار اېدی، احتیاط اوچون تنیشلر بیر – بیراولری نینگ آتلری بلند آوازده توتیب گپیرمس اېدیلر، نان و چای ایچیب کېچه او یېرده قالدیک. اېرتهلب باشقه بیر کته کاماز موترده حاجیگک داوانی تامان یۉلگه چیقدیک، موترده باشقه یۉلاوچیلردن تشقری فاریاب ولایتی شیرین تگاب منطقهسیدن بۉلگن نظر محمد هم اۉز تورموش اۉرتاغی و فرزندلری بیلن بار اېدی. او بیلن اۉز آنه تیلیمیزده صحبتلشیب کېتردیک. حاجیگک داوانی جوده بیر بلند داوان اېکن، ایکی ساعت دېگنده موتر کوتلنینک تېپهسیگه چیقیب آلدی و ینه استه- استه پستگه توشه باشلهدی، یۉلاوچیلر هم اۉز آرهلریده صحبت قیلیب بارماقده اېدیلر. بیر محل کاماز بیر آز تېکیس یۉلگه چیقدی. بیر وقت تېز سرعت بیلن یۉل باسیب بارهدیگن موترنینگ آلدیگنی غیلدیرهک (تایر) لری بیر بلندلیککه باریب اوریلدی، موتر آرغدریلماقچی بۉلدی، لېکن ههیداوچی تېزده راستلب آلدی. یۉللر یخشی بۉلمهگنی اوچون موتر آهسته یورر اېدی. بیر کونیمیز صد برگدن تا جلریز گچه سفرده اۉتدی، هوا ساووق اېدی، کېچهنی یۉل یانیده جایلشگن روباهخانهلی بیر رستورانده اۉتکزدیک.
اېرتهلب جلریزدن کابل شهریگه جۉنهدیک، بیر آز یۉل یوریب میدان شهر گه یېتیب باردیک و او یېردن کابل سری یۉلگه توشدیک. چمهسی ایکی ساعتلردن کېین کابل حدودیگه کیریب باردیک، اېسکی آبادلیکلر بریسی کابلده یوز بېرگن ایچکی تۉقنهشوولر عاقبتیده ویران بۉلگن اېکن، یۉللر چېکّهسیده اېسکی اوروشلرده اۉتگه یاندیریلگن قطار حربی موترلر و تانکلر یراقسیز و تشلندی حالده تورگنینی کۉریب بارردیک. شهرده آدملرنی کمدن کم کوزهتدیم، «کۉتۀ سنگی»دن اۉتیب «پل محمودخان» منطقهسیگه باریب، بیر رستورانده جایلشدیک. کابلده آبادجای قالمهگن اېکن. شهر کۉچهلریده آدملرنی کمدن کم اوچرهتیش ممکن اېدی، کابل ارواحلری شهریگه ایلنگن اېدی. توش چاغی اېدی، بالهلر بیلن ایستهگن آوقتلریمیزنی تناول قیلدیک،. اوندن سۉنگ تورموش اۉرتاغیم رستوران میدانی نینگ بیر چېتیده اۉرنهتیلگن سوو نللریده یوزو قۉلینی یوویب تورگنیده یانیده قۉییلگن چمهدانینی نامعلوم شخص آلیب کېتگن اېکن. او، بو مسألهنی تېزده بیزگه خبر بېردی، گل علم محمودخان کۉپریگی تامان تیز سرعت بیلن چاپیب کېتدی، واقعهدن اوچ -تۉرت دقیقه اۉتکنده چمهداننی تاپیب کېلدی. گل علم نینگ ایتیشیچه «بیر یاش باله چمداننی اۉز ېیلکسیده آلیب بارماقده اېدی، کېینیدن چاپهلب باریب، شاۉقین چیقریب یقین اطرافدهگیلرنی هم خبر قیلدیم، باله طالبلر قۉلیگه توشیشیدن قۉرقیب، چمداننی ېیلکهسیدن تتشلب قاچیب کېتدی.» دېدی. چمدانده بیزنینگ کییملریمیز، تورموش اۉرتاغیم نینگ قیمتلی تقینچاغلری، انه شو چمهدانده اېدی،. تېکشیریب کۉرسک همه نرسه جاییده اېکن. توشدن کېین اۉز همراهلریمیز بیلن بیر فلانگ کۉچده جلالآباد شهریگه جۉنب کېتدیک، شامگه بیر ساعت قالگنده اوشبو شهرنینگ هوتلریدن بیریده جایلشدیک. اېرتهسی 1377 ییل عقرب آیینینگ اوچینچی کونی جلال آبادن تورخم بندریگه جۉنهدیک، تورخمدن هر بیر افغانستانلیک اۉتیب قهیتیشی اوچون بیرار بیر تۉسیق یۉق اېدی. پاکستانلیک چېگرهچیلر بیرار سند سۉرهمسدیلر. بیز هم باشقه همراهلریمیز بیلن تورخم بندری چیزیغیدن اۉتیب، بیر فلانگ کۉچ موترده پیشاورگه جۉنب کېتدیک، بیر نېچه ساعت یۉل یوریب پیشاور مرکزی خیبر بازارگه یېتیب باردیک، او یېرده افغان کالونی محلهسیگه کېتهدیگن ایریم همراهلریمیز گه اېرگشیب، افغان کالونی گه باردیک، کېچهنی بیر رستورانده اۉتکزدیک.
مېن، یقینلریمیزدن بیری آتداشیم یاش (محمدعالم) خیبر پشونخوا ولایتی نینگ سِوات وادیسیده بارلیگینی بیلردیم. شامدن کېچراق اۉزبېکلریمیزدن مېنیمچه گرزیوان و یا بلچراغدن بۉلگن حاجی فیض اسملی بیری کیشی بیلن رستورانده اوچرهشیب قالدیم، او، قرینداشیم عالِم بیلن یقین علاقهده اېکن. مېن اۉنگه حاجی اکه: قندهی هم بۉلسه اېرته بیزنی سواتگه آلیب بارینگ دېب التماس قیلدیم، او مېنگه «عالم اۉتگن کونی شو یېرده اېدی، کېین کۉپ تورمهی تاغهسی حاجی عبدالرشید[3] رستورانده یکه دېب سواتگه جونب کېتدی. اېرتهلب اونی تیلفون آرقلی تاپهمن اۉزینگیز گپلهشینگ، اگر تیلفونده تاپالمهسم سیزلرنی اۉزیم سواتگچه همراهلیک قیلهمن» دېدی. او وقتلر بیرار تاجرنینگ مبایلی بۉلمسه همهگه هم مبایل تیلفونی یۉق اېدی، پیشاورده تیلفونی بۉلمهگنلر پول تۉلب شهرنینگ هر یېریده اۉرنهتیلگن تیلفون غرفهلریدن خواهلهگن تیلفون رقملری بیلن علاقهده بۉلردیلر. اېرتهلب حاجی فیض مېنی رستوراندن پستکه آلیب توشدی و سواتُدهگی حاجی عبدالرشید رستورانی شمارهسیگه سیم قاقدی، منیمچه عالم جواب بېردی، گوشَکینی مېنگه بېرمسدن اول عالمگه : «منه کېچه افغانستاندن فامیلی بیلن کېلگن کوهکن صاحب بیلن گپرینگ» دېدی، مېن اېسه عالم بیلن گپیریب اوندن آدرسینی آلدیم. حاجی فیض بیزنی سوات موترلری کېتهدیگن جایگه آلیب باریب، بیز بیلن خیرلشدی، پیشاور مرکزیدن جۉنب اتک کۉپریگیدن اۉتدیک، چمهسی یریم ساعت یۉل یوریب موتر چپ تامانگه ایلندی. اوچ – تۉرت ساعت یوریب مردان اولوسواللیگیدن اۉتدیک، ینه موتر چپ تامانگه بوریلدی، بیر وقت موتریمیز اوزوندن اوزاق بیر داوان تېپهسیدن پستگه توشه باشلهدی، داواندن سوات وادیسیگه توشدیک، سوات مرداندن انچه چقورلیکده جایلشگن یم یشیل- جنگلزار وادی اېکن، بیر ساعتلردن کېین سوات مرکزی بدخیل بازارچهسیگه یېتیب باردیک، عالم مېنگه: «بدخیلدن انچه ایلگری کېلسنگیز بیزنینگ رستورانیمیز یۉلنینگ چپ تامانیده» جایلشگن دېگن اېدی، مېن ههیداوچیدن بیزنی اسمارلیک حاجی عبدالرشیدنینگ رستوانیگه آلیب بار دېگن اېدیم. موتر بیر رستوران برابرده تۉختهدی، بیز موتردن توشه یاتگنده عالم کېلدی، او مېن بیلن سۉرهشیب بالهلریمنی رستورانیگه یقین تورهدیگن اوییگه آلیب کېتدی، مېن اېسه رستورانده جایلشدیم. بیر محل عالم رستورانگه قهتیب کېلدی، قهیین آتهسی و تاغهسی حاجی عبدالرشید بیلن تنیشتیردی. رستورانده میمنهلیک تنیشلریمدن میمنهلیک دوستیم امانالله کوهی کباب پیشرر اېدی.
پیشاورده بۉلگنیمده ایریم دوستلر، پاکستانده قالیب یشهماقچی بۉلسنگیز پنجابنی تنلهسنگیز یخشی بۉلهدی، او یېرده شمالدن کېلگن اۉزبېک و تورکمن مهاجرلر کۉپ یشهیدیلر دېب مصلحت بېرگن اېدیلر. اېرتهسی امانالله کوهینی اۉزیمگه همراه قیلیب اتک تامان باردیم. او یېرده تنیشلر کوپ اېکن، کېچه امان الله نینگ اینیسی داکتر نعمتالله فطنت اۉتاقیگه قالدیک، ایکی کون امانالله و دوستیم قدیر بصیر بیلن کراگه آلیش اوچون اوی قیدیردیک نهایت سرک نینگ یانیدهگی بیر دوکان اوستیده ایکی اوچ قبتلی قیلیب قوریلگن اوینی اجارهگه آلدیم. اېرتهسی امانالله بیلن سواتگه جۉنب کېتدیم. باشقه بیر کونی بالهلر بیلن اتک شهریگه یېتیب باردیم، کېچه قدیر بصیر نینگ اوییده مهمان بۉلدیک، تورموش اۉرتاغیم نینگ بۉییده بار بۉلگن بالهسینی دنیاگه کېلتیریش وقتی یقیلنشگن اېدی، مهمانخانهده اوخلب یاتگن اېدیم که، تانگ آتر چاغی مېنی اویقودن اویغاگن قدیر بصیر: «ینگهمنی درد یوقلبتی» دېب، قۉلیدهگی نسخهنی مېنگه اوزهتدی. دوستیم قدیر بصیرنینگ تورموش اۉرتاغی داکتر اېدی. دوا کېلتیرهمن دېب شاشیلیب دواخانهگه باردیم، دوانی و سیرومنی آلیب کېلسم قدیرجان لبلریده کولگو مېنگه قرهب: «سېوینچی بېرینگ، چقهلاق دنیاگه کېلدی،» دېدی. قیزیم داکتر تگینه (آیقیز) اۉشنده یاروغ دنیاگه کۉز آچگن اېدی.
اېرتهسی گل علم بیلن بازارگه چیقیب، کۉرپه، یاستیق، تۉشک، ایدیش و باشقه کېرهکلی نرسهلرنی ساتیب آلدېم، باشقه بیر کون اوییمیزگه کۉچیب اۉتدیک. هر کونی دوستلریم قدیر بصیر، داکتر فطنت فاریابی و باشقهلر بیلن کۉریشیب یورردیم. ایشی و درآمدی بۉلمهگن مهاجر عایلهلرگه یشش قیین بۉلگنی باعث قدیر بصیر بیلن قالین تۉقیتهدیگن تاجرلرگه نینگ بیریگه قالین نقشهلرینی چیزیب بېریشگه مشغول بۉلدیم، درامدی آز بۉلگنی باعث بو ایشنی دوام اېتدیرمهدیم. کمیده ایکی آی یشش اوچون پولیم بار اېدی، بیر کون پیشاورگه باردیم، خیبر بازارده دوکانی بۉلگن رحمتلی حاجی محمد همایون سلیمی بیلن اوچرهشدیم، اوکهسی احمد ارسلان هم بار اېدی، اولر مېنی یخشی کوتیب آلیب، حرمت قیلدی، مېن اونگه: آزادلیک رادیوسی مرکزی جایلشگن چکسواکیا پایتختی پراگ شهریگه آزادلیک نینگ اۉزبېک بۉلیمی مسوولی عزیزالله آرال بیلن گپلشماقچی من دېدیم. حاجی همایون آرال بیلن یقیندن تنیش بۉلگنینی ایتدی، کارمل حاکمیتی دوریده عزیزالله آرال آز وقت کابل بیلم یورتی نینگ ادبیات فاکولتهسی اۉزبېک دیپارتمنتیده استاد بۉلگنیده حاجی همایون او یېرده محصل اېکن. حاجی همایون مېنگه خیبر بازار چارراههسی نینگ نریگی تامانیده بیر دوکاننی کۉرستیب: «انه اۉشه دوکانگه بارسنگیز سیزنی عزیزالله آرال بیلن باغلب هر دقیقه صحبت حسابیگه پول آلهدی» دېدی، دوکانگه کیریب بارسم باشقهلر هم تیلفونده نوبت بیلن گپلشیب تورگن اېکنلر، نوبت مېنگه یېتگنده آرال بیلن باغلندیم، مېن اونگه بالهلر بیلن پاکستان گه اۉتیب کېلگنیم، اتک شهریده یشب تورگنیم، ایشسیزلیک پولسیزلیگیم تۉغریسیده معلومات بېردیم، شونینگدېک اونگه، اگر راضی بۉلسه پاکستانده توریب افغانستانگه تېگیشلی خبر و معلوماتلرنی آزادلیک رادیوسیگه یېتکزیب تورماقچی من دېدیم. او مېنینگ بو مراجعتیمگه راضیلیک بیلدیریب، هفتهده بیر گزارش یوبارسنگ بۉلهدی، دېدی. شونینگدېک اوندن تخمینن سکیز آی شبرغاندن بېرگن خبرلر و لوحهلریم نینگ حقینی پاکستانده تۉلهشی اوچون یاردم بېریشینی سۉرهدیم. مېن آرالگه، پیشاورده تجارت ایشی بیلن مشغول بۉلگن دوستیم جماهیر انوری نینگ الفلاح بانکیدهگی حسابینی بېردیم. بیر نېچه کوندن سۉنگ کمیده سکیز یوز دالردن آشهراق یوبارگن اېکن. کېین هر هفته افغانستانده اینیقسه شمال ولایتلریدن بیر لوحه تیارلب یوبارهدیگن بۉلدیم، پاکستانده بیر آیده آزادلیک رادیوسی مېنگه یوز دالر تۉلر اېدی. اوشبو درآمد اوینینگ کراسی و بالهلر احتیاجلرینی برطرف قیلیشگه یېتمس اېدی. باشقه مهاجرلردېک قالین تۉقیتهدیگن تاجرلردن کارگاه، ایپ و نقشه آلیب ایکی متره قالین تۉقیتیشگه مجبور بولدیم، اویده تورموش اۉرتاغیم تۉرت – بېش هفتهده بیر قالینچه تۉقیب توشیرردی، بیر آزدن کېین اوکهسی گل علم گه هم قالین تۉقیشنی اۉرگتدی، قالین حسابیدن کېلهدیگن درآمد، اوی نینگ خرجیگه کۉمک بۉلردی.
چمهسی بیر آی اۉتگنده قیشلاقداشیم و قوملریمدن بۉلگن دگروال پیر محمدخان تورانی بالهلری بیلن بیزنینگ اوییمیزگه کېلیب قالدی، کراگه آلگن اپارتمانیم نینگ بیر اۉتاقینی اونگه بېریشگه مجبور بۉلدیم، بیز یشب تورگن اوی ایکی عایله گه تارلیک قیلردی. بیر آیدن سۉنگ کتهراق بیر اۉی تاپیب اجاره گه آلدیک، ایکی هفته اۉتر اۉتمس دوستیم داکتر گل احمد تانیش کېلیب قالدی، ینگی کرالهگن حویلی میزنینگ اۉتاقلری ضرورتیمیزدن کۉپ بۉلگنی اوچون بیر اۉتاقنی او کیشیگه بېردیک، بیر آزدن کېین تانیش نینگ عایلهسی هم کېلدی، کسبی داکترلیک بۉلگن تانیشنی کلینیک آچیش اوچون «بیجلی گَهر» («برق نینگ اویی») دېب ناملنگن کوچهده ایکی قبتلی بیر کته اوینی کراگه آلیب، او یېرده کلینیک آچدی.
قیشنینگ سلقین هفتهلری اۉتیب بهار کېلدی، بهارده هوا کۉپ ایسیگنی باعث مېن فرزندلریم چمهسی آلتی آی آلدین دنیاگه کېلگن ججی قیزیم هواسی سلقین بۉلگن بیر منطقهگه کۉچیب باریش تۉغریسیده اۉیلریم. اتکدن تۉرت – بېیش ساعت اوزاقده جایلشگن سلقین حدود ایبُت آباد منطقهسیگه کۉچیب باردیم، پیر محمدخان بیلن بیرگه یشب تورگن اوییمیز نی ترک اېتیب ایبت آبادگه کۉچدیم. تورانی هم اۉز عایلهسیگه مناسب ارزانراق بیر اوینی کراگه آلگن اېکن. ایبت آبادده یشهگن هفتهلریم و آیلریم همده پیشاورگه کۉچیب بارگن بیرینچی هفتهلریم حکایهسی دوستیم رحمتلی اسدالله ولوالجی خاطرهسیگه بغیشلب یازگن مقالهمده عکس اېتدیرلگن.
[2] . پیشیق خشتدن گنبد شکلیده ایشلهنیب، ساووقده اۉت یاقیهدیگن یېر تۉله (زیرخانه)
[3] .رحمتلی حاجی عبدالرشید فاریاب ولایتی خوجه سبزپوش تومنی نیننگ بادغیسی قیشلاغیدن بۉلردی، او، 58-1357 ییللری کنر ولایتی نینگ اسمار منطقهسیده عسکرلیک خدمتیده بۉلهدی، جنگلرده اۉلمهی قالهی دېب اۉزینی مجاهدلرگه تسلیم قیلهدی. اسمارلیکلر خوش قرشیلب اونگه بیز قیزنی نکاحلب بېرهدیلر. حاجی بیر نېچه وقت اوتیشی دن سۉنگ اۉز تورموش اۉرتاغی بیلن سوات وادسیگه باریب اوزاق ییللر او یېرده قالهدی. نهایت کرزی نینگ بیرینچی حاکمیتی دوریده اۉز عایلهسی بیلن آنه یورتیگه کېلیب جایلشهدی.
